جةر بةتئندة ءومئر سذرگةن الئپ ادامدارئ جايئندا

فوتو: None
استانا. 25- قاثتار. قازاقپارات- 1985- جئلئ «ساليؤت - 7» عارئش ستانساسئنئث ةكيپاج مذشةلةرئ عارئشتا جةتئ الئپ بةينةنئ 10 مينؤتقا جؤئق ؤاقئت بويئ تاماشالاعان. ادامدارعا قاراپ كذلئپ تذرعان وسئ جةتئ سذلبانئ ولار پةرئشتةلةر دةپ بولجادئ، ال باسقا قانداي ءؤاج بار؟

ةفيوپيادان تابئلعان ةجةلگئ ءبئر كئتاپتا (ةنوح كئتابئ) «جةر بةتئندة ءومئر سذرگةن الئپ ادامدار ةستة جوق ةسكئ زامانداردا جةرگة تذسكةن پةرئشتةلةردئث ذرپاعئ ةكةن» دةلئنةدئ.

قاسيةتتئ كئتاپتاردا «ادامزات بالاسئنان تؤا باستاعان سذلؤ قئزدارعا قذدايدئث بالالارئ عاشئق بولئپ، ولاردان وسئ الئپ ادامدار تؤئلعان» دةگةن دةرةكتةر دة ذشئراسادئ. الئپ ادامدار جةردة ءومئر سذرگةن، قازئر دة 7 ميلليارد ادام ذرپاعئنئث ئشئنةن دة كةزدةسةدئ. ةندئ قازئرگئلةر، ارينة، ادامنان تؤعان. ال بذرئنعئ الئپتار شة؟ ادام ذمئتشاق بولسا دا، تاريح سةرگةك. ادام جازئپ الماعان تاريحتئ جةر وزئنة تاثبالايدئ. ولاردئث سذيةكتةرئن ءوز باؤئرئنا الئپ، زامان اؤئسقان سايئن الدةنة ايتقئسئ كةلگةندةي، ادامدارعا ولاردئ ذسئنئپ وتئرادئ. سوندا نةنئ ايتقئسئ كةلةدئ؟ الدئمةن، ادام ءتانئنئث مذمكئندئگئ جايلئ قئزئقتئ دةرةكتةردئ قاراپ كورةيئك.

جيئرماسئنشئ عاسئردئث باسئندا باتئس سيركتةرئندة أيللارد ةسئمدئ جئگئت بولئپتئ. ورتاشا عانا بويئ بار ول، ساناؤلئ مينؤتتار ئشئندة ذزئن ادامعا اينالئپ شئعا كةلةدئ ةكةن. 20 سانتيمةترگة دةيئن ءوز بويئن وسئرة الاتئن عاجايئپ-ادام تؤرالئ اثئز ةل ءئشئن ارالاپ، عالئمداردئث دا قئزئعؤشئلئعئن تؤدئرا باستاعان. ذزاق ؤاقئت باقئلاؤ، بذل جةردة ةشقانداي بوگدة كذشتةردئث اسةرئ جوقتئعئن، ال بار بولعانئ قذپيانئث ادام بويئندا، ناقتئراق ايتقاندا، ومئرتقا سذيةكتةرئندة جاسئرئنئپ جاتقانئ انئقتالدئ.

أيللارد جئلدار بويعئ جاتتئعؤلاردئث ناتيجةسئندة، ءوز ومئرتقا سذيةكتةرئن بذگؤگة جانة ذزارتؤعا قول جةتكئزگةن. ءاسئلئ، كئسئ بويئنئث تاثةرتةث كةشكئگة قاراعاندا ذزئنداؤ بولاتئنئ بةلگئلئ. بذل - دةنة مذمكئندئگئ. اثئزدان بذرئن، ءوزئمئز ءومئر ءسذرئپ وتئرعان ؤاقئتقا، سول ؤاقئتتئث الئپ تذرعئندارئنا اؤئسايئق. 2010- جئلدئث الةمدةگئ ةث ذزئن ادامئ بولئپ تذرئك پةرزةنتئ سذلتان كوسةن تانئلدئ. ونئث بويئ - 2 مةتر، 46، 5 سانتيمةتر. ال 2009- جئلدئث ةث ذزئن ادامئ ؤكراينالئق لةونيد ستادنيؤك بويئن قايتا ولشةتؤدةن باس تارتقاندئقتان، رةكوردتار كئتابئندا كةيئنگئ ورئنعا ءتذستئ. سول گينةسس كئتابئنئث ذسئنعان دةرةكتةرئ بويئنشا، وسئ ؤاقئتقا دةيئن 2،44 مةتردةن اسقان ونشاقتئ ادام عانا بولعان ةكةن. ستادنيؤكتئث ايتؤئ بويئنشا، ول مةكتةپتة وقئپ جذرگةن كةزئندة، بويئنئث قئسقالئعئنان الدئثعئ قاتاردا وتئرعان. 14 جاستان باستاپ وسة باستاعان ول، مئنة، الةمدةگئ ةث بيئك ادامدار قاتارئندا. ول 61-ولشةمدئ اياق كيئم كيةدئ.

پاكستاندئق ادجاز احمةت دةگةن جئگئت 74-ولشةمدئ اياق كيئمدئ تئكتئرئپ كيةدئ. ونئث بويئ - 2،53 مةتر. ةستة بار تاريحتا الةمدةگئ ةث-ةث ذزئن ادام - روبةرت أادلوؤ. ونئث رةكوردئ ءالئ جاثارعان جوق - 272 سانتيمةتر (!). امةريكالئق دجون روگان دةگةن جئگئتتئث بويئ وعان جةتةقابئل 2،68 مةتر بولعان ةكةن. ادام تاعدئرئ ءارقيلئ عوي. ادام وزئنة ومئرلئك سةرئك ةتةر ادال قوساعئن ئزدةگةندة، ءارتذرلئ مورالدئق، فيزيولوگيالئق، ءداستذرلئ نةگئزدةرگة سذيةنةدئ. ءوز جارئن 56 جاسئندا ءبئر-اق تاپقان موثعوليا تذرعئنئ باو حيشؤننئث، ياعني 2،36 مةتر بوي يةسئنئث جارئ قئتاي قئزئ - حيا شؤيؤاننئث بويئ قالئپتئ - 1، 68 مةتر. ماحاببات جاسقا عانا ةمةس، بويعا دا قارامايدئ دةگةن وسئ دا. ول الئپ كذيةؤ جئگئتتئث بةلئنةن عانا كةلةدئ. ورئستئث الئپ جئگئتئ، بذرئنعئ باسكةتبولشئ الةكساندر سيزةنكونئث بويئ 2،44 مةتردئ قذرايدئ. نازئك تابيعاتتئلار ئشئندة ازئرگة ةث ذزئن بوي يةلةرئ قايتئس بولعان قئتاي قئزئ جةنگ جينليان (2، 47 مةتر) مةن قازئر دة ءدئن-امان امةريكالئق ساندرا ةلةن اللةنگة (2،32 مةتر) تيةسئلئ بولئپ تذر.

ال اثئز بةن ذمئتئلا باستاعان تاريح، ءدئن مةن ميستيكا، ارحةولوگيا مةن انتروپولوگيا بذلار جايئندا نة ايتادئ؟ الةم حالئقتارئندا الئپ قار ادامدارئ، قاپتارلار، الباستئلار جايلئ دةرةكتةر مئثداپ كةزدةسةدئ. ازيادان، التايدان، داعئستاننان، سئبئردةن جولئقتئردئق دةلئنةتئن ونداي دةرةكتةردئث ءوزئ قانشا ما؟! ءبئراق بذلار ءبئرشاما جابايئلانعان اثگئمةلةر. ةجةلگئ نانئمدار مةن سةنئمدةردئث، حالئق قيالئنئث جةمئستةرئ. ارينة، «جةل تذرماسا، ءشوپ باسئ قيمئلدامايدئ»، كةيدة بذلتارتپاس دةرةكتةر بذلعاققا سالؤعا كونة قويمايدئ. قازاق ةرتةگئلةرئندةگئ كول تاؤئسار، تاؤ سوعارلاردئث، داؤلةر مةن دييؤلاردئث ارتئندا وسئ دالانئ مةكةن ةتكةن الئپ ادامدار تذرعانئن مويئندايمئز. قازاق داؤلةرئ كوبئنة-كوپ زذلئم، جاؤئز ةمةس، اثعال، ذيقئشئل بولئپ كةلةدئ. ال شؤمةر، أاأيلون، كةلتتةر مةن ينك حالئقتارئ اثئزدارئنداعئ الئپتار، ءتئپتئ «ادامجةگئش». ماسةلةن، أاأيلون تاريحشئسئ بةروس توپان سؤدان امان قالعان، سودان كةيئن ادامداردئ جةي باستاعان الئپتار تؤرالئ جازسا، ينك تايپاسئ اثئزدارئ تةثئزدةن كةلگةن داؤلةر تؤرالئ، ولاردئث قاهارلئلئعئ مةن جاؤئزدئعئ، ةر ادامداردئ تاماق ةتئپ، ايةلدةردئ كذث قئلعاندئعئ تؤرالئ ايتادئ.

استةكتةردئث أاتيكان كئتاپحاناسئندا ساقتالعان «كودةكس أاتيكانؤس» كئتابئندا ادامزات بالاسئنئث ءتورت ذرپاعئنئث الماسؤئ تؤراسئندا جازبالار بار ةكةن. وندا ءبئرئنشئ ذرپاق - الئپتار (اشتان ولگةن)، ةكئنشئ ذرپاق - سذمدئق ورتتةن جويئلئپ كةتكةن، ءذشئنشئ ذرپاقتئ الاپات جةلدةر ذشئرئپ الئپ كةتكةن، سول ؤاقئتتا قالعاندارئ مايمئلعا اينالعان، «كذن-سؤ» داؤئرئندة ءومئر كةشكةن ءتورتئنشئ ذرپاق توپان سؤ قذربانئ بولعان، ودان كةيئن قازئرگئ ادامدار ءومئر سذرة باستاعان.

ءبئرئنشئ ذرپاق - الئپتاردئث اشتان ءولؤئ جايلئ دةرةكتةر باسقا دا باستاؤلاردا كةزدةسةدئ. يسلامدا جاراتؤشئ يةمئز ادام اتانئ اسا ذلكةن ةتئپ جاراتقانئ تؤرالئ ءسوز بار. الايدا ونئث ذرپاعئ داؤئرلةر الماسقان سايئن كئشئرةيةدئ دةلئنگةن. ذلكةن ادامداردئث تابيعي جاعدايلارعا بةيئمدةلؤئ، ولاردئث ءومئر ءسذرؤ فورماسئن وزگةرتكةنئ، سونداي-اق ولاردئث كئشئرةيؤئنة الئپ كةلگةندئگئ قيسئنعا كةلةدئ.

وسئدان 5000 جئل بذرئن جازئلعان أةدادا ادامدار «كالي-يؤگي» ءداؤئرئن باستان كةشئرئپ جاتقاندئعئ، ونئسئ - ولاردئث جانئ مةن ءتانئنئث ازعئنداؤئ، ةث اقئرئندا كئشكةنتاي ادامدارعا اينالئپ، ءوزئ تةكتةستةردئ قئرئپ تاستاؤئ - ادامزات ذرپاعئنئث اقئرعئ داؤئرئندة بولاتئن جاعدايات دةپ ايتئلادئ. 10 مةترگة جةتةقابئل بويئ بار، 1000 جئلعا دةيئن ءومئر سذرگةن ادامدار ةندئ جارتئ مةترگة ازةر جةتئپ، 30 جئل عذمئر كةشةدئ ةكةن. ويلاپ تذرساثئز، سذمدئق! بذل شؤمةر جازبالارئنداعئ «ادامدار عارئشتان كةلگةن 10 مةترلئك بويئ بار تئرشئلئك يةلةرئنئث ذرپاعئ، ولاردئث بويئ 4-5 مةتر بولعان، الايدا تابيعاتقا بةيئمدةلؤ - ولاردئ كئشئرةيتتئ» دةپ كةلةتئن اثئزعا ذقسايدئ.

سلاأيان جازبالارئ بولسا، ولار اسپانعا تاس لاقتئرئپ، وزدةرئن قذدايعا مئنةز كورسةتكةندئگئ ءذشئن جاراتؤشئنئث كارئنة ذشئراعان دةلئنةدئ. قالاي بولعاندا دا، ولاردئث ءومئر سذرگةنئ شئندئق. مةيلئ ولاردئ يسپولليندةر، سيكلوپتار نةمةسة گوليافتان أادلاؤعا دةيئنگئ قاراپايئم ادامدار دةلئك، ولار - بولعان. جةردئث ءار تذكپئرئنةن ارحةولوگتار مةن انتروپولوگتار الئپ ادامداردئث ءومئر سذرگةندئگئن دالةلدةيتئن دةرةكتةردئ، ولاردئث تاسقا باسئلعان ئزدةرئن، باس سذيةكتةرئ مةن ومئرتقا سذيةكتةرئن تابؤدا. ال بئزگة - الئپ ادامداردئث ذرپاقتارئنا - ءبئر-بئرئمئزبةن قارئم-قاتئناستا الئپتئق، بيئكتئك تانئتؤ عانا قالدئ. ويتكةنئ، ءومئر ءسذرؤدئث ءوزئ، سول - قارئم-قاتئناس قانا.

ةرلان ءجذنئس

دةرةككوز: «ايقئن» گازةتتئ