كذيةؤ كةلتئر، قئز ذزات، تويئثدئ قئل
قذدا ءتذسؤ (ءداستذر)
«ءيتباي تذرلئعذلعا قذدا ءتذسئپ مال الؤعا دايارلانا باستادئ» (س.كوبةي). ةرتةدةن جانة قازئر دة جالعاسئپ كةلة جاتقان ءارئ جاراستئ داستذرلةردئث ءبئرئ- قذدا ءتذسؤ. جئگئتتئث اكةسئ نةمةسة جاقئن تؤئستارئ قئزئ بار ذيگة قذدا تذسةدئ، ياعني بويجةتكةن قئزئن سذرايدئ. قذدالار قذرمةتكة لايئق سئيلئ ادام دةپ سانالادئ. قئز اكةسئ كةلئسئم بةرگةن سوث قذدالئقتئث ءجون-جورالعئلارئن جاسايدئ. ونئث ءتذرئ وتة كوپ... مئسالئ: قذدا اتتانار، قذدا تارتؤ، اتبايلار، قذيرئق-باؤئر تاعئ باسقا ئرئمدار مةن كادةلةر، الئمدارئ بولادئ (كادةگة قاراثئز). قذدالئقتئ باسقارئپ بارعان «باس قذدا» دةپ اتالادئ. تذرمئس قذراتئن جئگئت پةن قالئثدئقتئث اكةلةرئ ءبئر-بئرئنة «باؤئزداؤ قذدا» دةپ اتالئنادئ.
قذدا ءتذسؤ-قازاقتئث ةث ذلكةن توي-دؤمانئ مارتةبةلئ، جاراستئ ءارئ ءمان-ماثئزئ بار سالت-داستذرلةردئث ءبئرئ. وندا ءارتذرلئ ويئن-ساؤئق، ءازئل-قالجئثدار، پالؤان كذرةس، ايتئس، ولةثدةر ايتئلادئ. ةكئ جاق تا ءبئرئن-ءبئرئ سئناپ وتئرادئ.
شةگة شاپان (ءداستذر، كادة)
قذدا بولؤعا باتالاسقان ةكئ جاق كةلئسكةنةن كةيئن ءبئر-بئرئنة سئي-سياپات ذسئنادئ. جئگئت جاعئ «قارعئ باؤ» ذسئنعاننان كةيئن جاؤشئعا «شةگة شاپان» جابادئ. بذل ؤادة پئستئ دةگةن ءسوز. «جاؤشئ» جئبةرگةن جاق جئگئت اؤئلئ كةلة جاتقان ءوز «جاؤشئلارئنئث» ذستئندةگئ ياعني «شةگة شاپانئن» كورئپ، ولاردئ شاشؤ شاشئپ قارسئ الادئ.
قئز كورؤ (سالت)
كةيدة «قئز تاثداؤ» دةپ تة اتالادئ. سالت بويئنشا بةلگئلئ كئسئلةردئث بالالارئ نةمةسة ونةرپاز، سال-سةرئ جئگئتتةر وزئنة لايئق قئزداردئ ةل ئشئنةن وزدةرئ تاثداعان. «پالةن جةردة جاقسئ قئز بار» دةگةندئ ةستئگةن جار تاثداعان جئگئتتةر ونةرلئ دوس-جولداستارئن ةرتئپ قئز اؤئلئنا بارادئ. قازاقتا «قئزدئ كئم كورمةيدئ، قئمئزدئ كئم ئشپةيدئ»، دةگةن ماقال قئز ئزدةگةن جئگئتتةرگة جول اشادئ. ونداي جئگئتتةرگة ةشكئمنئث نارازئلئق بئلدئرؤگة، توسقاؤئل جاساؤعا حاقئسئ جوق. كةرئسئنشة جئگئتتةردئ سالتاناتپةن قارسئ العان. اؤئلدئث بويجةتكةن ءور مئنةزدئ، ةركئن قئزدارئ مذندايدا «قئز كورةتئن جئگئتتئ ءبئز كورةلئك» دةپ بةلسةنة شئعئپ، جئگئتتةرمةن ونةر سئناسقان. جئگئتكة ولار دا سئن كوزبةن قاراپ، ءوز ويئن اشئق ايتقان. وسئنداي جولدا ءبئرئن-ءبئرئ سئناعان قئز جئگئتتةر ايتئسقا تذسكةن. وسئدان كةيئن ذناتقان جاستار ءسوز بايلاسئپ، جئگئت جاعئ قذدا جئبةرگةن. دةمةك، جئگئت پةن قئز ءبئرئن-ءبئرئ ذناتقان جاعدايدا دا قذدالئق جولئ جاسالعان. ولاي بولسا بذرئن دا قئز-جئگئتتئث ذناتئپ، ءسذيئپ قوسئلعان كةزدةرئ بولعان. ارينة، قازاق سالتئندا «قئز تاثداؤ»، «قئز كورؤ» ءار كةزدة بولا بةرمةگةن. وعان اتئ بةلگئلئ ادامداردئث بالالارئ مةن جئگئتتةردئث عانا قولئ جةتكةن.
قئز ايتتئرؤ (ءداستذر)
«قئز ايتتئرؤدئث مذنداي ءتارتئبئ ةسئم دةگةن حاننئث بذيرئعئ بويئنشا ورناعان كورئنةدئ» (ئ.التئنسارين). ءار اتا-انا ءوز ذلئنئث بولاشاق قالئثدئعئن ةرتة ويلاستئرادئ، ءوزئنئث تةثئن ئزدةيدئ. «اناسئن كورئپ قئزئن ال»، دةگةن قاعيدانئ قاتاث ذستايدئ. ياعني بولاشاق قذداسئن ورئندئ جةردةن، جاقسئ كئسئلةردةن، اتالئ، ئرگةلئ اؤئلدان قارايدئ.
تذقئمئندا، تةگئندة اؤرؤئ بار وتباسئنئث قئزدارئنا ءسوز سالمايدئ. لايئقتئ دةگةن ادامدارئنا ادةيئ بارئپ بالالارئنئث بولاشاعئ تؤرالئ اثگئمة قوزعايدئ، وزدةرئنئث قذدا بولؤ نيةتئن بئلدئرةدئ. مذنئ «قئز ايتتئرؤ» دةيدئ. بذل جولدئث دا ءتذرلئ ةرةجة، تارتئپتةرئ بار. ةگةر بالالار (ذل، قئز) جاس بولسا، ءتئپتئ ئشتة جاتسا دا ةرتة كةلئپ ءسوز بايلاسادئ. مذنداي ادامدار كوبئنة ءبئرئن-ءبئرئ جاقسئ بئلةتئن، وتة سئيلئ، دوس كئسئلةر اراسئندا بولادئ. ولار الدئمةن ئشتة جاتقان بالالارئن ءبئر-بئرئنة (ارينة ءبئرئ ذل، ءبئرئ قئز بولسا) قوسؤ تؤرالئ كةلئسةدئ. «اتاستئرؤ» دةگةن وسئ. مذنئ «بةل قذدا» دةيدئ. بةسئكتة جاتقان بالالاردئ اتاستئرسا «بةسئك قذدا» دةيدئ. كةيدة قئز العان قذدا ةندئ سول ذيگة ءوز قئزئن بةرةتئن بولسا مذنئ «قارسئ قذدا» دةيدئ. بذرئن قذدا بولعان كئسئلةر قذدالئقتئ تاعئ جالعاستئراتئن بولسا ونئ «سذيةك جاثعئرتؤ» دةپ اتايدئ. قئز بويجةتكةن، ذل ةرجةتكةن جاعدايدا ةكئ جاستئ قوسؤ «قذدا ءتذسؤ» ارقئلئ جاسالادئ.
قازاقتئث ةرتةدةن بةلگئلةنگةن زاثئ بويئنشا جةتئ اتادان بةرئ قئز الئسپايدئ. نةكةلئك ةرةجةدة ايةل كذيةؤدةن 8 جاس، ةركةك ايةلدةن 25 جاس ذلكةن بولسا قوسئلؤعا رذقسات ةتئلمةيدئ. ارينة امةثگةرلئك جولدا بذل شةكتةؤگة قارامايتئن جايلار دا بولا بةرةدئ. «قئز ايتتئرؤ»، باتالاسؤ جاس وتاؤدئث بةرئكتئگئن، سةنئم مةن سئيلاستئقتئث نةگئزئن قالايدئ.
قئز تانئسؤ (ءداستذر)
«كذيةؤ كةلتئر، قئز ذزات، تويئثدئ قئل، قئز تانئستئر - قئزئققا جذرت ئرجئثشئل» (اباي). ذزاتئلعان قئز ءوز بوساعاسئنان اتتانار بذرئن جةثگةسئن ةرتئپ تؤعان-تؤئستارئن ارالاپ كورئنةدئ. مذنئ ءداستذر بويئنشا «قئز تانئسؤ» دةيدئ. قئزدئث بارعان ءذيئ وعان قذرمةت كورسةتئپ، جاقسئ تئلةكتةر تئلةپ، باعالئ كيئم، دذنية-مذلئك، جاقسئ تاعئمدار بةرئپ اتتاندئرادئ. بذل بذرئن حالئق اراسئندا وتة جاراستئ ءداستذر بولئپ قالئپتاسقان.
ءسذت اقئ (ءداستذر)
قئز ذزاتؤ تويئ مةرزئمئن قالئثدئق قذدالارئمةن كةلئسة وتئرئپ بةلگئلةيدئ. بذل تويعا كذيةؤ باس قذدا باستاعان قذدالار توبئمةن جانة ونةرلئ كذيةؤ جولداستارئمةن كةلةدئ. مذندا قذدالئق كادةلةرئ وتة كوپ. سونئث ئشئندةگئ جولئ بولةك، قئمبات كادةلةردئث ذلكةئ «ءسذت اقئ» دةپ اتالادئ.
بذل قئزدئث اناسئنا تارتئلاتئن سئيلئق. بذعان اناسئ باتا بةرةدئ.
جئگئت تذية (داستذر)
قذدالئق، وتاؤ كوتةرؤ داستذرئندة قئز وسئرگةن اتا-انا ةثبةگئ دة ةلةؤسئز قالماعان. توي ذستئندة كذيةؤ جئگئت ةنةسئنة «ءسذت اقئ» سئيئن ذسئنسا، اتاسئنا «جئگئت تذية» دةگةن سئي اكةلةدئ. بذعان مئندةتتئ تذردة تذية («جئگئت تذية» دةگةن ءسوز وسئدان شئققان)، جاعالئ كيئم نةمةسة قئمبات بذيئمدار، ةر-تذرمان اكةلةدئ. اتاسئ ريزا بولعان جاعدايدا قول جايئپ، باتاسئن بةرةدئ.
قاپقا سالار (ءداستذر)
قالئثدئعئن الؤعا كةلگةن كذيةؤ بارلئق جول-جورالعئلارئمةن ياعني قذدالئق كادةلةرئمةن، ذلكةندةرگة ارنالعان سئي-سيياپاتئمةن، توي مالئمةن كةلةدئ. توي باستالادئ. قئز ءوز ذيئنةن اتتانار الدئندا ونئث اكةسئ بارلئق قذدالارعا كيئت كيگئزةدئ. كذيةؤ بالاسئنا دا سئيلئق بةرةدئ. ءبئراق ول كيئت ةمةس «قاپقا سالار» دةپ اتالادئ. ول باعالئ كيئم، قئمبات ةر-توقئم، جئگئت جاراقتارئ نةمةسة مال بولؤئ مذمكئن. ارينة، بذل قايئن اتانئث داؤلةتئ مةن مئرزالئعئنا، ابئروي-بةدةلئنة ساي جاسالاتئن جولدئ ءداستذر.
توي مالئ (ءداستذر)
«100 جئلقئ توي مالئنا كةتئپتئ» (م.ج .كوپةي). كةلئن الؤعا كةلگةن قادئرلئ قذدالار ةل ءداستذر-سالتئ بويئنشا - ءسان-سالتاناتئمةن، ءجون-جوسئعئمةن كةلئپ تذسةدئ. بذل جولدئث كادة-جورالارئ دا كوپ بولادئ. سونئث ئشئندة ةث باستئ كادةسئنئث ءبئرئ - وسئ توپقا ارنايئ اكةلگةن «توي مالئ» دةپ اتالاتئن جولدئ ءداستذر. بذعان ءار قذدا ءوز داؤلةتئ مةن شاماسئنا قاراي جئلقئ نةمةسة بئرنةشة قوي اكةلةدئ. كذيةؤدئث ابئروي، بةدةلئ وسئ كادةگة دة بايلانئستئ بولادئ. بذعان قئمبات ماتا، بذيئم، جةمئس، قانت، شاي دا قوسئلادئ. اكةلگةن مال ارقئلئ قذدالار قئز اكةسئنةن، اتاسئنان نةمةسة سول اؤئلداعئ جولئ ذلكةن اقساقالدان باتا تئلةيدئ. باتادان كةيئن الگئ مال سويئلئپ، تويعا جينالعاندار ودان اؤئز تيةدئ. توي مالئ تولئمسئز بولسا، قئز جةثگةلةرئ قذدالار بةتئنة باسادئ. سوندئقتان دا «توي مالئنئث» مذشةسئ تذگةل ءارئ سةمئز بولؤئ قاتتئ قاداعالانادئ.
كذيةؤ كيئمئ (سالت)
«اكةسئ - كذيةؤ، شةشةسئ قالئثدئق بولماعان با؟» دةپ ءبئزدئ مئنةيدئ. كي! - دةپ اتتانار جةردة ابايعا جاثاعئ كذيةؤ كيئمئنئث ءبارئن كيگئزدئ» (م.اؤةز). قالئثدئعئن الؤعا باراتئن جاس كذيةؤ مئندةتتئ تذردة «كذيةؤ كيئمئن» كيؤگة ءتيئس. الدئنان شئققان جةثگةلةر مةن جاس قئز-كةلئنشةكتةر كذيةؤدئ كيئمئنةن تانئپ الادئ. سوندئقتان كذيةؤ باسقا جئگئتتةردةن سالت بويئنشا ةرةكشة كيئنةدئ. بوركئنة ذكئ تاعئپ، قئزئل شاپان، بيئك وكشة ةتئك كيةدئ. بوركئن كوزئنة ءتذسئرئپ تومةن قاراپ، كئشئلئك كورسةتئپ تذرماسا ايئپ تولةيدئ نةمةسة سوزگة، كذلكئگة ذشئرايدئ. سول بةتئمةن قئز-كةلئنشةكتةردئث ورتاسئنا تذسكةن كذيةؤ نةبئر ازاپتئ ءازئل-قالجئثعا توزةدئ. ونئث مئنگةن اتئن «كذيةؤ اتئمةن كذل تاسئ» دةگةندةي اؤئل بالالارئ ءمئنئپ الئپ قئزئققا بولةنةدئ. بذل دا اؤئل سالتئ.
ساؤكةلة كيگئزؤ (سالت)
«قارا ماقپال ساؤكةلة، شاشئث باسار جار-جار-اؤ» (جار-جار). ومئردة قازاق سالت-داستذرلةرئنئث تذرلةرئ كوپ. سونئث ئشئندة قالئثدئققا ساؤكةلة كيگئزؤدئث ورنئ بولةك. سةبةبئ ساؤكةلة ايةل كيئمدةرئنئث ئشئندةگئ ةث اسئلئ عانا ةمةس، ونئث جذبايلئق ومئرئندةگئ ةلةؤلئ كةزئنئث ةستةن كةتپةس ئستئق ءساتئ. ول- بذلعاقتاپ وسكةن وث جاقتاعئ جانة اق بوساعا اتتار اراسئنداعئ قيماس تا قئزئقتئ كةزدئث ةسكةرتكئشئ. بذل از بولسا كةلئنشةككة ساؤكةلة كيگئزؤدئث ءوزئ ءبئر ةرةكشة سالتانات. بذعان قذدا-قذداعيلار شاقئرئلادئ. شاشؤ شاشئلادئ. اق باتا ارنالادئ. ساؤكةلة بايعازئسئنئث باعاسئ دا ولقئ بولمايدئ. ساؤكةلةلئ كةلئنشةك اجارلئ دا بازارلئ كورئنةدئ. ونئ جذرتتئث ءبارئ كورؤگة ئنتئق. ونئث كورئمدئگئ دة سوعان لايئق بولؤ كةرةك. جاس وتاؤ، ساؤكةلةلئ كةلئنشةك، ويئن-ساؤئق، كوثئلدئ كذلكئ جاثا ءومئردئث باقئت ةسئگئن اشقانداي اسةر ةتةدئ.
ساؤكةلة تؤرالئ ءبئر-ةر ءسوز. ساؤكةلة - كةلئنشةك كيئمئ. ول - باس كيئم عانا ةمةس ءسان-سالتاناتئنئث، سالت-ءداستذرئنئث مادةنيةتئ مةن شةبةرلئكتئث وزئق ذلگئسئ، ونةر تؤئندئسئ. «التئنمةن اپتالئپ، كذمئسپةن كذپتةلئپ» دةگةندةي، ول ءئنجؤ-مارجان، گاؤهار، لاعئل، جاقذت سياقتئ اسئل تاستار تئزبةگئمةن ارلةنئپ اشةكةيلةنةدئ. نةگئزئ ماقپال، بارقئت سياقتئ قئمبات ماتالاردان تئگئلئپ، بذلعئن، قذندئز تةرئلةرئمةن جيةكتةلئپ، وقامةن ويؤلانئپ، ءتذرلئ-ءتذستئ مونشاقتارمةن شاشاقتالئپ، كوركةم جئپتةرمةن كةستةلةنئپ، الدئثعئ جاعئ كوزدئ تاستارمةن قاپتالئپ، ءتذرلئ تاعئم، التئن، كذمئس تةثگةلةرمةن بةزةندئرئلةدئ، توبةسئنة ذكئ تاعئلادئ. كورسة كوزدئث جاؤئن الاتئن وسئ بذيئم تةك كةلئنشةك ءسانئ عانا ةمةس، سالتاناتئ مةن قذدالار بةدةلئن دة كوتةرة تذسةتئن ةرةكشة كورئنئس! ХIХ عاسئردئث العاشقئ جارتئسئندا ءومئر سذرگةن كئشئ ءجذزدئث بايساقال اتتئ بايئنئث قئزئنئث ساؤكةلةسئن كةنةسارئ حاننئث اعاسئ سارجان تورة 500 بايتالعا باعالاعان (م.ج .كوپةي).
ادةت بويئنشا وث جاقتاعئ، قذدا تذسپةگةن قئزعا ساؤكةلة كيگئزبةيدئ.
قئز قاشار (ءداستذر)
كذيةؤدئث قالئثدئعئن كورؤئ - «ذرئن كةلؤ» دةسة، قئزدئث اتالاستئرئلعان كذيةؤئن كورؤئ - "قئز قاشار» دةيدئ. بذل «ذرئن تويئ» وتةتئن كذنئ بولادئ. «ذرئن توي» جاستار ءذشئن كوثئلدئ، دؤماندئ تويدئث ءبئرئ. بذعان جاس جةثگةلةر مةن جاستار قاتئناسادئ. كذيةؤدةن الئناتئن «قول ذستار»، «شاش سيپاتار»، «قئز قذشاقتار»، «ارقا جاتار»، «كورپة قيمئلداتار»، تاعئ سول سياقتئ كادةلةر وسئ جولئ بةرئلةدئ. ةكئ جاستئث ءبئرئن-ءبئرئ كورئپ، تئلدةسؤئ دة وسئ تويدا بولادئ. ةكةؤئ دة ءبئرئن-ءبئرئ ذناتئپ، قالئثدئق جئگئتكة قئز بةلگئسئ - ورامالئن جانة ونئث ءئنئ-قارئنداستارئنا دا ءتذرلئ سئيلئقتار بةرةدئ.
كذيةؤ ذرئن بارعاننان كةيئن قذدالئق بذزئلاتئن بولسا، قازاق زاثئندا وتة اؤئر ءئس. ذلكةن داؤعا كةتةدئ. كذيةؤ سةبةپسئز باس تارتسا، بذرئنعئ بةرئلگةن مال قايتارئلمايدئ جانة ايئپ سالئنادئ. باتانئ قئز جاعئ بذزاتئن بولسا، قالئث مال تولئق قايتارئلادئ ءارئ ايئپ تولةيدئ.
قئنامةندة (ذرئن كةلؤ) (ءداستذر)
«قئنامةندة، جار-جار مةن بةتاشار بار، ولةثسئز سولار قئزئق بولا ما گذل؟» (اباي). بذل دا ذلتتئق عذرپئمئزدا سالتاناتتئ دا، كوثئلدئ كةشتئث ءبئرئ. قذدا ءتذسئپ، ؤادة پئسئپ، قالئث مال تولةگةن سوث كذيةؤدئث اتاستئرعان قالئثدئعئن العاش رةت كورؤگة كةلگةن تويئ «قئنامةندة» دةپ اتالادئ. شئعئس حالئقتارئندا «قئنامةندة» كةشئ قئز ابئرويئنئث تازالئعئن ءبئلدئرؤ ءذشئن قالئثدئقپةن بئرگة بولعان كذننئث ةرتةثئنة دة وتكئزئلةدئ. ءان، كذي، ءبي قاتار جذرگئزئلةتئندئكتةن «قئنامةندة» جاس جذبايلاردئث شاتتئق كةشئنة، جاستاردئث ماحاببات مذراتئنا جةتؤ سيمأولئنا اينالعان. بذل دا داستذرگة باي ةلئمئزدئث تاربيةلئك ةرةجةسئنئث ءبئر سالاسئ.
كذيةؤدئث بذل جولئ ءار جةردة ءار تذرلئ اتالاتئنئن دا ايتا كةتكةن ءجون. مذنئ كةي جةر «قالئثدئق ويناؤ» دةيدئ، كةي جةردة «ذرئن كةلؤ» دةيدئ. «ءبئر كذنئ كذيةؤ بايعذس ذرئن كةلدئ، قيسايتئپ جامان بوركئن قئرئن كةلدئ» (ن.احمةتبةك).
قازاق ءذشئن اسئرةسة جةثگةلةر مةن جاستار ءذشئن بذل دا ءبئر توي دةسة دة بولادئ. بولاشاق كذيةؤ قئز اؤئلئنا وزئنشة «كورئنبةگةن» بولئپ، ءبئراق قاراثعئ تذسة سالتاناتپةن، جولداس-جورالارئمةن كةلةدئ. مذنئ «ةسئك كورؤ» كوبئنةسة «ذرئن كةلؤ» دةپ ايتادئ. كذيةؤ وسئ جولئ ءوزئنئث بولاشاق جارئن كورئپ تانئسئپ-ءبئلئسئپ، تئلدةسئپ، كوثئلئن دةمدةيدئ.
ارينة «ذرئن كةلؤدئث دة كادة-جورالارئن از ةمةس. «سةنئ كذتئپ جذگئرةمئز دةپ ةنتئگئپ قالدئق»، دةپ «ةنتئكپة» سذراپ جةثگةلةرئ كةلةدئ، «بالدئز كورئمدئك»، دةپ تاعئ بئرةؤلةرئ كةلةدئ، تاعئ دا سول سياقتئ.
«ذرئن توي» ءوتكئزئلئپ كذيةؤگة جانة ونئث جولداستارئنا قذرمةت كورسةتئلئپ، سئي تارتئلئپ، ولار ةلئنة قايتادئ.
قذدا تذسكةنئمةن، كةلئسئم جاسالعانئمةن كذيةؤدئث قئز اؤئلئنا «ذرئننان» بذرئن كةلؤگة حاقئ جوق. ةگةر كةلة قالسا، قئزدئث تؤئس-تؤعاندارئ (اعا-ئنئلةرئ) قازاق ادةت-عذرپئن بذزعانئ، تارتئپسئزدئگئ ءذشئن ونئ ساباپ جئبةرةتئن زاث تاعئ بار. دةمةك، قذدا تذسؤمةن بئرگة ونئث تاربيةلئك ةرةجة-قاعيدالارئ تاربيةلئك عذرئپتارئ ادةپ پةن ءتارتئپتئ تالاپ ةتةدئ.
كذيةؤ كادةلةرئ مةن ئرئمدارئ تاعئ بار. ولار مئنانداي: ذرئن كةلؤ، ةسئك اشار، ةنتئكپة، بالدئز كورئمدئك، كذيةؤ تاباق، ءسذت اقئ، جئگئت تذية، اتبايلار، بوساعا اتتار، ساؤكةلة بايعازئ، جةثگةتاي، شئمئلدئق بايلار، وتاؤ جابار، كةرةگة كوتةرةر، ؤئق شانشار، تذندئك جابار ذزئك جابار، تؤئرلئق، مايئن تاستاؤ، ءئلؤ، قئز قاشار، شاشؤ قئز كوتةرةر، ارقا جاتار، قالئثدئق ويناؤ، قول ذستاتار، شاش سيپاتار، كورپة قيمئلداتار، يت ئرئلداتار، «كةمپئر ءولدئ»، باقان سالار كذيةؤ اتتاندئرار، ت.ب.
ءولئ-ءتئرئ (ءداستذر)
ةكئ جاق كةلئسئمئ نئعايعان سوث كذيةؤ جاعئنان قذدالارئنا ءبئر بئلئكتئ ادامدئ باس ةتئپ «ءولئ-ءتئرئ» ياعني كادةلئ مال-جئلقئ جئبةرئلةدئ. «ءولئ-ءتئرئ» دةگةن - «ءولئ مةن ءتئرئ اراسئندا ادالمئز، قذداي قوسقان قذدالئعئمئز اقيقات» دةگةن ذلتتئق ذلاعاتتئ ذعئمدئ بئلدئرةدئ. بذل ذلكةن كادةلئ ءارئ ماثئزئ جول-جورالعئ، قذدالئق بةكئدئ دةگةن ءسوز. «ءولئ-ءتئرئ» وتكةن سوث ولگةن كذيةؤ جاتپايدئ» دةپ بذدان كةيئن قالئثدئعئنا «ذرئن» بارؤئنا جول اشئلادئ.
قذيرئق-باؤئر (سالت)
«قذيرئق-باؤئر جةدئث بة، قذدا بولدئم دةدئث بة» (ماتةل). بذل قذدالئق ءداستذر ءراسئمئ بولعانمةن ذلت سالت-داستذرئندة ورنئ بولةك جاي. ةكئ جاق قذدا بولعان جاعدايدا ولارعا «قذيرئق-باؤئر» ارناؤلئ سئي اكةلةدئ. اكةلؤشئ ايةل «باؤئرداي جاقئن، قذيرئقتاي ءتاتتئ بولئثدار»، دةپ تئلةك بئلدئرةدئ. ودان بارلئق قذدالار اؤئز تيةدئ. قذيرئق-باؤئر قازاق داستذرئندة قذدا بولؤدئث زاثدئ بةلگئسئ - قذجات بولئپ بةكئتئلگةن.
قذدالئق ءداستذر جانة وعان سايكةس ادةت عذرئپتار ادةتتة ءازئل-قالجئثسئز، ويئن-ساؤئقسئز وتپةيتئندئگئ اركئمگة بةلگئلئ. سونداي-اق وسئ «قذيرئق-باؤئر» سالتئندا دا قالجئث ولةثدةر مةن قاعئتپالار دا ايتئلماي قالمايدئ. استانا قالاسئندا قوستانايلئق ساكةن ومار ذلئ مةن كوكشةتاؤلئق قؤانتاي ءابئلماجئن ذلئنئث قذدالئعئندا «قذيرئق-باؤئر» ذسئنعاندا قاناپيا قئزئ ورئنباسار قذداعي وسئ قازاقئ سالتئث اجارئن مئنانداي ولةثمةن ورنةكتةي ءتذستئ. ول قذدالارعا قاراپ، بئلاي دةپ اندةتتئ:
قذدا، قذدا دةيسئث-اؤ، ءاي،
قذيرئق-باؤئر جةيسئث-اؤ، ءاي.
قذيرئق-باؤئر جةمةسةث،
نةسئنة قذدا دةيسئث-اؤ، ءاي.
ذلكةن قذدا، باس قذدا،
كئشئ قذدا جاس قذدا.
قذيرئق-باؤئر اكةلدئم،
اؤئزئثدئ اش، قذدا.
ذلكةن قذدا ارداقتئ-اي،
كئشئ قذدا سالماقتئ-اي.
قذيرئق-باؤئر اساتسام،
تئستةپ الما بارماقتئ-اي.
ذلكةن قذدا انةكةي-اؤ،
كئشئ قذدا مئنةكةي-اؤ.
قذيرئق باؤئر اساتتئم،
كادةلةرئث كانةكةي-اؤ!
ءار ةلدة، ءار اؤئلدا ءار سالت-ءداستذردئث وسئنداي وزئندئك اؤةندةرئ مةن ءان-جئرلارئ دا بولعان. اؤئز ادةبيةتئندةگئ تذرمئس-سالت جئرلارئنئث مذنداي ذلگئلةرئنئث كوپشئلئگئ ذمئتئلؤعا اينالعان. دةگةنمةن ةل ئشئنةن ونئث بئرنةشة جاقسئ تذرلةرئن ءالئ دة تابؤعا بولادئ.
كيئت (داستذر)
«قذدالئق بةلگئسئ - كيئت، قونئس بةلگئسئ - بةيئت» (ماقال). قذدالئقتئث نةگئزگئ بةلگئسئ - كيئت جانة ولاردئث اراسئندا جذرةتئن، سوعان لايئقتالعان سئي-سيياپات، مال، كيئم، مذلئك. ول قذدالار دارةجةسئنة، داؤلةتئنة بايلانئستئ ءارتذرلئ بولئپ كةلةدئ. مئسالئ، بذرئن قذندئز جاعالئ تون، قاسقئر ئشئك، كئلةم تاعئ باسقا قئمبات بذيئمدار، كيئمدةر مةن زاتتار، جذزدةگةن مال (جئلقئ، تذية، قوي) بةرئلگةن. كئشئ ءجذزدئث بايساقال دةگةن بايئ قذدالارئنا «وزدةرئث ءجذز بولئپ كةلمةي ةلؤ بولئپ كةلگةن ةكةنسئثدةر» دةپ ءارقايسئسئنا تذيةدةن 50، اتتان 50، تايتذياق جامبئدان 50، سيئردان 50، قويدان 50، ةشكئدةن 50، اث تةرئلةرئنةن 50 كيئت بةرگةن (م.ج .كوپةي).
قازئرگئ كةزدة «قالئث مال» تولةنبةسة دة، ونئث كيئت كيگئزؤ سياقتئ داستذرلةرئ، باسقا دا جول-جورالعئلارئ جاسالئپ ءجذر.
شاثئراق تذية (ءداستذر)
ذزاتئلئپ كةلة جاتقان قئزدئث جانة ونئث جانئنداعئ ايةلدةردئث (شةشةسئ، جةثگةسئ، ءسئثلئسئ ت.ب.) ءمئنئپ كةلة جاتقان كولئگئ «شاثئراق تذية» دةپ اتالادئ. جانة ول كةلئن ءذشئن ئستئق قاسيةتتئ مال بولئپ سانالادئ. بذعان جولشئباي كةزدةسكةن نةمةسة بوتةن ادام مئنبةيدئ. ةگةر مئنة قالسا ونئ كورگةن جذرت «پالةنشة كةلئننئث شاثئراق تذيةسئنة» ءمئنئپ كةلدئ دةپ كةلةمةجدةگةن. ةرتةدةگئ سالت بويئنشا كوشتة ذلكةن شاثئراق جةكة تذيةگة ارتئلئپ، الدئمةن جذرةدئ ةكةن. وعان ادام مئنبةيدئ، اتپةن جةتةلةيدئ، «شاثئراق تذية» دةگةن ءسوز وسئدان شئققان.
قئز كوشئ (سالت)
قذدا اتتاندئرار كادةسئ جاسالعاننان كةيئن ذزاتئلعان قئز شةشةسئ،جةثگةسئ، جاس ءئنئ، سئثلئلةرئمةن بئرگة كولئككة وتئرئپ جولعا شئعادئ. قئز ارتتا قالعاندارعا قاراماؤئ كةرةك. قذدالار العا تذسةدئ. ودان كةيئن شاثئراق تذية (قئز كوشئ) جذرةدئ. تويشئ جئگئتتةر كوش سوثئنان اسةم كيئنئپ ءان-كذيمةن ةرةدئ. بئلايشا ايتقاندا كوشتة ةرةكشة سالتاناتتئ جاراسئمدئلئق بولادئ. قئز اؤئلئنان ءبئر كوش جةر شئققانشا، مذنئ «قئز كوشئ» دةپ اتايدئ. ودان ءارئ اسقانان كةيئن «كةلئنشةك كوشئ» دةيدئ.
كةلئنشةك كوشئنئث كةلة جاتقانئن بئلةتئن جولداعئ اؤئل قئز-كةلئنشةكتةرئ، جاستارئ «كةلئنشةك كوشئن» توقتاتئپ «تذيةمذرئندئق» الئپ، باتاسئن بةرئپ، «جول بولسئن» ايتئپ شئعارئپ سالادئ.
جاساؤ (سالت)
«كورسئن دةپ جيئلعان جذرت تاماشاسئن، جاساؤئن تاؤداي قئلئپ ذيگئزدئ ةندئ»! (ناؤرئزباي-قانشايئم). ذزاتئلعان قئزعا بةرئلةتئن دذنية-مذلئك «جاساؤ» دةپ اتالادئ. حالئق قئزدئث جاساؤئنا اسا زور كوثئل ءبولئپ، «جاساؤدئ التئ جاستان جيناساث اسادئ، جةتئ جاستان جيناساث جةتةدئ»، دةگةن. نةبئر جاقسئ بذيئم، ساؤكةلة، كئلةم، تةكةمةت، ئدئس-اياق، توسةك-ورئن، كيئم-كةشةك، اسةم اشةكةيلئ تاعامدار قئزدارعا بةرئلةتئن بولعان. اؤقاتتئ ادامدار اق وتاؤ تئگئپ ذزاتقان. جاساؤدئ قئزدئث ةنشئسئ دةسة دة بولادئ.
قوشتاسؤ (سالت)
ذزاتئلاتئن قئز ءوز ذيئنةن اتتانار الدئندا ءوزئنئث اتا-اناسئمةن، اعا-ئنئسئمةن، ءسئثلئسئ، جاقئن-جؤئقتارئمةن قوشتاسؤ جئرئن ايتادئ.
اؤةدةن ذشقان بذلدئرئق،
قذبئلادان سوققان ئزعئرئق.
جاتقا كةتئپ بارامئن
جاراتقان سوث قئز قئلئپ.
اتاسئ جاقسئ قذل بولماس،
اناسئ جاقسئ كذث بولماس.
وث جاقتان كةتئپ بارامئن،
قئز ةركةلةپ ذل بولماس،-
دةپ ءوزئنئث جات جذرتتئق بولئپ جاراتئلعانئن جئرعا قوسادئ. ةث سوثئندا:
جانئمداعئ قئنئم-اؤ،
سئثلئلةر مةن ءئنئم-اؤ.
جئل اينالئپ كةلگةنشة،
قوش امان بول كذنئم-اؤ،-
دةپ باؤئرلارئمةن قوشتاسادئ .مذندا «جئل اينالئپ كةلگةنشة» دةگةن ءسوزدئث ماعاناسئ بار. ويتكةنئ ءداستذر بويئنشا ذزاتئلعان قئز جئل تولماي ءوز ذيئنة بارا المايدئ.
قوشتاسؤ قازاق حالقئنئث باؤئرمالدئق، انشئلئك، ايتقئشتئق قابئلةتئن كورسةتةتئن تذرمئس-سالت جئرلارئنئث ئشئندة كوركةم دة كورنةكتئ ءداستذر. قوشتاسؤ جئرئ سوثئنان قئزدئث جةثگةلةرئ مةن سةرئكتةرئ:
جئلاما، بيكةم، جئلاما،
كوزئنئث جاسئن بذلاما.
ذل بولئپ تؤساث اؤةلدةن،
سةنئ مذنداي قئلا ما؟ -
دةپ وعان جذباتؤ ايتئپ، كةلةشةگئنة جاقسئ تئلةك بئلدئرةدئ.
سالت جئرلارئنئث تاربيةلئك ماثئزئ زور. مذندا ذلتتئق ءداستذر، حالئقتئق قاعيدا، اعايئن-تؤئستئق قيماس سةزئم، الداعئ ارمان ءبارئ-ءبارئ دة بار. قوشتاسؤ، جذباتؤ جئرئ سونئسئمةن قذندئ.
اؤجار (سالت، ايتئس)
ذزاتئلئپ بارا جاتقان قئزدئث «سئثسؤئ»، «قوشتاسؤئ» ذلتتئق تاربية مةكتةبئنئث تاماشا ذلگئسئ. التئن ذيانئ، تؤعان ةل-جذرتتان ءبولئنئؤئ، جات بوساعا اتتاؤ وثاي ءئس ةمةس. وسئنئث ءبارئن تاجئريبةلئ دة، تاربيةلئ حالئق جئلاي ءجذرئپ ءان، جئر تذرئندة شةبةرلئكپةن ذيلةستئرئپ جاساي بئلگةن. تاعئ ءبئر قئزئعئ قئز جئلاپ قوشتاسقانمةن ول قايعئ ةمةس قؤانئش، قيماستئق ءساتئنئث دة بةلگئسئ. دةگةنمةن قئز اؤئلئنئث قئزدارئ مةن جئگئتتةرئنئث دة قيماستئق كوثئلدةرئ دة كورئنبةي قالمايدئ. ولار «جار-جاردان» كةيئن دة ولةث-جئردئ ذستةمةلةي ءجذرئپ ايتئس تذرئندةگئ «اؤجاردئ» تاعئ باستاي جونةلةدئ. مذندا دا ئزگئ تئلةكتةستئك، دوستئق كوثئل، جاثا باقئت جولئندا جاقسئ نيةت كورئنةدئ. ونئث ءسوزئ دة، ءانئ دة كوركةم، ويناقئ ايتئلادئ. ول بئرةسة «اؤ-جار»، بئرةسة «ءاي-اؤ»، بئرةسة، «بيكة-اؤ»، بئرةسة «ذكئ-اؤ» دةپ تة ايتئلا بةرةدئ. ولاردئث مئناداي ذلگئلةرئ بار:
بؤئنعانئم بةلئمة كئسةن بة ةدئ، اؤ-جار-اؤ،
بةكةم بؤسام بةلئمنةن تذسةر مة ةدئ، اؤ-جار-اؤ.
اكةث بارئپ شةشةثدئ اپ كةلمةسة، اؤ-جار-اؤ،
مذنداي ازاپ باسئثا تذسةر مة ةدئ، اؤ-جار-اؤ!
مئنگةن دة اتئث بوز عانا، بيكة-اؤ،
كذيةؤئث سةنئث بوزبالا، بيكة-اؤ.
وكسئگئث سةنئث باسئلماس، بيكة-اؤ،
الديلةپ بالا سذيگةنشة، بيكة-اؤ.
مئنگةن دة اتئم جيرةنشة، ذكئ-اؤ،
تئقئرشئپ تذرار مئنگةنشة، ذكئ-اؤ،
قئز كوثئلئ باسئلماس، ذكئ-اؤ،
الديلةپ بوپة سذيگةنشة، ذكئ-اؤ!
كةتتئث، كةتتئث دةؤشئ ةدئث، كةتتئم، اپا، اي-اؤ،
ةرتتةپ قويعان اتئثا جةتتئم، اپا اي-اؤ.
شئمئلدئعئن جةلپة سال، كورسئن اپام،اي-اؤ،
كوزئنئث جاسئن قوينئنا، توكسئن اپام اي-اؤ!
بذل جئردئث بارئندة دة ادةپ، ونةگة، ءتالئم-تاربية، حالئقتئق سالت-سانا مةكتةبئنئث تاماشا ذلگئسئ جاتئر.
تذيةمذرئندئق (عذرئپ)
ذزاتئلئپ كةلة جاتقان كةلئنشةك كوشئنئث جولئندا وتئرعان اؤئلدئث ادامدارئ (جاستارئ،ايةلدةرئ) كةرؤةن اتئنئث نوقتاسئنان، نة تذيةسئنئث بذيداسئنان ذستاپ تذرئپ سذرايتئن كادةسئ. قئز اناسئ ولارعا كادةسئن جاسايدئ، كادة العان ريزا بولئپ، باقئت تئلةپ باتاسئن بةرئپ، جول بولسئن ايتادئ.
اؤشاديار (ءداستذر)
ذيلةنؤ تويئ كةزئندة ايتئلاتئن ءداستذرلئ ولةث، جئر. جانة جاي ولةث ةمةس، وزئندئك ايتئلار ءانئ، ةرةكشة ذلتتئق تاربيةلئك ماثئزئ بار. كوركةم شئعارماشئلئقپةن ايتئلاتئن توي كوركئ، سالتانات ءسانئ، ونةگةلئ ونةر. اؤشاديار جئرئنئث ذلگئلةرئن شةتةلدةگئ قازاقتار ساقتاپ، بئزگة جةتكئزگةن. شئنئن ايتؤ كةرةك بذل قازئرگئ قازاقستان ةلئندة ايتئلمايدئ، حالئق جادئنان مذلدة شئعئپ كةتئپ، ذمئت قالعان.
اؤشاديار ذيلةنؤ تويئ ذستئندة ايتئلادئ.
اؤشادييار - ءبئر بولار،
جاماننئث كوثئلئ كئر بولار.
اتا -اناسئن سئيلاعان،
اق شالمالئ بي بولار.
اؤشادييار - ةكئ دةر،
ةرجةتكةننئث ةركئ دةر.
ومئراؤئ تولعان ون تذيمة،
قئز بالانئث كوركئ دةر...
اؤشاديار - ءتورت بولار،
قئزدئث كوركئ ءورت بولار.
ةكئ جاقسئ قوسئلسا،
ولة-ولگةنشة سةرت بولار.
جئر جاثا قوسئلعان جاستارعا ارنالادئ. مذندا اقئل، ذلگئ، ونةگة، ءتالئم-تاربية تؤرالئ تولعاؤدئ سانامالاپ ايتؤدئث حالئقتئق تازا باي ءداستذرئ بار.
جار-جار (عذرئپ)
ذزاتئلعان قئز تويئندا قئز-جئگئتتةر توبئ كةتةتئن قئزدئث كوثئلئن اؤلاپ، بارا جاتئرعان جاعئندا دا وسئنداي جاقسئ جايلار بولاتئنئن ولةثمةن ايتئسادئ. سونئمةن بئرگة ولار قئزدئث باقئتتئ، ةلگة سئيلئ بولؤئنا تئلةكتةستئك بئلدئرةدئ. مذنئث ءبارئ ولةثمةن ايتئلاتئندئقتان «جار-جار» قئزئقتئ بولئپ ةستئلةدئ. مئسالئ: «جار-جاردئ» جئگئت بئلاي باستايدئ:
الئپ كةلگةن بازاردان،
قارا ناسئر، جار-جار-اؤ.
قارا ماقپال ساؤكةلة،
شاشئث باسار، جار-جار-اؤ!
مذندا اكةم قالدئ دةپ،
قام جةمةثئز، جار-جار-اؤ!
جاقسئ بولسا قاينئ اتاث،
ورنئن باسار، جار-جار-اؤ.
قئز بئلاي دةپ جاؤاپ قايتارادئ:
- ةسئك الدئ قارا سؤ،
مايدان بولسئن، جار-جار-اؤ.
اق جذزئمدئ كورگةندةي،
اينام بولسئن، جار-جار-اؤ.
قايئن اتاسئ بار دةيدئ-اؤ،
وسئ قازاق، جار-جار-اؤ،
اينالايئن اكةمدةي،
قايدان بولسئن جار-جار-اؤ.
نةكة قيار (عذرئپ)
نةكة - قاسيةتتئ ذعئم، بةرئكتئك شارتئ. قازاق حالقئ مذنئ «اق نةكة» دةپ ارداقتايدئ. «اق نةكةلئ جارئم» دةپ ماقتانادئ. باس قوسقان ةر مةن ايةلدئث مئندةتتئ تذردة نةكةسئ قيئلادئ. ول كوپشئلئك الدئندا جاسالادئ. قوسئلعان ءبئراق نةكةسئ قيئلماعان ادامداردئ حالئق «نةكةسئز» دةپ سوككةن جانة ولارعا سالقئن قاراعان. ولاردئث بالالارئ دا «نةكةسئز تؤعان» دةگةن جامان اتقا قالعان. اؤئز ادةبيةتئندة نةكة قيار كةزئندة ايتئلاتئن كؤالئك ءسوز بار. «نةكة قيار ءسوز» دةپ نةكة قيار كةزدة ةكئ ارادا جذرةتئن ةكئ كؤانئث كذيةؤ مةن قئزدئث ئرزالئعئن سذراعان ؤاقئتتا ايتاتئن سوزدةرئن ايتامئز. بذل انمةن ايتئلمايدئ. ءبئراق ولةثشة ذيقاسقان، ءدايئم ءبئر قالئپتئ ايتئلادئ. مئسالئ:
كؤا، كؤا، كؤادئرمئز،
كؤالئككة ءجذرادئرمئز.
مذندا حالئق قاسئندا،
تاثدا حاق قاسئندا
ةكئ كئسئ حاق كؤالئك بةرةدذرمئز.
پالةنشةدةن جارالعان (اكةسئن ايتادئ)، پالةنشةدةن تؤعان (شةشةسئن ايتادئ)، پالةنشة قئزدئ (قئزدئ ايتادئ) حالال جذپتئلئققا قابئل كورئپ الدئثئز با؟
قئزعا ايتقاندا دا ءبارئن وسئ قالئپتا ايتئپ، اياعئندا «پالةنشة حالال جذپتئ بولدئثئز با؟» دةيدئ (ا.بايتذرسئن ذلئ).
وسئ سوزدةردة كةلتئرئلگةندةي جئگئت تة، قئز دا جذپتئ بولعاندئعئن ءوز اؤزئمةن ماقذلدايدئ. سودان كةيئن ةكةؤئ نةكة سؤئن ئشةدئ. بذدان كةيئن ولاردئث نةكةسئ قيئلئپ، ةرلئ-زايئپتئ ادامدار بولئپ سانالادئ. ذلكةندةر جاقسئ تئلةك تئلةپ، قول جايئپ باتا بةرةدئ.
شاريعات بويئنشا قالئثدئق ةكئقابات بولسا نةكة قيئلمايدئ، ول بوسانعاننان كةيئن قيئلادئ. جةتئ اتاعا تولماعان قئز، جئگئت نةكةگة وتئرعئزئلمايدئ.
نةكة تؤرالئ يسلام ءدئنئنئث ءوز زاثئ بار. كةيدة وزبةك، قازاق، قئرعئز، تاتار، باشقذرت سياقتئ تذرك حالئقتارئ قئز الئسئپ، قئز بةرئسئپ جاتادئ. ءبارئ دة يسلام قاؤئمئنان بولعاندئقتان مذنداي نةكةگة رذقسات ةتئلگةن. ةگةر قازاق جئگئت مذسئلمان ةمةس ذلتتئث قئزئن الاتئن بولسا، ول ايةل مذسئلمان دئنئنة كئرئپ، ءتئلئن سالت-داستذرئن تولئق مويئندايتئندئعئ تؤرالئ ؤادة بةرئپ، ونئ ورئنداؤئ كةرةك. نةكةگة سوندا عانا رذقسات بةرئلگةن.
قئز ذزاتؤ (سالت، توي)
«ذلئن - ذياعا، قئزئن - قياعا قوندئرؤ» - اتا-انانئث تئلةگئ ءارئ پارئزئ. سونئث ئشئندة قئز ذزاتؤ - ذلكةن توي، دؤمان ءارئ قئزئق. بذل كذنئ اتا-انا قؤانادئ، ءارئ جئلايدئ. قؤاناتئنئ - قئز وسئرةدئ جانة ونئ قذتتئ جةرئنة قوندئرؤئ، جئلايتئنئ - ارينة قيماستئق كوثئلئ.
قئزدئ الؤعا قذدا (تاق سانئمةن) بةس نة جةتئ كةيدة ودان دا كوپ ادام كةلةدئ. مذنئث ئشئندة باس قذدا، قذدالار جانة كذيةؤ جولداس بولادئ. قذدالار ادةتتة كةشكئلئك بارؤئ كةرةك. مذندا ويئن-ساؤئق، قذدالئق راسئمدةر مةن كادة-جورالار جاسالادئ. جاقئن ادامدار قذدانئ ذيئنة شاقئرادئ.
ذزاتئلاتئن قئزدئ ءداستذر بويئنشا تاث اتا، كذن شئعا جونةلتةدئ. ونئث الدئندا قئز «قوشتاسؤ جئرئن»، جاستار «جار-جار»، «اؤ-جار»، «اؤشاديار» ايتئلادئ. سوندا قذدا اتتاندئرار كادةسئ بةرئلةدئ.
سئثسؤ (سالت)
«حالقئمئزدا تذرمئس-سالت جئرلارئنئث ةث كوپ تاراعاندارئنئث ءبئرئ - سئثسؤ» («كذيةؤ كةلتئر، قئز ذزات» جيناعئنان). ذزاتئلعان قئز ءوز بوساعاسئنان اتتانار الدئندا اعايئن-تؤعاندارئن ارالايدئ. بئلايشا ايتقاندا قوشتاسادئ (ءبئراق بذل ءداستذرلئ قوشتاسؤ ةمةس). جةثگةسئن ةرتئپ اعايئندارئن ارالاپ جذرگةن قئز جاي جذرمةيدئ. ول ءوزئنئث بالالئق داؤرةنئنئث، وث جاقتا بذلعاقتاپ وسكةن باقئتتئ كذندةرئنئث وتكةندئگئن، اياؤلئ اتا-اناسئنئث، تؤئسقاندارئنئث ءوزئن ماپةلةپ وسئرؤدةگئ ةثبةگئن ولةثمةن ايتا ءجذرئپ وكسيدئ. ونداي ولةث جئردئ سئثسؤ دةيدئ.
بازاردان كةلگةن قذيئسقان،
تاراماي شاشئم ذيئسقان.
كةلئپ كةتئپ جذرئثدةر،
ساعئندئرماي، تؤئسقان، -
دةپ ءوزئنئث ءوتئنئشئن دة ايتا جذرةدئ.
قئزدئث سئثسؤئ - جاراسئمدئ ءارئ تاربيةلئك ءمانئ بار سالتاناتتئ سالت. بذل ادامگةرشئلئك، ادةپتئلئك جاعئنان العاندا دا وتة ورئندئ ءداستذر. ويتكةنئ بالالئق كذندةردةن، اعايئن ورتاسئنان ءبولئنئپ كةتؤ وثاي ءئس ةمةس. ال قازاقتئث قازئرگئ قئزدارئ بذل ءداستذردئث التئن ارقاؤئن ءذزدئ دةسة دة بولادئ. ويتكةنئ اؤئل، ءذي ارالاپ، سئثسئؤ، جئلاؤ تذگئلئ، وث جاقتان اتتاناردا كذلئپ، قؤانئپ جذرگةندةرئن دة كوز كوردئ. بذل ذلتتئق تاربية مةن ذلتتئق مادةنيةتتئث ذمئتئلعاندئعئنان دةپ تانيمئز.
كةلئن ءتذسئرؤ (سالت)
ءبئزدئث حالئق ءذشئن دة دذنيةدةگئ قئزئق پةن قؤانئشتئث ةث باستئسئ - وسئ كةلئن ءتذسئرؤ. بذعان بذكئل اؤئل بولئپ اتسالئسادئ.، بئرگة قؤانادئ، بئرگة تويلايدئ، نامئسئ ءبئر قازاقتا «تويدئث بولعانئنان بولادئسئ قئزئق» دةگةن بار. ال كةلئن ءتذسئرؤدئث ءوزئ دة، «بولادئسئ» دا قئزئق.
قازاق سالتئ بويئنشا كةلئندئ اؤئلعا كولئكپةن اكةلمةيدئ. ءبئر قئردئث استئنا جةثگةسئمةن بئرگة ءتذسئرئپ كةتةدئ. اؤئلدئث قئز-كةلئنشةكتةرئ جاس كةلئننئث الدئنان شئعئپ، ةشكئمگة كورسةتپةي شئمئلدئق ئشئنة كئرگئزئپ اكةلةدئ. اق بوساعانئ وث اياقپةن اتتايدئ. شاشؤ شاشئلادئ. قذتتئ بولسئن ايتئلادئ. كةلئندئ شةشةسئ، جةثگةسئ، سئثلئلةرئ ةرتئپ اكةلةدئ. قؤانئش، ئردؤ-دئردؤ، ويئن-ساؤئق باستالادئ. شئمئلدئق ئشئندة جاس قئزدارمةن وتئرعان كةلئندئ كورؤگة اركئم-اق اسئعادئ. جذرت جينالعان ساتتة سالتاناتپةن «بةتاشار» باستالادئ.
بةتاشار (ءداستذر)
- «ؤا، الةؤمةت! ةندئ بةتاشار تئثدايئق!» (توي كئتابئنان). جاثا تذسكةن كةلئندئ «بةتاشار» ءداستذرئ جاسالماي ةشكئم كورة المايدئ. ونئ كورؤ ءذشئن ادةيئ «بةتاشار» جاسالادئ. وعان تويعا جينالعان تؤئس-تؤعاندار تةگئس قاتئناسادئ. جاس كةلئننئث ةكئ جاعئندا ةكئ كورگةندئ كةلئندةرئ تذرادئ. مذندا «بةتاشار» جئرئ ايتئلا وتئرئپ، كةلئنگة ونئث اتاسئ، ةنةسئ، ونئث باسقا تؤئستارئ تانئستئرئلئپ، كةلئن ولارعا سالةم جاسايدئ. سالةم جاساعان ادامدار «كورئمدئك» بةرةدئ. بةت اشاتئن جئگئت ءان-جئردئ جةلدئرتة، كوثئلدئ كوتةرة جئر توگؤئ كةرةك.
كةلئن كةلدئ كورئثئز،
كورئمدئگئن بةرئثئز.
اناؤ-مئناؤ دةمةثئز،
ءتذسئن ايتئپ قويئثئز، -
دةپ باستاعان ءانشئ جئگئت جاس كةلئننئث اتالعان جاقئندارئنا لايئق ءازئل-قالجئثدارئن ارالاستئرا «كورئمدئك» سذراپ، جذرتتئ كوثئلدئ كذلكئگة قارق قئلادئ. «بةتاشار» تويدئث باسئ ءارئ سانئ، جاس كةلئننئث جاثا ومئرگة بةت العانئن بئلدئرةتئن قئزئقتئ، سالتاناتتئ، اجارلئ داستذرلةردئث ءبئرئ. وسئ زامانعئ ذلگئسئ دةپ قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث حالئق اقئنئ قونئسباي ءابئلدئث تورعاي جةرئندة جاسذلان مةن ذلبوسئننئث ذيلةنؤ تويئنداعئ بةتاشارئن بةرئپ وتئرمئز.
قذلاعئث سال كوپشئلئك،
دومبئرانئ قولعا الئپ.
تةرةثئنةن جذرةكتئث،
تةبئرةنة تولعانئپ.
بةتاشارعا قام جاساپ،
اسةم جئردئ تولعالئق،
قادام باستئ ةكئ جاس
اق تئلةكتئ جولعا انئق.
اتاسئ مةن اناسئ،
اينالادئ تولعانئپ.
توي تاماشا باستالدئ:
كؤا سوعان بول، حالئق!
شئن كوثئلدةن قؤانئپ،
شاتتانعانعا نة جةتسئن،
اق كوثئلدةن لةبئزدئ،
اقتارعانعا نة جةتسئن.
سئيلاستئعئن كوثئلدئث،
ساقتاعانعا نة جةتسئن.
توي بئتكةن سوث ريزا بوپ،
اتتانعانعا نة جةتسئن.
كةلئن ويدان شئقتئ دةپ،
ماقتانعانعا نة جةتسئن!
كوپشئلئكتئث ءذمئتئ،
اقتالعانعا نة جةتسئن!
باسقا ورماننئث باعئندا،
پئستئم دةمة كةلئنجان.
قاي ورتاعا توپ ةتئپ،
ءتذستئم دةمة كةلئنجان.
ايدئنئنان ايرئلعان،
قذسپئن دةمة، كةلئنجان.
قاي وزةننةن ةندئ سؤ،
ءئشتئم دةمة، كةلئنجان.
نة بولارئن كئم بئلگةن،
ءئستئث دةمة، كةلئنجان.
احاث مةنةن جاقاثنئث،
ةلئ بولعان، بذل تورعاي.
ءابدئعاپار، اليدةي،
ةرئ بولعان - بذل تورعاي.
امانگةلدئ، كةيكئنئث،
جةرئ بولعان - بذل تورعاي.
ءان مةن جئردئث قاشاندا،
كةنئ بولعان - بذل تورعاي،
تالاي-تالاي تاريحقا،
جةلئ بولعان - بذل تورعاي.
تاثاتقان پالؤان نذرحاننئث
ءتورئ بولعان - بذل تورعاي!
قادئرئنة ةلئنئث
جةتة العايسئث، كةلئنجان.
جاثالئققا بئردةن-اق،
بةت العايسئث، كةلئنجان.
تالاي سئننان سذرئنبةي،
وتة العايسئث، كةلئنجان.
قئزؤئ مول وشاقتان
وت العايسئث، كةلئنجان.
جذرةگئثنئث جئلؤئن،
قوپارعايسئث، كةلئنجان.
ةل-جذرتئثدئ ئرزا عئپ،
باتا العايسئث، كةلئنجان.
جاس وتاؤدئث بذگئنگئ،
تئرةگئ سةندة، كةلئنجان.
اتاث مةنةن ةنةثنئث،
جذرةگئ سةندة، كةلئنجان.
جينالعان مئنا حالقئثنئث.
تئلةگئ سةندة، كةلئنجان.
ةرتةثگئ تارار ذرپاقتئث،
لةگئ سةندة، كةلئنجان.
ارتئمدا اكةم قالدئ دةپ،
كذيزةلئپ ئشتةي نالئما.
قينالا كورمة، كةلئنجان،
ذيئمة بارئپ كةلةم دةپ،
اكةمنئث ءجذزئن كورةم دةپ،
جينالا كورمة، كةلئنجان.
قانشا جئل ءبئلئم جيناعان
جازؤشئ، اقئن، ءارئ ذستاز
تالانتئ بويعا سئيماعان
سةگئز قئرلئ، ءبئر سئرلئ،
ورتاسئندا سئيلئ ادام،
الئسقا كةتكةن اتاعئ
دؤالئ اؤزئ باتالئ
ازامات قئلئپ وسئرگةن
التئ بئردةي بوتانئ.
بار بايلئعئ - بالاسئ،
دذنية ارتئق جيماعان.
سول ءذشئن دة حالقئ ونئ،
كوتةرئپ كوككة سئيلاعان.
قايئن اتاث دا ءارئ اكةث،
سةكةثة جاسا، ءبئر سالةم.
ارتئمدا انام قالدئ دةپ،
جانارئن جاسقا مالدئ دةپ،
قينالا كورمة، كةلئنجان،
ذيئمة بارئپ كةلةم دةپ.
انامدئ كذندة كورةم دةپ،
جينالا كورمة، كةلئنجان.
اناثداي ةتئپ سئيلاساث،
قئزئنا سةنئ تةث دةگةن،
سوزدةرئث شئقسا ءبئر جةردةن،
قيئندئق قالماس جةثبةگةن.
كةلئندئ بولدئث دةگةندة،
ءوز قذلاعئنا ءوزئ سةنبةگةن.
كوثئلگة كئربئث تذسكةندة
اق پةيئلمةن ةمدةگةن،
قيسئق ءتئستئ تذزةتئپ
اقئلئمةن جوندةگةن،
مئنةزئ جئبةك، جايدارئ
سامالدئ كذندةي مايداعئ.
سابئرئمةن سالماقتئ،
بئتئرگةن ءئسئن ويداعئ
تذرسئن سئندئ ةنةثة،
كةلئنجان، جاسا، ءبئر سالةم!
قئزمةت ةتئپ حالقئثا،
موينئندا پارئز وتةلگةن.
كةرةك كةزدة تايسالماي،
ناردئث دا جذگئن كوتةرگةن
اتالئ ءسوز ايتؤعا،
توپقا ءبئر ءتذسئپ توسةلگةن.
سوثدارئنان سةنئممةن،
ةلئنئث بذكئل كوشئ ورگةن،
وسئندا بذگئن وتئرعان
ازاماتتارعا ءبئر سالةم.
شةتتةرئنةن اق كوثئل،
جذزدةرئ گذلدةي جايناعان.
قذلاقتا جالعئز سئرعاسئن،
كورئمدئك ةتئپ سئيلاعان،
مئنةزئ قانداي بيازئ،
كوركئنة كوزئ تويماعان،
جانئندا تذرعان اعايدئث
اياعئن باسئپ ويناعان،
جةثگةيلةرگة ءبئر سالةم!
جارعاق شالبار بوربايدا،
مويئنعا گيتار اسئنعان،
سذلؤ كورسة سذقتانئپ،
كذشئنة قؤات قوسئلعان.
جالبئراپ ذزئن شاشتارئ،
كةزدةسة قالسا توسئننان
سونداي ءبئر كةزدة تذرئنةن،
كورگةن ءبئر ادام شوشئنعان.
قايئن ئنئلةرگة ءبئر سالةم!
ذيقئسئ قانباي ويانباي،
جذمئسقا ةرتة بارماعان.
توي بولسا بذرئن جينالئپ،
كةشئگئپ ودان قالماعان.
سةكئرئپ-قارعئپ بيلةسة،
تذرعان جةرئ شاثداعان.
قولدارئ بوساي قالعاندا
وزئنة سةرئك تاثداعان،
قايئن سئثلئلةرگة ءبئر سالةم!
قؤانئشتئ ءبولئسئپ،
شاتتئقتان جايناپ تذلةگةن،
اق كوثئلدةن قاشاندا
سةندةرگة باقئت تئلةگةن،
جاقسئ بولساثدار قؤانئپ،
توبةسئن كوككة تئرةگةن،
جاپئراعئ جايقالعان
تامئرئ تةرةث ءبئر ةمةن
كوپشئلئككة ءبئر سالةم!
مانادان بةرئ وزئثة،
اقئلئن ايتئپ قاقساعان.
اقتالئپ ةلدئث ءذمئتئ،
بولسئن دةپ كةلئن جاقسئ ادام.
نة كةرةك، نوسةر جئرلارئم
شاشؤ عئپ بذگئن شاشپاعان.
وزئثنةن باسقا، كةلئنجان،
ةشكئمنئث بةتئن اشپاعان،
ماعان دا جاسا ءبئر سالةم!
قذتتئق (ءداستذر)
كةلئن تذسئرگةن ءذي قذدا-قذداعيلارئن اتتاندئرعان سوث اؤئلدئث وث جاقتا وتئرعان بويجةتكةندةرئ كةلئپ «قذتتئ بولسئن» ايتئپ ارنايئ ءدام اكةلئپ، سئي جاسايدئ. سوسئن قئزدارعا لايئق تاعئم، كةسة-اياق، كورپة-جاستئق، ساقينا، سئرعا سياقتئ اشةكةيلئ زاتتاردئ سذرايدئ. بذل ءداستذر ةل ئشئندة «قذتتئق» دةپ اتالادئ. ول «قذتتئ بولسئن»، «قذت اكةلسئن» دةگةن ئزگئ ويدان تؤعان قازاقي ئرئم، جورالعئ.
«قذتتئق» الاتئندار ادةيئ الئستان دا كةلةدئ. ولارعا مال، باعالئ بذيئمدار مةن كيئمدةر بةرئلةدئ. ارينة، بذل داؤلةتتئ مئرزا ادامداردئث عانا قولئنان كةلةتئن ءئس. سونئمةن بئرگة بذل قازاقتئث سالت-داستذرگة باي جومارتتئق، مئرزالئق قاسيةتتةرئنئث تاعئ ءبئر ايقئن دالةلئ ةكةنئن كورسةتةدئ.
اتبايلار (سالت)
مذنئث دا ةكئ ءتذرئ بار. جاس وتاؤدئث شاثئراعئ كوتةرئلگةن سوث اعايئن-تؤئستار وعان شاشؤ شاشئپ، «كةرةگةسئ كةث بولسئن»، «بوساعاسئ بةرئك بولسئن» دةگةن تئلةك ايتادئ. بايعازئ بةرةدئ. ةت جاقئنئ بوساعاعا جئلقئ بايلايدئ. مذنئث اتئ «اتبايلار».
«اتبايلاردئث» ةكئنشئ ءتذرئ - كادة. قذدا-قذداعيلار كةلگةندة نةمةسة كذيةؤ قالئثدئعئن الؤعا كةلگةندة ولاردئث جةثگةلةرئ الدئنان شئعئپ ءتذسئرئپ الئپ، اتئن بايلايدئ. بذل «اتبايلار» دةپ اتالاتئن توي سالتئ. وعان ارنايئ كادة بةرئلةدئ. ول كادةدةن تاعئ ءبئر ايةل تابارئك سذرايدئ.
شاثئراق كوتةرؤ (سالت)
جاس وتاؤدئث العاش رةت شاثئراعئن كوتةرؤدئث ءوزئ قازاق ءذشئن تاعئ ءبئر قئزئقتئ، ةرةكشة ءسات. مذنئ قازاق سالت-ءداستذرئن جةتئك بئلةتئن بةلگئلئ ةتنوگراف-جازؤشئ احمةت جذنئس ذلئ بئلاي دةپ جازعان: «...قازاقتا وتاؤدئث شاثئراعئن الباتئ ادام كوتةرمةيدئ. بذعان بالاسئ كوپ، كارئ كذيةؤئ كةرةك. ونئ قوس اتپةن بولسا دا العئزادئ. ئثعايلئ جةر بولئپ، وتاؤ وتة ذلكةن بولسا كارئ كذيةؤ شاثئراقتئ اتتئث ذستئندة تذرئپ كوتةرةدئ. بذل ةثبةگئنة ول نة ات مئنةدئ، نة تذية جةتةكتةيدئ. بذعان مالدئ وتاؤدئ كوتةرتكةن جاق بةرةدئ. (ا.جذنئس ذلئ «فانيدةن باقيعا دةيئن»). ادةتتة كيئز ءذيدئث شاثئراعئن ةر ادامدار كوتةرةدئ. ال جاس وتاؤدئث شاثئراعئن كارئ كذيةؤگة كوتةرتؤدة ذلكةن ءمان، ئرئم بار. ويتكةنئ «جاسئ ذلكةن كذيةؤ» قاشاندا ةلگة سئيلئ جانة تئلةكتةس ادام. جانة كذيةؤ قارتايعان سايئن جذرتئنا قادئرئ، سئيئ ارتا تذسةدئ. قازاق ةلئ وسئ جولدان ءالئ ايئرئلعان جوق. كارئ كذيةؤ كةلسة، اؤئلدئث ذلكةن-كئشئسئ، ةركةك-ايةلئ ونئمةن ءبئر قاعئسپاي، قاجاسپاي قالمايدئ. ونئث شاثئراق كوتةرؤئندة دة وسئنداي تةرةث سئيلاستئق بار.
وتاؤ كوتةرؤ (سالت)
«كوتةرئلگةن وتاؤئث قذتتئ بولئپ، ذزاق جاساپ ئشئندة ءسذيسئن جارئث» (قئز جئبةك). ذلتئمئزدئث مادةنيةتئندة «وتاؤ كوتةردئث» دةگةن ءسوز بار. ول «ذيلةندئث، جذپتئ بولدئث» دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةدئ. دةمةك، ذيلةنؤمةن بئرگة وتاؤ كوتةرؤگة ءتيئس. ادةتتة ذلئ ذيلةنةتئن، قئزئ تذرمئسقا شئعاتئن اتا-انا الدئمةن وتاؤ دايئندايدئ. قئز جاساؤئنا وتاؤ قوسئلا بةرئلةتئن. وتاؤ جاس وتباسئنئث باقئت شاثئراعئ بولئپ سانالاتئندئقتان ونئ بارئنشا اسةمدةپ، ادةمئلةپ، تولئق جابدئقتاپ ازئرلةؤ از شارؤا ةمةس. وعان كورشئ-كولةم، جاقئن-تؤئس، ناعاشئ-جيةندةر تةگئس ارالاسادئ. كةسة-اياقتان باستاپ ءذي كيئزئنة دةيئن اكةلةدئ. ءسويتئپ بذكئل اؤئل بولئپ وتاؤ كوتةرؤ ءارئ قئزئق، ءارئ مئندةتتئ ءئس. وتاؤ العاش تئگئلگةندة وعان قذرمةتتئ ءارئ ةلگة سئيلئ انالار باستايدئ. شاثئراقتئ دا باقانعا اق ماتا بايلاپ، ةل اعالارئ كوتةرةدئ. وتقا ماي قذيئلادئ، «بوساعا مايلاؤ» جاسالادئ. العاشقئ داستارقان جايئلئپ، وعان مول تاعام جاسالادئ. كئرگةندةر شاشؤ شاشئپ، «قذتتئ بولسئن»، «ءئشئ جانعا، سئرتئ مالعا تولسئن» دةگةن تئلةكپةن قؤانئشئن بئلدئرةدئ. جاقئن تؤئستار وتاؤعا كورئمدئك اكةلئپ، مال اتايدئ، باعالئ مذلئكتةر سئيلايدئ.
جاس وتاؤ اكة ءذيئنئث وث جاعئنا تئگئلةدئ. بذل ذيگة جاسئ ذلكةندةر شاقئرؤسئز كئرمةيدئ. ال جاستار مةن بالالار قئزئقتاپ، وسئ وتاؤدئ توثئرةكتةيدئ. اؤئلداستار مةن جاناشئرلار جاس وتاؤ ءتذتئنئنئث ءتذزؤ شئعؤئن، جاثا ذيلةنگةندةردئث تذرمئس-تئرشئلئگئن سئرتتاي باقئلاپ، كةلئنگة باعا بةرئپ وتئرادئ. جاس كةلئن ةرتة تذرئپ ءوز ءذيئنئث عانا ةمةس، جانئنداعئ ئرگةلةس ذيدةردئث دة تذندئگئن اشؤئ ونئث ادةپتئلئگئ مةن مادةنيةتتئلئگئن بئلدئرةدئ.
جولدئق (ءداستذر)
«- قاينئم، جولدئعئمدئ ذمئتپا، تولئمدئ بولسئن، - دةدئ جةثگةسئ قانئم كذلة سويلةپ» (ةل اؤزئنان). العاشقئ نةكة ءتذنئ جئگئت پةن جاس كةلئندئ جةكة بولمةگة كئرگئزئپ وزدةرئنة توسةك سالئپ الاثسئز، جايلئ جاتؤئنا جاعداي جاسايتئن ايةل ادةتتة جئگئتتئث جةثگةسئ بولادئ. ول جاستارعا باقئت تئلةؤمةن بئرگة، ءازئل-قالجئثئن ارالاستئرا ءجذرئپ، العاشقئ توسةك ءلاززاتئنئث ءجون-جوسئعئن، ادةت-عذرپئن تذسئندئرةدئ. ةرتةثئنة كةلئننئث پاكتئگئنة دة وسئ جةثگة كؤالئك بةرةدئ. مذنداي ءسات ادةپتئ، ذلگئلئ، ذلكةن-كئشئ بئردةي سئيلايتئن، بالا-شاعالئ كةلئندةرگة عانا تاپسئرئلادئ. بذل كذن جذپتئق ،نةكةلئك ءومئردئث ذمئتئلماس ساتتةرئنئث ءبئرئ. سوندئقتان بذل ءتذندئ كوثئلدئ ءارئ جايلئ وتكئزؤدئث ورنئ بولةك. بذل ءذشئن بارلئق ونةرئ مةن قابئلةتئن جذمسايتئن جاقسئ جةثگة كةلةر تاثدئ اسئعا كذتئپ، قاينئسئنئث جئلئ توسةكتةن تذرعان ءساتئن كذتئپ تذرئپ، «ةرنئثدئ ءجئبئتتئم، قوينئثدئ جئلئتتئم، ةندئ جولدئعئمدئ بةر»، - دةپ نازدانادئ. ءجون بئلةتئن قاينئسئ جةثگةسئ ريزا بولاتئنداي «جولدئعئن» بةرئپ، ةرلئ-زايئپتئنئث العاشقئ تاثئن كذلئپ قارسئ الادئ.
«جولدئقتئث» جولئ بولةك. سوندئقتان وعان اتالاتئن كادة دة تولئمدئ ءارئ باعالئ بولادئ.
كذيةؤاياق (عذرئپ)
جئگئت قالئثدئعئن العاننان كةيئن ادةپ بويئنشا ةنةسئن قوشامةتپةن ءوز ذيئنة اپارئپ سالادئ. اتا-ةنةسئ كذيةؤ بالاسئنا ءئرئ مال اتايدئ. مذنئ «كذيةؤاياق» دةيدئ.
بية قئسئراماس (ئرئم)
جاثا تذسكةن كةلئننئث بةتئ اشئلعاننان كةيئن ةنةسئ كةلئپ، كةلئننئث بةتئنةن تاعئ ءسذيئپ، جاقسئ تئلةك تئلةپ، سول جةردة وتئرعان ايةلدةردئث ورتاسئنا «بيةلةرئث قئسئر قالماسئن» دةپ اق ماتا تاستايدئ. بذل «بية قئسئراماس» دةگةن كادة. ايةلدةر بذل ماتانئ جئرتئپ، بولئپ الئپ ذيلةرئندةگئ سابانئث اؤزئنا «بيةم قئسئر قالماسئن، ءبئسمئلدا» دةپ بايلايدئ. بذل كادة بارئنة دة جةتؤئ كةرةك. جةتپةي قالعانداردئث وكپةلةؤگة حاقئ جوق.
كيئم تئگؤ (سالت)
كيئم تئگؤ سالتئ بويئنشا بارعان قذدا-قذداعيلار ءتذنئ بويئ ذيئقتاماؤلارئ كةرةك. «جاقسئ تاماق قالعانشا، جامان قارئن جارئلسئن» دةپ، قذدالاردئث بةرگةنئن جةي بةرؤ كةرةك. ذيئقتاؤعا بولمايدئ. ةگةر ذيئقتاپ كةتسة، كيئمئن قذدالاردئث ءبئرئ تئگئپ تاستاپ، ايئپ تولةتتئرةدئ. سول ءذشئن ءئشئپ-جةؤگة دة، ذيقئعا دا، ولةث ايتئسؤعا دا شئداؤ كةرةك. (ا.جذنئس ذلئ).
بالدئز قالئث (سالت)
كةيدة قالئثدئق قايتئس بولاتئن جايلار كةزدةسةدئ. مذندايدا قالئث مالئن تولةگةن بولسا، وندا سول ءذيدئث ةكئنشئ قئزئن الؤعا قذقئ بار. ةگةر ةر جئگئت قالئثدئعئنا ذرئن بارئپ، ول ءذيدئث باسقا قئزئ بولماسا تولةگةن مالدئث جارتئسئ قايتارئلادئ. ةگةر بذرئنعئ قالئثدئعئنا ذرئن بارعان كذيةؤ ةندئ بالدئزئن الاتئن بولسا، وندا بذرئنعئنئث ذستئنة «بالدئز قالئث» تولةؤگة ءتيئس. وعان تذية باستاتقان ءبئر توعئز قوسئلادئ. كذيةؤ بذرئنعئ قالئثدئعئنا ذرئن كةلمةگةن بولسا «بالدئز قالئث» تولةنبةيدئ.
قالئثمال (ءداستذر، كادة)
«مةن ات-تون ايئبئمةن قالئثمال قايتارتپاقشئ بولدئم عوي» (س.كوبةي). قذدا ءتذسؤ ءراسئمئ كةسئلگةن سوث دالا زاثئ بويئنشا كذيةؤ جاعئ «قالئثمال» تولةؤگة ءتيئس. بذل ةجةلگئ ءداستذر. ونئث مولشةرئ قذدالاردئث دارةجةسئ مةن داؤلةتئنة بايلانئستئ ةكئ جاق كةلئسة وتئرئپ شةشةدئ. «بذرئنعئ كةدةيلةر اراسئنداعئ قالئثمال مولشةرئ 5-6 مالمةن تئنسا، ءئرئ بايلار اراسئندا ةكئ ءجذز، بةس ءجذز، مئث جئلقئعا دةيئن جةتكةن. ءبي مةن بايلار، حان تورةلةر اراسئندا قالئث مال ذستئنة «بةس جئلقئ» دةپ اتالاتئن بةس تذيةگة قوسئپ ءبئر «جةتئم قئز» (كذث )، «اياق جاقسئ» دةپ بذركئتئن ءذش تذيةگة قوسا ءبئر «ةركةك جةتئم» (قذل) بةرگةندئگئ كةيبئر دةرةكتةر ارقئلئ بةلگئلئ. قالئث مالدئث «قئرئق جةتئ»، «وتئز جةتئنئث ءبذتئنئ»، «وتئز جةتئ»، «وتئز جةتئنئث جارتئسئ»، «جاقسئلئ وتئز جةتئ»، «جيئرما جةتئ»، «ون جةتئ»، «دومالاق قالئث مال»، «دومالاق باتا»سياقتئ تذرلةرئ بولعان. مذنئث سئرتئندا توي مال، ءسذت اقئ، كذيةؤ اپاراتئن ءئلؤ، ءولئ-ءتئرئ اپاراتئن،تاعئ باسقا كوپتةگةن باعالئ كادة، جورالار دا بولادئ.بذعان كةثةس ذكئمةتئ كةزئندة «قئزدئ مالعا ساتؤ» دةپ قارا كذية جاعئلئپ كةلدئ. ال شئندئعئندا قئزدئث جاساؤئ «قالئثمال» مولشةرئنةن كةم بولماعان.
ارينة «قالئثمال» قذدالاردئث داؤلةتئنة بايلانئستئ بولعان. بذرئنعئ زاماندا «قالئثمال» بايلئق پةن مئرزالئقتئث دارةجةسئن ايگئلةيتئن كورئنئستئث ايعاعئ. ХIХ عاسئردئث العاشقئ شيرةگئندة كئشئ جذزدة بايساقال مةن ورتا جذزدة ساپاق قذدا بولعان. سوندا بايساقالدئث قئزئنئث «قالئثمالئ» 500 جئلقئ بولعان. 300 جئلقئ - قارا مالئ، 100 جئلقئ ذيگة كئرگئزةر، 100 جئلقئ توي مالئنا كةتئپتئ (م.ج. .كوپةي).
قذدا تارتار (سالت)
جول-جورالارئ، سالت-داستذرلةرئ، ءتذرلئ ئرئمدارئ مةن كادة تذرلةرئ وتة كوپ. سولاردئث ئشئندة قئز الؤعا كةلگةن قذدالارعا جاسالاتئن قذرمةت تة از ةمةس. سول سياقتئ ولار تارتاتئن كذلكئلئ ازاپ ودان دا كوپ. ولار «قذدالارئن قذدايئنداي سئيلاي» وتئرئپ، «قذدا تارتار» اتتئ كادةلئ داستذردةن اتتاپ وتپةيدئ. بذل ويئن-كذلكئگة، سايئققا، سئنعا قذرالعان سالت. مذندا قذدا تارتار كادةسئن سذراي كةلگةن ايةلدةر باستاعان توپ قذدالارعا لاپ قويادئ دا، ولاردئ كوكپار تارتقانداي تارتا جونةلةدئ. ارينة، بذعان قارؤلئ جئگئتتةر مةن جاس ايةلدةر ارالاسادئ. ولار قذدالاردئ تةرئس قاراپ وگئزگة مئنگئزةدئ، «كئرلةپ كةتئپتئ عوي» دةپ وزةنگة دة اپارئپ سذثگئتةدئ، اياعئن جوعارئ قاراتئپ ءذيدئث شاثئراعئنا دا اسئپ قويادئ. نة كةرةك جذرت كذلةتئن قيئن دا، كةيدة ةرسئ قيمئلدارعا بارادئ. بذعان قذدالار اشؤلانبايدئ. قولئنان كةلسة ولار دا قذداعي جاعئنا كذش كورسةتئپ، ولاردئ قوسا قذشاقتاي كةتةدئ. مذنئث ءوزئ جذرتتئث كوثئلئن كوتةرةتئن ويئن-ساؤئققا ذلاسئپ كةتةدئ.
باتا اياق (سالت)
ذلدئث اتاسئ «باتا اياق» دةپ ءبئر تذية، ءبئر جئلقئ جئبةرةدئ (ا. ديأاي). قذدا بولعان كئسئ ةكئ جاقتئث كةلئسئمئنةن كةيئن جئگئت اكةسئ قئز اؤئلئنا كةلئپ «باتا اياق» وتكئزةدئ. كةيدة مذنئ «سئرعا تاعار» دةپ تة اتايدئ. وسئ جولئ ةكئ جاق تويدئ وتكئزؤ مةرزئمئ، كادة-جورا قالئث مال جونئندة كةلئسةدئ. مذنئ باتا، كةلئسؤدئ «باتالاسؤ» دةيدئ. باتانئث ةكئ ءتذرئ بار:
1. كةلئسئمدئ باتا جاساؤ، مال مولشةرئ، توي ؤاقئتئ، شئعئن مولشةرئ: الئس-بةرئس، كةلؤ-كةتؤ ت.ب.
2. كةسئمسئز باتا - مال سانئ، مذلئك مولشةرئ كةسئلمةيدئ. جاعدايعا، ؤاقئتقا قاراي كةيئن بةلگئلةنةدئ.
اؤقاتتئ، ةلگة ةسئمئ بةلگئلئ ادامدار قذدالئعئندا باس جاقسئ، ورتا جاقسئ، اياق جاقسئ دةگةن ءئرئ باعالئ كادةلةر بولادئ.
باس جاقسئعا - بوتالئ تذية، قذلئندئ بية، جاعالئ كيئم، باعالئ بذيئم، التئن، كذمئس، جامبئلار جاتادئ.
ورتا جاقسئعا - ةث جاقسئ تذية نة ات.
اياق جاقسئعا ات، سيئر، قوي ت.ب. جاتادئ.
قذرساق شاشؤ (ءداستذر)
قذتتئ بولسئن دةدئ دة،
قذرساق شاشؤ جةدئ دة،
قايتادان حالقئ تاراعان.
(الپامئس)
جاس كةلئننئث ةكئقابات بولعانئ بةلگئلئ بولسا، ونئث ابئسئن-اجئندارئ، ةنةلةرئ ايةلدةردئ شاقئرئپ، قذرساق تويئن (كةي جةردة «قذرساق شاشؤ» دةيدئ) جاساپ، ونئث امان-ساؤ قول-اياعئن باؤئرئنا الؤئنا (ياعني بوسانؤئنا) تئلةك ءبئلدئرئپ شاشؤ شاشئپ، داستارقاندئ ءتذرلئ دامگة تولتئرئپ، ساؤئق جاسايدئ. عذرئپ بويئنشا بويئنا بالا بئتكةن كةلئنشةكتئ «كذماندئ»، «اياعئ اؤئر»، «ئشئندة كوجةسئ بار» دةپ تذسپالداپ ايتادئ. بذل ءسوزدئث ءمانئسئ جاس كةلئن قئسئلئپ، ذيالماسئن، ءتئل-كوزدئث سذعئنان ساقتاسئن دةگةن ويدان شئققان.
جاس كةلئن بالا بئتكةن سوث بويئنا اس سئثبةي قذسا بةرةدئ. الدةقانداي تاعامعا كوثئلئ شابادئ. مذنئ جةرئك بولدئ دةيدئ.
بايبئشة كةلدئ الاثداپ،
جاس بورئشة جالاثداپ،
جةرئگئ قانباي ساندالدئ.
(الپامئس)
مذندايدا ايةلدةر جةرئك انانئث كوثئلئ قالاعان اسئن تابؤعا تئرئسادئ. جةرئگئ قانباعان ايةل باسئ اينالئپ، اؤئرا بةرةدئ. قالاعان اسئ تابئلئپ، جةرئگئ قانعان ايةلدئث قذمارئ تارقاپ، ةرةكشة سةزئمگة بولةنئپ، دةنساؤلئعئ جاقسارا باستايدئ. «جةرئك اسئن جةگةندةي قؤاندئ» دةگةن ءسوز وسئندايدان شئققان. جةرئكتئكتئ باسؤدئث تةك اناعا عانا ةمةس، ئشتةگئ ءسابيدئث دة دةنساؤلئعئنا زور اسةرئ بار. مئسالئ جةرئگئ قانباعان انانئث بالالارئ ءالجؤاز، اؤرؤشاث، كةيدة كةمتار تؤؤئ دا مذمكئن. ءسابيدئث اؤزئنان سؤئ شذبئرئپ ءجذرؤئ دة وسئندايدان بولادئ، دةيدئ حالئق دانالئعئ.
حالئق ةكئقابات انانئ دا تاربيةلةؤ جولئن استة ذمئتپاعان. ونئ ماپةلةپ، اياالاي بئلگةن، رةنجئتپةگةن. بذل جونئندة جازؤشئ زةينةپ احمةت قئزئ باؤئرجان كةلئنئ بئلاي دةپ جازعان: «قاراعئم بيئك تاؤعا قارا، كوثئلئث وسةدئ، كوثئلئث وسسة، نةمةرةم كةث پةيئلدئ بولادئ، جايقالعان شوپكة، جايقالعان گذلگة گذلگة قارا، ءسابيئث شئرايلئ بولادئ، بذلاقتئث كوزئن اش، بالاث قايئرئمدئ بولادئ.» دةگةن سةكئلدئ ذلاعاتتئ ءتالئمئن بةرئپ، انالارئمئز جاس كةلئنشةكتئث تانئم-تالعامئن ذشتاپ، باؤلئعان». مئنة، بذل ذلتتئق ذعئمنئث ذلاعاتئ.
ءداستذر بويئنشا جاس كةلئن بوسانعاننان كةيئن ونئث اناسئ ادةيئ كةلئپ، قؤانئشقا ورتاقتاسادئ. بذل - انانئث باستئ پارئزدارئنئث ءبئرئ.
جارئسقازان (ئرئم)
ايةلدةر بوسانار ساتتة باسقا ايةلدةر قازانعا جةثئل-جةلپئ تاماق ئستةپ ونئ بوساناتئن ايةلدةن بذرئن پئسئرمةك بولئپ «جارئسادئ». حالئق ذعئمئ بويئنشا تؤاتئن بالا «جارئسقازانعا» قاتئسئپ، ودان بذرئن ومئرگة كةلؤگة تئرئسادئ دةپ تذسئنگةن.
كيمةشةك كيگئزؤ (سالت)
جاس كةلئن تذسكةن جةرئندة ءبئر جئلعا دةيئن جةلةك جامئلئپ جذرةدئ. ويئن-تويعا بارعاندا ساؤكةلةسئن دة كيئپ بارادئ. (قازاق اؤلةتئندة ساؤكةلةنئ ذزاتار كةزئندة عانا كيةدئ. كةلئن بوپ تذسكةن سوث شةشئپ الئپ قويادئ. جاس كةلئن پةرزةنتتئ بولعان سوث اؤئل ايةلدةرئ، بايبئشةلةر ادةيئ جينالئپ كةلئپ، كةلئنگة كيمةشةك كيگئزةدئ. بذل كةلئننئث انا بولعان كةزئ. قازاقستاننئث سولتذستئك جاعئندا مذنئ «جاؤلئق سالدئ» دةپ تة اتايدئ. كيمةشةك تة جاؤلئق تا انا بولعان ايةلدئث بةلگئسئ ةكةندئگئن كورسةتةدئ. جاس ادام بولعاندئقتان بذل باس كيئمدةر اشةكةيلةنئپ، شاشاقتالئپ، كةستةلةنئپ تئگئلةدئ.
ءيت اياعئنا سالؤ (ءداستذر، ئرئم)
جاس كةلئنشةك ءبئر اؤئلعا قئدئرئپ بارعاندا، نة ةسئك كورؤگة شاقئرعاندا ايةلدةر نة ذلكةن اجةلةر وعان «ءيت اياعئثا» سال دةپ ساقينا، كذمئس، جذزئك سياقتئ زاتتار بةرةدئ. «ءيت اياعئنا سالؤ» دةگةن كةلئنشةك بوسانئپ بالانئ شاراناسئنان جؤاتئن سؤعا ياعني «شئلدة سؤئنا» الگئندةي كذمئس جذزئك، ساقينا، كذمئس تذيمةسياقتئ زاتتاردئ ئدئسقا سالئپ جئبةرئپ، نارةستةنئ جؤادئ. جؤئپ بولعان كةيئن الگئ زاتتاردئ سول جةردةگئ ايةلدةر ئرئم قئلئپ ءبولئسئپ الئپ، ءماز-مةيرام بولئپ تاراسادئ.
دامةتؤ (ئرئم)
«دامةتكةن سارئ مايدان كةؤدةث قذرسئن» (حالئق ولةثئ). دامةتؤدئث ءار ءتذرئ بار. ال ئرئمدا جاس كةلئنشةكتةردئث دامةتؤئنئث ءجونئ بولةك. جاس بالالار مةن كةلئندةر اتا-ةنةلةر قوناقتان كةلسة، ولاردان ءتاتتئ دامةتةتئن ادةتئ بار. اسئرةسة، بالالئ جاس كةلئندةر دامةتسة-ونئث مةسةلئن قايتارؤعا بولمايدئ. ويتكةنئ، دامةتئپ وتئرئپ ويئنداعئسئ بولماسا ونئث ةمشةگئ ءئسئپ كةتةدئ. بذل - ءومئر شئندئعئ. ال ذلكةن كئسئلةر، انالار، اجةلةر جاس كةلئنشةگئ بار ذيگة دامةتئپ قالار دةپ قاشاندا قالتاسئنا ءدام-تذزئن سالا جذرةدئ. بذل - اركئم ةسكةرة جذرةتئن ةسكئدةن كةلة جاتقان ئرئم.
ءئلؤ (سالت-ءداستذر)
جاثا تذسكةن كةلئندئ بارعان جةرئندة «ءذي كورسةتؤ» سالتئن جاساؤ ئلئك پةن جاقئننئث ءار اعايئننئث مئندةتئ. مذندايدا جاس كةلئن شاقئرعان ذيگة ءداستذر بويئنشا «ءئلؤ»سالادئ. مذنئث ماعئناسئ كويلةكتئك ماتا، كئلةمشة، كيئم-كةشةك، تاعئمدار اپارؤ دةگةن ءسوز. بذعان قايئن ةنة باسشئلئق جاسايدئ. كةلئن ذيگة سالةم جاساپ كئرگةننةن كةيئن «ئلؤگة» اپارعان زاتئن بوساعاعا ءئلئپ كةتةدئ. ءئلؤ دةگةن ءسوزدئث توركئنئ مئنة، وسئندايدان شئققان دةيدئ بئلةتئن قاريالار. ءئلؤدئ قايئن جذرتئنا بارعاندا كذيةؤ دة سالادئ.
ءوثئر سالؤ (ءداستذر)
وتقا شاقئرؤمةن (كةي جةرلةردة «ءذي كورسةتؤ» نةمةسة «ةسئك اشار» دةيدئ) بئرگة بولئپ جاتاتئن ةندئگئ ءبئر كادة - ءوثئر سالؤ. مذندا ئلعي بايبئشةلةر كةلةدئ. نيةتتةرئ - كةلئنگة شاشؤ شاشئپ، قذتتئ بولسئن ايتؤ. شاشؤدئث سئرتئندا ءوثئر اكةلةدئ. ءوثئر - كيئم، بذيئم دةپ ةث قذرئعاندا تةرمة باؤ جاس توسةكتئ باسقالار باسئنباسئن دةپ بذركئت تذياعئ، ذكئ سئقئلدئلار ئلةدئ. بذلاردئث ءبارئ وتاؤ ذيگة قاجةتتئ، ءوثئن اشاتئن نارسةلةر.
كةلئن تذسكةن ءذي بذلاردئ كذتةدئ. كةلئننئث قورجئنئنداعئ اسپةن بئرگة كةلگةن بذلداردان (ماتا دةگةن ءسوز) الادئ. بذل دا ءوثئر (احمةت جذنئس ذلئ).
ءوثئر سالؤ - جاس شاثئراققا كورسةتئلگةن قذرمةت جانة جاردةم دةسة دة بولادئ.
ةسئك اشار (ءداستذر)
كذيةؤ جئگئت كةلئنشةگئن الئپ، ذيلةنؤ تويئ وتكةن سوث كةلئسئلگةن ؤاقئتتا ءوزئ قاتارلاس جاس جئگئتتةرمةن اتا-ةنةسئنئث ذيئنة كةلةدئ. مذنئ حالئق ادةبيةتئندة كذيةؤدئث العاش، ياعني ةسئك اشا كةلؤئ دةيدئ. دةمةك بذل جاؤاپكةرشئلئگئ مول، بذرئن ةل-جذرت كورمةگةن كذيةؤدئ سئنايتئن كةلئس. كذيةؤ بذل جولئ دا كادة جوراسئمةن، ادةت-سالتئمةن كةلةدئ. ءازئلقوي جةثگةلةردئث سئن-مئنئنة دة شئدايدئ. رةتئن تاؤئپ جاؤاپ تا بةرة الادئ.
ويئن-تويسئز، ءازئل-قالجئثسئز وتئرمايتئن قازاق اؤئلئ ءبئر جاساپ قالادئ.
ءذي كورسةتؤ (ءداستذر)
جاثا تذسكةن كةلئندئ تؤئس-تؤعان، كورشئ-كولةم، ئلئك-جةكجاتتار «ءذي كورسةتؤگة» («وتقا شاقئرؤ» دةپ تة ايتادئ)، ياعني ةسئك اشارعا شاقئرادئ. مذنئث ماعئناسئ كةلئن وتباسئمةن تانئسئپ، ذيگة كةلئپ ءجذرسئن دةگةن ءسوز. بذل ذيگة كةلئن قذر قول بارمايدئ، كادة-جوراسئمةن بارادئ. مذنئ «ءذي كورسةتؤ »دةيدئ. بذل ماسةلةنئ شاقئرعان ءذيدئث دارةجةسئنة (ذلكةن، كئشئ دةگةن ماعئنادا) كةلئننئث ةنةسئ شةشؤئ كةرةك. مذنئمةن بئرگة كةلئندئ شاقئرعان ذيلةر كةلئننئث مئنةز- قذلقئن، ءجذرئس-تذرئسئن ياعني ادةپ، ءتارتئبئن بايقاپ سئناپ وتئراتئنئ دا بار. مذنئ بولاشاق كةلئندةر ةسكةرة ءجذرؤئ كةرةك. ويتكةنئ اتالعان ءداستذر ءالئ جالعاسئپ كةلة جاتئر.