پرةزيدةنتئنئث ساياسي ماسةلةلةر جونئندةگئ كةثةسشئسئ ةرمذحامةت ةرتئسبايةأ: پرةزيدةنت سايلاؤ بولسئن، رةفةرةندؤم بولسئن، ءبارئ ءبئر جةثئپ شئعادئ
- وسكةمةندة قوعامدئق قاؤئمداستئقتئث ءبئر توپ وكئلئ قازاقستان پرةزيدةنتئنئث وكئلةتتئگئن ون جئلعا ذزارتؤ بويئنشا رةفةرةندؤم وتكئزؤ تؤرالئ باستاما كوتةردئ. بذل نة: جةكةلةگةن ادامداردئث «كوزگة ءتذسئپ قالؤ» امالئ ما، الدة ورتالئقتان شئققان ساياسي جوبا ما؟
- بئلةسئز بة، مةن الدئثعئ كذنئ پرةزيدةنت اكئمشئلئگئنئث جةتةكشئسئمةن، ونئث ورئنباسارئمةن، ساراپتاما ورتالئعئ وكئلدةرئمةن سويلةستئم. ولاردئث ةشقايسئسئنئث بذل باستاماعا تئكةلةي قاتئستارئ جوق ةكةن. مةن بذعان جةرگئلئكتئ اكئمشئلئكتئث تئكةلةي ةمةس، جاناما قاتئسئ بولؤئ مذمكئن دةپ توپشئلايمئن. قالاي بولعاندا دا، سئزگة ايتايئن: پرةزيدةنت اكئمشئلئگئندة، ةث جوعارعئ جةتةكشئلئك دةثگةيئندة بذل تاقئرئپتئ ةشكئم دةن قويئپ قوزعاپ، تالقئلاعان ةمةس. پرةزيدةنتتئث ءوزئ بئلتئر ناقتئ ايتتئ: بارلئعئ قازاقستان كونستيتؤسياسئ بويئنشا جذزةگة اسادئ. سونئمةن بئرگة پرةزيدةنتتئث اتئنا ونئث وكئلةتتئگئن ذزارتؤدئ سذراپ قوعامدئق، ساياسي ذيئمدار مةن جةكةلةگةن ازاماتتاردان، ساياسي جانة بيزنةس ةليتا توپتارئنان جذزدةگةن مئث جةدةلحات كةلئپ تذسؤدة. ولار قازاقستاننئث تذراقتئ، ذزاق مةرزئمدئ دامؤئن قالايدئ. مذنئ ولار قازاقستاننئث ءبئرئنشئ پرةزيدةنتئنئث اتئمةن تئكةلةي بايلانئستئرادئ. ءبئر جارئم جئل بويئ پرةزيدةنتكة وسئنداي كذشتئ «قئسئم» جاسالؤدا. ولار «سايلاؤ كةرةك ةمةس» دةپ ةسةپتةيدئ. ويتكةنئ سايلاؤ كوپ جاعدايدا قوعامعا ئرئتكئ سالئپ، ازاماتتئق سوعئسقا دةيئن جةتكئزةدئ. وسئنداي جاعداي قئرعئزستاندا، ءتئپتئ بةلورؤسسي=يادا دا بولعانئ ءمالئم.
- سوندا بذل جةكة ازاماتتاردئث باستاماسئ بولعانئ ما؟
- ازاماتتئق باستاما - ءار ازاماتتئث ءتذرلئ يدةيالارمةن شئعؤ قذقئعئ. مئسالئ، جارتئ جئل بذرئن وپپوزيسيا مةملةكةت باسشئسئنئث وتستاأكاسئ بويئنشا قول جيناپ، ءتئپتئ اكسيا وتكئزؤ جونئندة ذسئنئسپةن شئقتئ. «ازات» پارتياسئ ذكئمةتتئث وتستاأكاسئ تؤرالئ ميلليون داؤئس جيناپتئ-مئس. وسئنداي جاعدايلار بولدئ ما؟ بولدئ! ةندئ اراسئندا دةپؤتاتتار بار 850 ادام پرةزيدةنت وكئلةتتئگئن 2020- جئلعا دةيئن ذزارتؤ بويئنشا باستاما كوتةردئ. وسئنئث بارلئعئ - ساياسي پليؤراليزم، پئكئر الؤاندئلئعئنئث كورئنئسئ! وعان قوسا بئلتئر پرةزيدةنت ايماقتاردئ ارالاعان كةزدة ازاماتتار ونئث وكئلةتتئگئن ذزارتؤ بويئنشا ذسئنئستارمةن شئققان. سوندئقتان مةن مذنداي باستامالارعا بايئپتئ تذردة قارايمئن.
- سوندا جالپئ حالئقتئق سايلاؤدئ رةفةرةندؤممةن الماستئرؤ كةرةك دةپ ةسةپتةيسئز بة؟
- ةگةر پرةزيدةنتتئث كومانداسئن الئپ قاراساق، ياعني وعان پرةزيدةنت اكئمشئلئگئ، ذكئمةت، ساياسي تةحنولوگتار، ءتذرلئ ساراپتاما ورتالئقتارئ كئرةدئ. سوندا مئناداي كورئنئس بايقالادئ: سايلاؤدئث وتكةنئن قالايتئندار جانة رةفةرةندؤمنئث بولعانئن قولدايتئندار بار. مةن ءوزئمدئ سايلاؤدئ جاقتايتئندار قاتارئنا قوسامئن. سةبةبئ مةن ءذشئن سايلاؤ - قئزئقتئ. سايلاؤ - بوكس رينگئنة شئعئپ، باسةكةلةسئثدئ جةثؤ. پرةزيدةنت كومانداسئ قذرامئندا 1999، 2005- جئلعئ سايلاؤ ناؤقانئنا اتسالئستئم، بارلئق قالالاردئ ارالادئم، تةلةأيزياعا شئقتئم، جذزدةگةن ماقالا دايئندادئم. ياعني پرةزيدةنتتئث جةثئسئنة ذلةس قوستئم. بارلئق ةلدةردة، ونئث ئشئندة ا ق ش-تا سايلاؤ - ءوز كانديداتئنئث جةثئسئ ءذشئن جذمئس ئستةگةندةرگة ساياسي مانسابئن جاقسارتئپ، مةملةكةتتئك لاؤازئم الؤعا مذمكئندئك. بذل - قالئپتئ قذبئلئس. 2005- جئلئ 4- جةلتوقساندا قازاقستان پرةزيدةنتئ جةثئپ شئققان كةزدة، ونئ قذتتئقتادئم. سوندا ول مةن ءومئرئ ذمئتپايتئن ءارئ قادئر تذتاتئن سوزدةر ايتتئ: «ةرمذحامةت، سةن مةنئث ناعئز دوسئم بولعانئثا قؤانئشتئمئن»، - دةدئ. ياعني ول مةنئث ذلةسئمدئ باعالادئ. سودان كةيئن ول مةنئ مادةنيةت جانة اقپارات ءمينيسترئ ةتئپ تاعايئندادئ. بذل - باتئستئق ساياسي تةحنولوگيالئق قادام. ا ق ش، فرانسيا، انگليادا ءوز كانديداتئنئث جةثئسئ ءذشئن جذمئس ئستةگةن ءوز كومانداسئنئث مذشةسئنة جةثگةن ساياساتكةر لايئقتئ قئزمةت بةرةدئ. ةكئنشئ جاعئنان ماعان سايلاؤ پروسةسئ، ادامداردئث كوزئن جةتكئزؤ، قارسئلاستاردئ جةثؤ ذنايدئ. ءبئراق ةلئمئزدة پارلامةنت بار. ةگةر پارلامةنت جالپئ حالئقتئق رةفةرةندؤم وتكئزؤ كةرةك دةسة، وندا مةن زاثدئ قذرمةتتةيتئن ازامات ءارئ پرةزيدةنت كومانداسئنئث مذشةسئ رةتئندة رةفةرةندؤمعا جذمئس ئستةيمئن.
- ةگةر ءبئرئنشئ پرةزيدةنتتئث مارتةبةسئن جاقسارتؤعا قاتئستئ بذرئنعئ «تاجئريبةنئ» ةسكة الساق، وسئ جولعئ ايماقتان شئققان كةزةكتئ پروفةسسوردئث باستاماسئ جاقئن ؤاقئتتا جذزةگة اسئپ كةتؤئ مذمكئن بة؟
- جاقئندا بئرنةشة ونداعان مئث ازاماتتئ، بارلئق الةؤمةتتئك توپتاردئ قامتيتئن جابئق الةؤمةتتئك زةرتتةؤ جذرگئزدئك. سوندا ساؤالناماعا قاتئسقانداردئث 90 پايئزئ ةشقانداي سايلاؤدئ دا باسقا پرةزيدةنتتئ دة قالامايدئ ةكةن. ولار قازاقستاننئث بذگئنئ مةن كةلةشةگئن تةك نذرسذلتان نازاربايةأپةن بايلانئستئرادئ.
- ياعني بذل باستامانئث جذزةگة اسئپ كةتؤئ ابدةن مذمكئن دةپ تذرسئز عوي؟
- البةتتة، مذمكئن.
- الايدا بذل باستاما قانشالئقتئ كونستيتؤسياعا سايكةس كةلةدئ؟ ةگةر پرةزيدةنت وكئلةتتئگئن ذزارتؤ بويئنشا رةفةرةندؤم وتكئزئلسة، وندا بذل باسقا ذمئتكةرلةردئ سايلانؤ قذقئعئنان ايئرماي ما؟
- وتة جاقسئ سذراق. كونستيتؤسيا - ةلدئث نةگئزگئ زاثئ. ونئث 1-بابئندا نة جازئلعان؟ - "حالئق - بيلئكتئث قاينار كوزئ". - حالئق ءوزئنئث "بيلئكتئث قاينار كوزئ" بولؤ قذقئعئن سايلاؤ نةمةسة جالپئ حالئقتئق رةفةرةندؤم ارقئلئ جذزةگة اسئرا الادئ. 1991- جئلئ 1- جةلتوقساندا بئزدة بالاماسئز سايلاؤ بولدئ. پرةزيدةنتتئث وكئلةتتئگئن ذزارتؤ بويئنشا 1995- جئلئ 29- ساؤئردة رةفةرةندؤم، 1999- جئلدئث 10- قاثتارئندا جانة 2005- جئلئ 4-جةلتوقسانئندا باسةكةلةستئ سايلاؤلار ءوتتئ. ياعني ءبئز سايلاؤدئ دا، رةفةرةندؤمدئ دا كوردئك. سوندئقتان ةگةر ةلدئث ةث جوعارعئ زاث شئعارؤشئ ورگانئ - پارلامةنت رةفةرةندؤم وتكئزؤ بويئنشا شةشئم قابئلداسا، بذل كونستيتؤسياعا دا، قازاقستاننئث 19 جئلدئق قوعامدئق-مةملةكةتتئك تاجئريبةسئنة دة قايشئ كةلمةيدئ.
- ءبئراق كةشة عانا كةيبئر ساياسي كذشتةر رةفةرةندؤمدئ ةلگة قاؤئپ تونگةن نةمةسة باسقا توتةنشة جاعدايدا عانا پايدالانؤ كةرةكتئگئن مالئمدةگةن ةدئ عوي؟!
- بئزدة - ءسوز بوستاندئعئ، ساياسي پليؤراليزم. ءبئراق مئنانداي سذراق تؤادئ: حالئقتئث قانشا پايئزئ پرةزيدةنتتئ، قانشاسئ سونداي مالئمدةمة تاراتقان "ازاتتئ" قولدايدئ؟ رةفةرةندؤم ةلدئث باسئم كوپشئلئگئ نازاربايةأتئ قولدايتئنئن كورسةتةدئ. قازاقستاننئث اينالاسئنداعئ ةلدةردئ قاراثئزشئ! بارلئعئ ت م د كةثئستئگئندة ءومئر ءسذرؤ ءذشئن تذراقتئ، تئنئش قازاقستاننان ارتئق ةل جوق دةپ تامسانادئ. كاسئپكةرلةر قازاقستاندئ "سالئق جذماعئنا" تةثةيدئ. ءبئز وسئنئ ماقتان تذتامئز. بذل - كوپ ذلتتئ حالقئمئزدئث، جةر شارئنداعئ ةث قوناقجاي قازاق حالقئنئث ذلتتئق قاسيةتتةرئنئث جانة نذرسذلتان نازاربايةأتئث ارقاسئندا جذزةگة استئ.
- بذل باستاما جذزةگة اسقان جاعدايدا ونئث قوعامدا تةرئس كورئنئستةرئ بولؤئ مذمكئن عوي. ماسةلةن، قوعامدا نارازئلئقتار بةلةث الؤئ ئقتيمال ما؟!
- جاعئمسئز جاقتاردئث بولؤئ ءسوزسئز. سةبةبئ 1999، 2005- جئلعئ پرةزيدةنت سايلاؤلارئ وپپوزيسيانئث بئرئگة المايتئندئعئن كورسةتتئ. ولار ذنةمئ ئدئراپ، ءبئرتذتاس ذمئتكةرلةرئن ذسئنا المايدئ. ذنةمئ سولاي بولعان. ال رةفةرةندؤم وپپوزيسيانئ جانة سولاردئ قولدايتئنداردئ بئرئكتئرؤئ مذمكئن. بذل - انئق قوي. سوندئقتان قاتةرلةر بولؤئ مذمكئن. ءبئراق پرةزيدةنت رةفةرةندؤمدا 87 پايئزدان 90 پايئزعا دةيئن داؤئس الادئ. ويتكةنئ استانا سامميتئ - پرةزيدةنت نازاربايةأتئث كارةراسئنئث ةث شارئقتاؤ ساتئنة اينالدئ. 1-2- جةلتوقساندا استانا الةمنئث استاناسئ بولئپ، پرةزيدةنت سول كةزدة 1-نومئرلئ ساياساتكةر اتاندئ. سوندئقتان ونئث بةدةلئ وتة زور. ةگةر رةفةرةندؤم 2011- جئلدئث العاشقئ توقسانئندا وتسة، ول 90- پايئزعا دةيئن داؤئس الادئ. پرةزيدةنت سايلاؤ بولسئن، رةفةرةندؤم بولسئن، ءبارئبئر جةثئپ شئعادئ.
- ال پرةزيدةنتتئث ءوزئ وكئلةتتئگئن ذزارتؤعا قاتئستئ باستامالار جونئندة نة ويلايدئ؟ ءسئز ونئمةن سويلةستئثئز بة؟
- مةن سئزگة شئنئمدئ ايتايتئن، استانا سامميتئنةن كةيئن 3- جةلتوقساندا مةن پرةزيدةنتپةن اثگئمةلةستئم. پرةزيدةنت ءوزئنئث ساياسي ماسةلةلةر جونئندةگئ كةثةسشئسئ رةتئندة مةنئث پئكئرئمدئ سذرادئ. مةن 20 جئلداي ونئث قاسئندامئن عوي. پرةزيدةنت: "سةن مةنئث پوزيسيامدئ بئلةسئث. بارلئعئ كونستيتؤسياعا سايكةس جذزةگة اسؤئ ءتيئس. مةن سايلاؤعا ءتذسؤئم كةرةك. ءبئراق جذزدةگةن مئث جةدةلحاتتار كةلئپ، اكئمدةر، ذجئمدار جةرگئلئكتئ جةردةگئ كوثئل كذيدئ جةتكئزئپ، رةفةرةندؤمنئث ءوتؤئن تالاپ ةتؤدة. سةنئث ويئث قانداي؟" - دةدئ. مةن سايلاؤدئث ناتيجةلئلئگئ تذرعئسئنان العاندا ةشقانداي ايئرماشئلئقتئث جوقتئعئن ايتتئم: "سايلاؤ نةمةسة رةفةرةندؤم وتسة دة، 90 پايئز الاسئز. ءبئراق ةجةلگئ ريمدئكتةر ايتقانداي، "حالئق نان مةن قئزئقتئ قالايدئ". نانمةن قامتاماسئز ةتتئك. ال قئزئقتئ سايلاؤ بةرةدئ. سايلاؤ كةزئندة ءاردايئم قئزئق قوي! سايلاؤ - شاحمات نةمةسة فؤتبول ويئنئ سياقتئ. كئم جةثئپ شئعادئ؟ قانداي ناتيجة بولادئ؟" وسئ تذرعئدان ويئمدئ جةتكئزدئم. ءبئراق مةن: "اقتئق شةشئمدئ پارلامةنت قابئلداسئن"، - دةدئم. ويتكةنئ ةث جوعارعئ زاث شئعارؤ ورگان رةتئندة پارلامةنت بارلئق فاكتورلاردئ ةسكةرة وتئرئپ، شةشئم قابئلداؤئ مذمكئن. ال ماعان ءبارئبئر. ةگةر سايلاؤ بولسا، ءبئز ءسوزسئز جةثئسكة جةتةمئز. سول ءذشئن جذمئسقا قذلشئنا كئرئسةمئن. ةگةر رةفةرةندؤم تؤرالئ شةشئم قابئلدانسا، وندا وسئ باعئتتا جذمئس ئستةپ، ةلدئ سايلاؤ ؤچاسكةلةرئنة كةلئپ، نازاربايةأقا داؤئس بةرؤگة شاقئرامئن.
سذحباتتاسقان ايجان كوشكةنوأا
(«ايقئن» گازةتئ، 25- جةلتوقسان. 2010 - جئل)