ورتا ءجذز

فوتو: None
(ارعئن، قئپشاق، نايمان، قوثئرات، كةرةي، ؤاق) اتا-تةككة قاتئستئ قاريا سوزدةردة ورتا ءجذز ةلدةرئ ءذش ارئستئث ورتانشئسئ جانارئستان (كةيدة بةكارئس دةپ تة اتالادئ) تارايدئ. جانة كوپ نذسقادا مذسئلمانشئلئق نةگئزگة بةيئمدةلئپ رةتتةستئرئلگةن جئكتةلئستئث اسةر-ئقپالئ ايرئقشا بايقالئپ جاتادئ. ول سارئن بويئنشا ةل ارالاعان التئ قوجا كوپتةن بالا كورمةي زارئعئپ جذرگةن جانارئستئث ذيئنة كةلئپ قونادئ. كةتةرئندة ءذي يةلةرئنئث قوناقجاي پةيئلدةرئنة ريزا بولعان قوجالار وسئ شاثئراققا پةرزةنت تئلةپ باتا بةرئپتئ.

سونان كةيئن كوپ ذزاماي جانارئس وتاؤئندا بئرئنةن سوث ءبئرئ التئ ذل دذنيةگة كةلةدئ. ولارعا سول اياعئ قذتتئ قوجالاردئث قذرمةتئنة وراي، قاراقوجا، اققوجا، اقتانقوجا، داراقوجا، ةسئمقوجا، قاسئمقوجا دةپ ات قويادئ. قاراقوجادان - ارعئن، اققوجادان - نايمان، قوثئرات، اقتانقوجادان - قئپشاق، داراقوجادان - تاراقتئ، ةسئمقوجادان - كةرةي، قاسئمقوجادان - ؤاق تؤئپتئ دةلئنةدئ. ةندئ ءبئر نذسقالاردا كذللئ ورتا ءجذز ءبئر قاراقوجادان تارايدئ. ول بويئنششا، قاراقوجانئث بايبئشةسئنةن نذرجان دةگةن قئز، ةكئنشئ ايةلئنةن ارعئن، نايمان، قئپشاق، قوثئرات، ءذشئنشئ ايةلئنةن كةرةي، ؤاق تؤادئ. تاراقتئ شةجئرةلةرئنئث سيپاتتاؤئ بويئنشا، نذرجان قئزدئث ذزاتئلئپ بارعان ادامئ جاؤگةرشئلئكتة قايتئس بولادئ دا، ول ذيئنة قايتئپ كةلئپ وتئرعاندا، قاراقوجانئث كوپتةن بالا كوتةرمةي كةتكةن بايبئشةسئ بوسانئپ، تاراقتئنئ (ءبئر شةجئرةلةردة ول جولدئباي دةپ اتالئپ، تاراقتئ ونئث بالاسئ نيازدئث قوسئمشا اتئ ةدئ دةپ تة تذسئندئرئلةدئ). قاراقوجا قارتايئپ دذنيةدةن وتكةسئن، ونئث شاثئراعئنا ية بولار ءسذت كةنجةسئ تاراقتئ ةث ذلكةن اعاسئ - ارعئننئث قولئندا تاربيةلةنةدئ. قاريا سوزدةردة تاراقتئنئث ةسةية كةلة بذكئل ورتا جذزگة «نوقتا اعاسئ» اتانؤئنئث ءبئر قيسئنئ دا وسئدان - ونئث ءارئ كةنجة، ءارئ بايبئشة بالاسئ بولؤئنان دةپ تذسئندئرئلةدئ. سونداي-اق كوپ شةجئرةلةردة ول ارعئننان بولئنگةن ءبئر تاپ جانة ونئث «نوقتا اعاسئ» دةپ تة تذجئرئمدالادئ.

قازاق شةجئرةلةرئ سارئنئنئث كوبئنة ءتان ءبئر ةرةكشةلئك - ولاردا حالئق باسئنان وتكةن ذزاق تاريح تئم كةلتةلةنئپ ذسئنئلئپ جاتادئ. ءوز اتا تةگئن تئزبةكتةي الاتئن قاي قازاقتان ءجون سذراماثئز، دةنئ ساؤساقتارئن بذگئپ وتئرئپ-اق، بةرئ كةلسة - ون ةكئ، ارئ كةتسة - ون سةگئز، جيئرما اتا شاماسئنان-اق قئپشاق پةن نايماننئث، نةمةسة جالايئر مةن ادايدئث... ناق وزئنة شئعئپ جاتادئ. ةگةر تاريحتئث ذزئنا بويعئ كوشئن بايئپتاؤدا نةگئزگة الئنئپ، ءار ادامنئث عذمئرئن وتئز جئلعا شاقتايتئن قاراپايئم ةسةپكة سذيةنسةك، ول دئثگةكتةرئمئزدئث ءومئر سذرگةن ؤاقئتئ تئم ارئ كةتكةندة ХІ-ХІІІ عاسئرعا ازةر ئلئگةر ةدئ.

دةمةك، قازاق شةجئرةسئنئث ةتنوتةكتئك سارئندارئنداعئ ءبئر زامانداردا جةكة-جةكة ةل بولعان قاثلئ، ءذيسئن، كةرةي، قوثئرات... سئندئ كونة جذرتتاردئث اتاؤلارئنان تئكةلةي كةيئن كةلةتئن ذرپاقتاردئ كوبئنة-كوپ باياعئدا وتكةن ارعئ بابالار اتئنئث ءذزئلئپ بارئپ قايتا جالعاسقان، اتاتةك تئزبةسئ دةپ قابئلداعان ماقذل. ءارئ ودان بةرگئ ذرپاقتاردا دا تالاي-تالاي كةلتةلةنئپ قالعان تذستاردئث بار ةكةندئگئ داؤسئز. سونداي-اق ءبئر اتالارعا جالقئ-جالقئ بوپ قانا ئلةسؤ، نة مذلدةم ءذزئلئپ قالؤ، ارئ كةتكةندة اريفمةتيكالئق ورئستةؤلةر عانا ءتان بولسا، ءبئر اتالار ةسةلةنگةن گةومةتريالئق وسئمدةردئ باستان وتكةردئ. قانشاما قئرعئن مةن جويقئن زذلماتتارعا دا ذشئراي ءجذرئپ، ئلگةرئگة جالعاستئ.

ارعئن

ورتا ءجذز قاؤئمداستئعئنداعئ اعا ارئستئث ءبئرئ - ارعئن. مذقامةدجان تئنئشباي ذلئنئث ةسةپتةؤئ بويئنشا، 1917 -جئلدئث قارساثئندا 6 ميلليونعا جؤئق قازاقتئث ةث سانئ كوپ رؤئ - ارعئن بولعان (890 مئث ادام). الايدا وسئنشاما كةسةك ذلئس بولا تذرا، ارعئن اتاؤئ كونة تاريحي دةرةكتةردة وزئمةن اؤةلدةن قاناتتاسا قونئستانعان نايمان، كةرةي، قئپشاق، قوثئرات ةلدةرئنئث اتاؤئ سياقتئ كوپ كةزدةسة بةرمةيدئ. عالئمدار اراسئندا ونئ ورحون-ةنةساي جازبا ةسكةرتكئشتةرئندة ذشئراساتئن «ذلئق-ارعذن» تايپاسئمةن، قئتايدئث Ү عاسئر دةرةكتةرئندةگئ گاوگؤي (الؤن) تايپاسئمةن، موثعول توبئنداعئ تئلدةردة بار «ون» دةگةن سان ةسئمدئ بئلدئرةتئن ارعئن سوزئمةن بايلانئستئراتئن بايئپتاؤلار بار. ونئ «ار» (كونة تذركشة - باتئس)، «عئن» (عذن)، ياعني «باتئس عذن» ماعئناسئندا دا توپشئلايدئ (ا.ابدئراحمان ذلئ). ن.اريستوأ ارعئندئ ءاؤ باستا قئتاي جئلنامالارئندا «باشمي»، ورحون بئتئكتاستارئندا «باسمئل» دةپ اتاعان تايپانئث كةيئنگئ اتاؤئ دةپ دايةكتةيدئ. بذل تذجئرئمنئث تؤئنداؤئنا ХІІІ عاسئردئث اتاقتئ جيهانگةزئ ماركو پولونئث كئتابئنداعئ، ول تةثدئك دةگةن ايماققا كةلگةندة: «بذل جةردة فرانسؤزشا «گاسميؤل» (قذراما. اأت.) دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةتئن ارعئن دةپ اتالاتئن حالئق بار، ول ةكئ رؤدان، تةثدئك ارعئندارئنان جانة مذحامةدكة تابئناتئن تةثدئكتةردةن تارايدئ...» دةپ جازعاندارئ تياناق بولعان ةدئ. ءبئر قئزئعئ، سوناؤ كونة تذرك زامانئندا «قوسپا، بؤدان» ماعئناسئن بئلدئرگةن «باسمئل» ءسوزئ باتئس تذركتةر ارقئلئ أيزانتيا يمپةرياسئ ةلدةرئنئث سوزدئك قورئنا اؤئسئپ، ءدال سول ماعئناعا ساياتئن «باسمؤل»، «گاسميؤل» تذرئندة ءسئثئسئپ كةتكةن كورئنةدئ.

ماركو پولو ذلئ حان قذبئلايدئث يةلئگئندةگئ ةلدةردئ ارالاپ جذرگةندة، بذل ماعئنانئ ةندئ «ارعئن» ءسوزئ بئلدئرةتئن بولعان ةدئ. ال ودان ةكئ عاسئرداي بذرئن عذمئر كةشكةن ذلئ عذلاما م.قاشقاري ةثبةكتةرئندة بذل حالئق «باسمئل» تذرئندة كورئنئس بةرةدئ. سوزدئك اأتورئ تذرك جذرتارئنئث قاتارئنا «باسمئل» دةگةن ةل بار ةكةنئن، ونئث شئن ةلئنة دةيئن ذلاسئپ جاتقان قونئسئن «باسمئلدار دالاسئ» دةپ سيپاتتاي وتئرئپ، «كوپارعؤ» اتاؤئ جونئندة دة ءسوز ةتئپ وتةدئ. (بذل جةردة كونة تذرك تئلئندة «ارعذن» ءسوزئ «كوپ، قالئث» دةگةن ماعئنانئ دا بئلدئرةتئنئن ةسكةرة كةتكةن ابزال). سونداي-اق قاشقاري ةثبةگئندة «ارقؤن» ءسوزئ جابايئ جئلقئنئث ايعئرئ مةن ءذي بايتالئنان تؤعان قذلئننئث اتاؤئ دةپ ءتذسئندئرئلؤئ دة ايتئلئپ وتئرعان اثگئمةگة قوسئلار ءبئر تامئزئق. بذعان م.تئنئشباي ذلئ شةجئرةسئندةگئ «قوداس پةن كادئمگئ ءئرئ قارا بؤدانئنئث قئرعئزشا «ارعئن» دةپ اتالاتئنئ جايئنداعئ دايةكتئ قوسئثئز. دةمةك، بذل تذجئرئمدار اؤةلدة «باسمئل»، كةيئننةن «ارعئن» دةپ اتالعان وسئناؤ كونة ةلدئث كةزئندة قازاق شةجئرةسئندة «قذراما» دةپ اتالاتئن قاؤئمداستئققا ذقساس، ءارتةكتئ رؤلاردئث وداقتاسؤئنان قذرالعان قالئث دا قابئرعالئ جذرت بولعانئن كورسةتةدئ. ءارئ بذعان دايةكتةمةلةر دة جوق ةمةس.

ҮІІІ-ІХ عاسئرلارداعئ قارابالعاسذن جازبا ةسكةرتكئشتةرئنئث قئتاي نذسقاسئندا «باشمي» تذرئندة كورئنئس بةرگةن بذل ةل قذرامئندا اتتاي 40 رؤ بولعاندئعئ ايتئلادئ. ال ҮІІІ عاسئردئث تيبةت تئلئندةگئ جازبا مذراعاتئ - «تةرئسكةيدةگئ ةلدةردئ بارلاؤ مالئمةتئ» اتتئ قذجاتتا: «باسمئلدئث بةس تايپاسئ ذيعئرلارمةن جانة قارلذقتارمةن وداقتاسا وتئرئپ، تذركتئث وبؤقشور قاعانئن تالقاندادئ. باسمئل تايپالارئنئث كوسةمئ ونئث ورنئنا قاعان بولدئ. كةيئن ذيعئرلار مةن قارلئقتار بئرلةسئپ، باسمئل قاعانئن ءولتئردئ. وسئدان كةيئن باسمئل تايپالارئ ئدئراپ، ولاردئث ءبئر بولئگئ باسقا ةلدةرگة ءسئثئپ كةتتئ»، - دةلئنئپتئ.

ءبئراز عئلئمي دايةكتةر وسئندا اتالعان قارلذقتاردئث دا ءبئر تذستان قازاققا، ونئث ئشئندة ارعئنعا تئكةلةي قاتئسئ بار دةگةن بولجام ذسئنادئ. قئتايدئث تاث پاتشالئعئ داؤئرئندةگئ جئلنامالارئندا (ҮІІ عاسئر) قارلذقتاردئث ءبئر ذلئسئ «سوپو» دةپ اتالعانئ ايتئلادئ. ال وسئ «سوپو» ءسوزئ بذگئنگئ قازاق رؤلارئنئث ئشئندة تةك ارعئنداردا بار. ول مةيرامسذپئ، اقسذپئ، قاراسذپئ، سارئسذپئ دةگةن ئثعايدا ساقتالئپ قالعان. قايتكةن كذندة دة تاريحي دةرةكتةر بويئنشا اؤةلئ تذرك قاعاناتئ كةزئندة التاي تاؤلارئ مةن ارعذن وزةنئنئث اراسئندا كوشئپ جذرگةن كوپ رؤلئ باسمئل تايپاسئنئث، كةيئننةن تارباعاتاي، الاكول، ئلة ماثئن مةكةندةگةن، ءارقيلئ الاساپئران ساپئرئلئستار بارئسئندا ءوز قذرامئندا تالاي جذرتتاردئ قوسئپ الئپ، ءوزئ دة باسقا ةلدةردئث قاتارئنا ذلئس-ذلئس بوپ سئثئسكةن، قازاق حاندئعئ ذيئسار كةزةثدةردة ونئث قوزعاؤشئ كذشتةرئنئث ءبئرئ بوپ ات دذبئرلةتكةن، كةيئنگئ عاسئرلاردا سارئ ارقا توسكةيئن ةن جايلاعان قالئث ارعئننئث ءوز اتا-تةك شةجئرةلئك سارئندارئن كونة زامان سئلةمئنةن سئر اثعارتار وسئ سذپئلاردان تارقاتؤئ دا بةكةر ةمةستةي كورئنةدئ.

ادةتتة، ارعئن - بايبئشة ارعئن، توقال ارعئن دةپ ةكئگة بولئنةدئ. شاكارئم بايبئشة توبئن - قاراقوجادان، توقال توبئن (شاقشاق، سارئ جةتئم) - سومدئقتان تاراتادئ. ءبئرسئپئرا شةجئرةلةر توقال ارعئن توبئنا اقسذپئ، قاراسذپئ، سارئ سذپئ، تانبئسذپئ ذرپاقتارئن بئرئكتئرئپ، ءبارئن «جةتئ مومئن» دةپ اتايدئ. ارعئن ناسئلئنةن تاراعان تذقئمداردئ بولؤدة قازاق شةجئرةسئندة ةرگذل بايبئشةدةن ءوسئپ-ءوندئ دةلئنةتئن «بةس مةيرامدئ» (قؤاندئق، سذيئندئك، بةگةندئك، شةگةندئك، قاراكةسةك) - «ذلكةن ارعئن»، مومئن انادان وربئگةن «جةتئ مومئندئ» (قانجئعالئ، توبئقتئ، ءايتي، بايئمبةت، جاناي، قاراؤئل، اتئعاي) - «ورتانشئ ارعئن» دةپ اتايتئن نذسقا دا بار.

ءبئرسئپئرا شةجئرةلةردئ ارعئننان بولئنگةن ءبئر تاپ رةتئندة اتالاتئن تاراقتئ ةلئنئث ءتذپ-توركئنئ تؤرالئ جاثا ايتئپ وتكةنئمئزدةي، ءبئر ئزدئلئك جوق. ونئ بئردة بذكئل ورتا ءجذزدئث، بئردة ارعئننئث «نوقتا اعاسئ» دةپ جاتادئ. دالا جذرتتارئ تئرشئلئگئندة «نوقتا اعاسئ» بولعان ةلدةرگة ةرةكشة قذقئق بةرئلگةن. جول-جورالعئ، سئباعالئ تاماق الدئمةن سولارعا ذسئنئلادئ، بيلةر ءپاتؤاعا كةلة الماعان داؤلاردئث شةشئمدئ ءتذيئنئن نوقتا اعالارئ ايتادئ. ذلئ جذزدة بذل مارتةبة جالايئرعا، كئشئ جذزدة تاماعا تيةسئلئ. مئنة، وسئ جةردةن قئزئق ءبئر ذيلةسئمدئلئكتئث ورتاعا تارتئلاتئنئ بار. ول جالايئردئث دا، تاراقتئنئث دا تاثباسئ تاراق ةكةنئنة قاتئستئ. تاراق - كئشئ ءجذزدئث تاماسئ مةن شةجئرة بويئنشا ونئث ءئنئسئ بوپ ةسةپتةلةتئن تابئنعا قاتئستئ تاثبالاردا دا ذشئراسادئ. دةمةك، بذل ةلدةرگة «نوقتا اعاسئ» مارتةبةسئنئث بةرئلؤئ، ولاردئث شئققان تةگئندةگئ الدةبئر كونةلئككة، ذلكةندئككة بايلانئستئ بولؤئ مذمكئن. ءارئ شئن مانئندة، شةجئرةلةردة ذلئ جذزدة - جالايئردئ، كئشئ جذزدة - تامانئ جولئمةن عانا ةمةس، اتانئث ذلكةنئ دةپ تة قذرمةتتةيدئ. بذل رةتتة تاراق تاثبالئلاردئث تةكتةس بولؤئ عاجاپ ةمةس دةيتئن بايئپتاؤلار دا بار. ماسةلةن، جالايئر شةجئرةشئلةرئ تاراقتئنئ ءبئرماناقتان تارقاتئپ، «ناعاشئسئنا سئثگةن ءوز تؤئسئمئز» دةگةندئ دة ايتادئ. تاراقتئ قاراقالپاقتئث قيات پةن كةنةگةس رؤلارئنئث قذرامئندا دا كةزدةسةدئ. سونداي-اق تاعئ دا تاثباعا كوثئل اؤدارار بولساق، قازاق حاندارئ شئققان تورةلةردئث تاثباسئ دا - تاراق. ياعني، «نوقتا اعاسئ» ةلدةرئنئث حاندئق بيلئك توثئرةگئنة دة ءبئر ئثعايدان قاتئسئ بار بولؤئ مذمكئن. وسئ ايتئلعانداردان تذيةر ءتذيئن - تاراقتئ ءبئر كةزدة جةكة رؤ دارةجةسئندة كورئنئپ، حالئقتار اراسئنداعئ ارئلئ-بةرئلئ ساپئرئلئستار كةزئندة قالئث ارعئندئ توثئرةكتةي ءجذرئپ، ورتا ءجذز قذرامئنا قوسئلعان، كةيئنگئ جذزدئك جئكتةلئس كةزئندة ءوز دارةجة-دةثگةيئنة ساي «نوقتا اعاسئ» اتانعان سةكئلدئ.

قئپشاق

قئپشاق - قازاق حالقئ مةن قازاق ءتئلئنئث قالئپتاسؤئنا ةرةكشة ذلةس قوسقان، تاريحي دةرةكتةردة كونة زامانداردان-اق بةلگئلئ تايپا. ءبئر داؤئرلةردة ونئث اتاق-داثقئ تةك قانداس تذرك جذرتتارئنئث اراسئندا عانا اسپانداپ قويماي، ةؤروپا مةن اراب ةلدةرئندة دة ايگئلئ بولئپ، قئپشاق اتاؤئ بذكئل تذرك تةكتةس ةلدةردئ اياسئنا قامتيتئن كةث ماعئنادا دا قولدانئلدئ.

ةجةلگئ قئتاي جازبالارئندا قئپشاق اتاؤئنئث بايقالؤئ ؤاقئت جاعئنان ءذيسئن، قاثلئ ةلدةرئنئث تاريح سوقپاعئندا تانئلؤ كةزةثئمةن تذستاس. سين يمپةرياسئنئث تاريحشئسئ سئما شياننئث ج.س.د. 201 -جئلئ جارئق كورگةن «تاريحي جازبالار» ةثبةگئندةگئ حؤننؤ كوسةمئ مودةنئث جورئقتارئ تؤرالئ جازئلعان تذستارداعئ «سيؤيشة، كيؤيشة» تذرئندة كةزدةسةتئن ةتنونيمدئ ا.بةرنشتام جانة باسقا عالئمدار كونة قئتايشاعا بةيئمدةلئپ ايتئلعان «قئپشاق» ءسوزئ رةتئندة بايئپتايدئ. الايدا ونئث ةث ايقئن سيپاتتا كورئنئس بةرؤئ 759 -جئلعئ كونة تذرك جازبا ةسكةرتكئشئ - مويئن-شور (موگوين شينة ؤس، سةلةثگئ) بئتئكتاسئنا تذسئرئلگةن. وندا توعئز-وعئز وداعئن كوپ ؤاقئت تذرك-قئپشاقتار باسقارعانئ ايتئلادئ.

ورحون-ةنةساي جازبالارئن زةرتتةؤشئ وقئمئستالار ءدال وسئ تذرك-قئپشاق ءسوزئنئث قوسارلانا بايقالؤئنان، ونئث ئلگةرگئ تاريحئنا قاتئستئ مالئمةتتةردئث دة كئلتئن تابادئ. ويتكةنئ قئتايدئث الگئ تاريحي جازبالارئنان مويئن-شور بئتئكتاسئنا دةيئنگئ ارالئقتا قئپشاق اتئ ةش جةردة كةزدةسپةيدئ ةكةن. ءبئراق سول جازؤدا ول توعئز-وعئز وداعئنداعئ ةل باسقارعان تايپا رةتئندة ناقتئلانادئ. دةمةك، باسئم تايپا دةگةن انئقتاما جوقتان پايدا بولا قويمايدئ، بذعان دةيئن دة ونئث تاريح كوشئندة ءوز ءئزئ بار ةل ةكةندئگئ ايدان انئق دةگةندئ بايئپتاتادئ. عالئمدار وسئ تياناققا جذگئنة وتئرئپ، اتا جازؤ، ءتول الئپپةمئزدة سول كةزدة جازئلعان باسقا ةسكةرتكئشتةردةگئ الگئ مويئن-شور بئتئكتاسئنداعئداي تذرك ةتنونيمئنة قوسارلانا ايتئلعان سوزدةرگة نازار اؤدارعان. سويتسة، ونئث ذقساس ءتذرئ توثذقئق (تذي-ذقذق) (726 ج.) پةن بئلگة قاعان (725 ج.) ةسكةرتكئشتةرئندة سايراپ-اق جاتئر ةكةن. تذيذقذق جازؤئنداعئ «تذرك ةسئر بؤدؤن يةرينتة بود قالمادئ» (تذرك-ةسئر (تاق) حالقئ جةرئندة تئرشئلئك قالمادئ)؛ بئلگة قاعان بئتئكتاسئنداعئ «تذرك... تئ ةسئر توقؤز وعؤز ييدئنئكةر كذلئگ بةگلةرئ بؤدؤنئ» (تذرك... التئ؟ ةسئر، توعؤز وعؤز ذناتقان داثقتئ بةكتةرئ حالقئ) دةگةن جولدارداعئ «ةسئر» ءسوزئ مويئن-شور بئتئكتاسئنداعئ «قئپشاق» اتاؤئمةن مةزگئل، ورئن جاعئنان ءدال ذيلةسئپ تذر. مذنداعئ «ةسئر» ءسوزئ - «تاق» ذعئمئن، ياكي حان تاعئنا ية حالئق، تاق جذرتئ دةگةندئ بئلدئرةدئ.

ارادا ءبئر عاسئرداي ؤاقئت وتةر-وتپةستةن ةكئنشئ شئعئس تذرك قاعاناتئ تاق تالاسئ جولئنداعئ قئرقئستاردئث سالدارئنان كذيرةگةن كةزدة، تذرك-قئپشاقتار بذگئنگئ موثعول دالاسئنداعئ مةكةندةرئن تاستاپ، وزدةرئنة تؤئس جذرتتار قونئستانعان باتئسقا قاراي سئرعئدئ... ҮІІІ عاسئرداعئ قئتاي جازبالارئ قان مةملةكةتئنةن تةرئسكةيگة قاراي ورنالاسقان تةلة جذرتتارئ اراسئندا «قئپشاق» تايپاسئن، قئتاي ترانسكريپسياسئنا وراي، ونئث قازئرگئ اتاؤئنا جاقئن «حةبيسي(ك)» تذرئندة اتاپ وتةدئ. مذنداعئ قان - سول زاماندا ءامؤداريا مةن زةراأشان الابئن قامتئعان سامار-قان نةمةسة سوعدئ ةلئ.

وسئدان كةيئن قئپشاق اتاؤئ تاريحي دةرةكتةردة ІХ-ХІ عاسئرلاردا ةرتئس بويئندا ئرگة كوتةرگةن قيماق مةملةكةتئمةن بايلانئستا ايتئلادئ. اراب، پارسئ تاريحشئلارئ مةن جيهانگةزدةرئنئث شئعارمالارئندا قيماقتاردئث (وران-قايلاردئث) باتئس بةتئندة قاناتتاسا ءومئر سذرگةن تايپالاردئث ايتؤلئسئ - قئپشاق. ال ХІ عاسئردئث باسئنان ول بذل ايماقتئ مةكةندةگةن تذرك تةكتةس جذرتتاردئ ذيئستئرؤشئ ذستةم تايپا دارةجةسئنة كوتةرئلئپ، ول قذرعان قاؤئمداستئق تايپا اتئمةن قئپشاق بئرلةستئگئ اتالا باستادئ. سوعان وراي ونئث قذرامئنداعئ باسقا ةلدةر دة تاريحقا قئپشاقتار دةگةن اتپةن كئردئ.

ХІ عاسئردئث ورتا تذسئندا ةرتئس اتئرابئنداعئ قيماقتار باسمئل جانة جذمذل تايپالارئمةن وداقتاسا وتئرئپ، قونئس كةثةيتؤ ءذشئن جةتئسؤعا قاراي جئلجئدئ دا، سول ماثعا قئتاي جاقتان ءذركئپ كةلئپ، ةندئ قونئستانئپ جاتقان كذن-قيداندارعا (قاراقئتايلارعا) ءتيئستئ. ولار ءوز رةتئندة باتئس بةتتة جاتقان قئپشاقتاردئ نةمةسة سارئلاردئ (شارئلاردئ) ئعئستئردئ. قئپشاقتار بولسا، سول زامانداردا سئردئث ورتا اعئسئنان ةدئلگة دةيئنگئ ايماقتئ جايلاعان تةگئ مةن ءتئلئ تؤئس قالئث وعئزدئ باتئسقا سةرپئپ تاستاپ، ولاردئث بوساعان ورنئنا وزدةرئ جايعاستئ.

قئپشاقتاردئث سول زامانعئ قونئسئ م.قاشقاري ةثبةگئ مةن دويرا-كارتاسئندا دا بةلگئلةنگةن. ول دةرةكتةر بويئنشا شئعئسئ - ةرتئس، باتئسئ - ةدئل مةن ماثعئستاؤ، تذستئگئ - تاراز ارالئعئندا جاتقان بايتاق ايماق قئپشاق بئرلةستئگئنة قاتئستئ جةرلةر رةتئندة سيپاتتالادئ. قازاق جةرئنئث «دةشتئ قئپشاق» (قئپشاق دالاسئ) رةتئندة تولئق تذردة اتالا باستاعان كةزئ دة وسئ تذس. سول ХІ عاسئردئث ورتا شاماسئندا-اق ءوز قذرامئنا تالاي تذرك تةكتةس تايپالاردئ قوسئپ العان قئپشاقتار ةدئلدةن ءوتئپ، ءبئرتئن-ءبئرتئن ءوز قونئسئن ةؤرازيا كوشپةلئلةرئنئث اتام زاماننان بةرگئ تاريحي ءورئسئنئث باتئس شةكاراسئ كارپات تاؤلارئ مةن بالقان جوتالارئنا دةيئن كةثةيتتئ.

اراب، پارسئ، موثعول، تذرك، قئتاي دةرةكتةرئندة «قئپشاق»، باتئس ةؤروپا ةلدةرئندة «قؤمان» (قذبا)، ورئس جئلنامالارئندا «پولوأسئ» دةپ اتالعان قئپشاق بئرلةستئگئ ХІІІ عاسئردا مةيلئنشة كذشةيئپ، ماثايئنداعئ جذرتتاردئ وزئمةن ساناسؤعا ءماجبذر ةتةتئن ئرگةلئ ةلگة اينالدئ. جاؤئنگةرلئگئمةن اتئ شئققان قئپشاقتاردئث ءبئر بولئگئ كئشئ ازيا، مئسئرعا دةيئن جةتئپ، ايبةك پةن بةيبارئس سئندئ قولباسشئلار مئسئر ةلئنئث بيلئگئن دة ءوز قولدارئنا الئپ، ماملذك اؤلةتئنئث (1250-1513) نةگئزئن قالادئ.

تذرك جذرتتارئنئث اسةر-ئقپالئ ايرئقشا بايقالعان وسئ زامانداردا قئپشاق ءتئلئ دة ةرةكشة ورئستةپ، سول تئلدة جاسالعان تالاي جارقئن ةسكةرتكئشتةر دذنيةگة كةلدئ. ءوزئنئث عذمئر كةشكةن ورتاسئنا لايئق گوتيكالئق كونة قارئپتةرگة، اراب، ارميان، ورئس جازؤلارئنا ءتذسئرئلئپ، دةرةكتةمة، ءئس جذرگئزؤ، جئلناما، ؤاعئز، سوزدئك، داستان، قارا ءسوز ذلگئسئندة ورئندالعان ول جازبالار سول زامانداردا ةلدةر مةن ذلئستار اراسئندا حالئقارالئق ءتئل بولعان قئپشاق ءتئلئنئث مارتةبةسئن انئق بايقاتادئ. قازئرگئ قازاق ءتئلئ دة ءوزئنئث قؤاتتئ قالئپتاسؤ ساتئلارئن سول داؤئردة باستاعان.

شئعئستان جةتكةن موثعول جورئقتارئ وعان دةيئن ءارتذرلئ حاندئقتار مةن يةلئكتةرگة جئكتةلگةنئمةن، ءبئرتذتاس مةملةكةت دارةجةسئنة كادئمگئدةي ذيئسپاعان قئپشاقتارعا اؤئر ءتيدئ. ولار جةكة-جةكة قارسئلئق كورسةتسة دة، جويقئن شاپقئنشئلئققا توتةپ بةرة الماي، ئدئراپ كةتتئ. ءبئر كةزدة قئپشاق بئرلةستئگئنة قاراعان جذرتتار التئن وردا اتتئ ايبئندئ مةملةكةتتئث تذسئندا قايتادان توپتاسقانداي بولعانئمةن، قئپشاق ءتئلئ ءالئ ءبئرشاما ؤاقئت ادةبي جانة رةسمي ءتئل دارةجةسئندة قولدانئلئپ كةلگةنئمةن، قئپشاقتار بذل كةزدة بذرئنعئ ذستةم قالپئنان ايئرئلعان ةدئ. كةيئننةن التئن وردا ئدئراعاننان كةيئن ونئث قذرامئنداعئ قئپشاق رؤلارئ قازاق، وزبةك، تاتار، باشقذرت، نوعاي، قاراشاي، قارايئم، بالقار، تذرئكمةن، قئرعئز، قاراقالپاق حالئقتارئن قذراعان جذرتتاردئث ءبئرئ رةتئندة تانئلدئ. بذل حالئقتاردئث ءارقايسئسئندا دةرلئك قئپشاق رؤلارئنئث بار بولؤئ دا سول ءبئر ايقئش-ذيقئش جئكتةلئستةر كةزةثئنةن سئر اثعارتادئ. (ماسةلةن، قاراقالپاق قذرامئنداعئ قئپشاققا قازاق شةجئرةسئندة باسقا ارئستاردان تارايتئن قاثلئ، قانجئعالئ، مايلئبالتا، باعانالئ، جادئك اتتاس رؤلار دة ةنةدئ. ياعني، قاراقالپاق قئپشاقتارئنان تةگئ كئم ةكةنئن سذراساثئز، «قئپشاقپئن، ونئث ئشئندة قاثلئمئن نةمةسة قانجئعالئمئن...» دةپ جاؤاپ بةرةر ةدئ. ءبئر رؤدئث ةكئنشئ ءبئر ةلگة ءوز ءناسئلئ بولئپ بذلاي ءسئثئسئپ كةتؤ مئسالدارئ قازاق شةجئرةسئندة دة جةتكئلئكتئ).

قازاق قذرامئنا ةنگةن قئپشاقتار شةجئرة سارئنئ بويئنشا، نةگئزئنةن قاراقئپشاقتئث ءئرئ-ءئرئ بةس اتاسئنان (ذزئن، بذلتئث، كولدةنةث، قارابالئق، تورئ) بولئنةدئ. الايدا ءبئر شةجئرةلةردة ونئمةن قاتار ءمذيئزدئ-سارئ ابئزدان قئتاي قئپشاق، قذلان قئپشاق، سارئ قئپشاق تا تارالادئ. وسئ ورايدا، قئپشاقتئ ІХ عاسئردا قيماقتار ئعئستئرعان كةزدة، ولاردئث شارئ (سارئ) دةپ اتالعانئ دا ةسكة تذسةتئنئ بار. ءبئرسئپئرا عالئمدار (اريستوأ، گرؤم-گرجيمايلو، گؤميلةأ، ت.ب.) قئپشاقتار ءاؤ باستا سارئ شاشتئ، كوك كوزدئ بولؤئ ابدةن مذمكئن دةگةندئ ايتادئ. ا.حارؤزين باشقذرت قئپشاقتارئنئث جارتئسئنا جؤئعئ سارئ، جيرةن ءتذستئ ةكةنئن جازسا، ك.شانيازوأ وزبةك قئپشاقتارئنئث اراسئندا دا سارئ تذستئلةر مول ذشئراساتئنئن تئلگة تيةك ةتةدئ. ال موثعول جورئعئنئث ةكپئنئنةن قازئرگئ ماجارستان (أةنگريا) جةرئنة ئعئسقان قئپشاقتاردئث سارئ شاشتئ، كوك كوزدئ بولعانئ (ولار ءالئ سولاي) تالايدان ايتئلئپ كةلةدئ. سونداي-اق زةرتتةؤشئلةر اراسئندا «كؤمان» ءسوزئن قازاق تئلئندةگئ تذسكة، رةثگة بايلانئستئ ايتئلاتئن «قذبا» انئقتاؤئشئنان، «پولوأسئنئ» - پولوأئي (اقشئل سارئ) سوزئنةن شئقتئ دةيتئن تذجئرئمدار دا بار. دةمةك، قئپشاقتاردئ ماثايئنداعئ باسقا حالئقتاردئث سارئ رةثدئ جذرت رةتئندة تانئعانئ، سوعان بايلانئستئ ونئث «سارئ» دةگةن انئقتاؤئشپةن اتالؤئ مذمكئن ةكةندئگئن دة جوققا شئعارؤعا بولمايدئ.

وسئ تةكتةس دايةكتةردئ قوزعاي كةلگةندة دة سارئ قئپشاق جئكتةلئسئ بئزگة سول داؤئرلةردةن جةتكةن ءبئر بةلگئ سةكئلدئ كورئنةر ةدئ. سونداي-اق شةجئرةلةردة بار قئتاي قئپشاق اتاؤئ دا سوناؤ زامانداردا قئتايمةن قوثسئلاس وتئرعان قئپشاقتارعا بةرئلگةن اتاؤ بولؤئ عاجاپ ةمةس. ال قاراقئپشاق تارماعئ - قئپشاق ةلئنئث اتامةكةنئندة، قاراشاثئراعئندا وركةن جايعان ذرپاق دةگةن ماعئناعا سايسا كةرةك. سةبةبئ قازاق جةرئن مةكةندةيتئن قئپشاقتار نةگئزئنةن قاراقئپشاقتان تارقاتئلادئ.

قازاقتئث قاريا سوزدةرئندة وسئ قارقئپشاقتان تاراعان قوبئلاندئ باتئر ХҮ عاسئردا جوشئ ذلئسئنئث نةگئزئندة قذرئلعان كوشپةلئ مةملةكةتتئ بيلةگةن ءابئلقايئردئث ءادئلقازئسئ بولعان دايئرقوجانئ (اقجولدئ) ءولتئرئپ كةتةدئ. ال وسئ اقجول - قازاق شةجئرةسئ سارئندارئندا ارعئنداردئث ءتذپ اتاسئ دةلئنةتئن قودان تايشئنئث بالاسئ. وسئ مئسالداردئث ءوزئ دة قازاق شةجئرةسئنة ءتان اتا-تةكتئ تارقاتؤ ءذردئسئ نةگئزئنةن قازاق حاندئعئ شاثئراق كوتةرگةن ХҮ عاسئردئث ورتا تذسئنان باستاؤ الاتئنئنا دةن قويعئزعانداي دا بولار ةدئ.

نايمان

قازاق حالقئنئث قذرامئنداعئ بايئرعئ تايپا، كونة جذرتتاردئث ءبئرئ - نايمان. نايمان تؤرالئ دةرةكتةر ونئ اؤةلدة حينگاننان كارپاتقا دةيئن سوزئلئپ جاتقان ذلئ دالانئث ةرتئس پةن ورحون وزةندةرئ ارالئعئندا ةجةلدةن كوشئپ جذرگةن تايپالار قاتارئندا تانيدئ. ول - سوناؤ ج. س. د. ةكئنشئ عاسئردان باستاپ داؤئرلةپ، سئرداريادان سارئ وزةنگة دةيئنگئ بايتاق ايماقتئ جايلاعان حؤننؤ (عذن) ذلئسئنئث، ج. س. باستاپقئ عاسئرلارئندا قئتاي جازبالارئندا «تةلة» دةگةن اتپةن ايگئلةنگةن بايئرعئ كيئز تؤئرلئقتئ قانداس تايپالار قاؤئمداستئعئنئث كةسةك ءبئر سئنئعئ. ءابئلعازئ تاريحشئنئث جازؤئنشا: «نايماندار - كونة جذرتتاردئث ءبئرئ، مالئ مةن باسئ كوپ وسكةن حالئق». بذل ةل ҮІ-ҮІІ عاسئرلارداعئ ايبئندئ تذرك قاعاناتتارئ زامانئندا دذنيةگة كةلگةن اتا جازؤئمئزدا عالئم ق.سارتقوجا ذلئنئث دالةلدةؤئنشة، «بايئرقؤ»، «سةگئز وعذز» تايپاسئ تذرئندة كورئنئس بةرةدئ. ال عذز، وعذز كونة تذرك تئلئندة - رؤ، تايپا دةگةن ذعئمدئ بئلدئرةدئ (د ت س. 1969: 365). «وق» - تايپا، «ز» - جيئنتئق سان ةسئم. نايمان موثعولشا سةگئز دةگةن ءسوز. سةگئز وعذز جذرتئن اؤةلئ «نايمان ايماق» (سةگئز تايپا) دةپ Х عاسئردا موثعول تئلدةس قيداندار اتاي باستاعان ةكةن. كةيئننةن موثعول يمپةرياسئنئث دذنيةگة كةلئپ داؤئرلةؤئ، بذل ءسوزدئث نةگئزگئ اتاؤ ورنئندا قولدانئلا باستاؤئنا ودان ءارئ جاعداي جاساعان ةدئ. زةرتتةؤشئلةر بذل تايپا Х عاسئردان «نايمان» اتالا باستاسا، ХІІІ عاسئرعا دةيئن بذرئنعئ «سةگئز» اتئ دا قوسارلانا بايقالئپ كةلگةنئن ورتاعا تارتادئ.

كةزئندة جاپون تةثئزئنةن شئعئس تذركئستانعا دةيئنگئ بايتاق ءوثئردئ قولاستئنا باعئندارئپ، نايماندارعا دا ءبئراز ؤاقئت بيلئك جذرگئزگةن لياؤ اؤلةتئنئث (ذلئ قيدان مةملةكةتئ) تاريحئ تؤرالئ جازئلعان جئلنامالاردا (Х عاسئر) نايماندار باتئسئندا (ةرتئس الابئ) - قاثلئ، قئپشاق؛ شئعئسئندا (ورحون، تولئ جانة ونعئن وزةندةرئنئث اتئرابئ) - كةرةي، مةركئت؛ تةرئسكةيئندة (سةلةثگئنئث سالالارئ) - قئرعئز؛ وثتذستئگئندة - ذيعئر، تاثعذتتارمةن شةكارالاس، قوثسئلاس بولعانئ ايتئلادئ.

راشيد-اد-ديننئث «جئلنامالار جيناعئ» مةن «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئنئث» كورسةتؤئنشة، ارعذن وزةنئنئث حايلار دةپ اتلاتئن سالاسئ مةن حالقئنگول وزةنئ الابئندا قوثئراتتار مةكةندةدئ. ةكئنشئ مئثجئلدئقتئث باس كةزئندة وسئ قوثئراتتاردان باتئسقا قاراي كةرةي، مةركئت جةرئنة دةيئنگئ ارالئقتا (ونون، كةرؤلةن وزةندةرئنئث الابئ) حؤننؤ، دؤنحؤلاردئث ءبئر سئنئعئ بولئپ تابئلاتئن تذرك-موثعول جذرتتارئ دا قاناتئن جايئپ ءوسئپ جاتتئ. ول تايپالارعا وزدةرئمةن ئرگةلةس، كةيئننةن موثعول ءءتئلئ دةپ ةن تاعئلعان تئلدة سويلةيتئن قيدان (وسئ سوزدةن «قئتاي» اتاؤئ شئققان) مةملةكةتئنئث ذستةمدئگئ مةن ئقپال-اسةرئ تئم ةتةنة بايقالاتئن. تذرك تايپالارئنئث قاق ورتاسئندا جاتقان وسئ جذرتتاردئث سوثئندا موثعول ءتئلدئ اتانئپ كةتؤئنئث دة ءبئر سةبةبئ - تءذپ-تةگئ ئشكئ موثعوليادان شئققان سول قيدانداردئث جويقئن اسسيميلياسياسئنا تئعئز قاتئسئ بار بولؤئ دا مذمكئن.

ХІІ عاسئردئث باسئندا ذلئ قيدان (لياؤ) مةملةكةتئ ئدئراپ، قيدانداردئث ءبئراز بولئگئ جةتئسؤ مةن كئندئك ازياعا ءوتئپ، قاراقئتاي مةملةكةتئن قذرعانئ بةلگئلئ (1140-1213). ولار كةيئنئرةك جةرگئلئكتئ حالئقتارعا ءسئثئسئپ كةتتئ. ال سول عاسئردئث سوثئنا تامان ونون، كةرؤلةن الابئن جايلاعان تايپالاردئث اراسئنان تةمذجين سئندئ جاس كوسةم باستاعان قيات تايپاسئ لاؤ ةتئپ كوتةرئلئپ، «تارئداي شاشئراعان موثعولدئث باسئن قوسئپ»، از ؤاقئتتا-اق ماثايداعئ ةلدةردئ ذيئستئرا العان موثعول مةملةكةتئنة اينالدئ.

قؤاتتئ نايمان مةملةكةتئنئث شئثعئس حانمةن شايقاستارئ تاريحي جئلنامالاردا جان-جاقتئ جازئلئپ قالعان ايتؤلئ ءبئر حيكايا. تةمذجيننئث اكةسئ ةسذكةي باتئردئث تذسئندا نايمان ةلئن ينانئع بئلگئ قاعان بيلةگةن ةدئ. «ينانئع» - سةنئمدئ، «بئلگئ» - بئلگئر، كةمةثگةر دةگةن ءسوز. سول ينانئع بئلگئنئث زامانئندا نايماندار قيدان مةملةكةتئنئث (قاراقئتايلاردئث) قارماعئنان قذتئلئپ، بوستاندئق الادئ. ول ولگةننةن كةيئن نايمان ذلئسئ ةكئ بالاسئ بايبذقا (قوسالقئ اتئ - تاي، تايان. قيداندار وعان داؤاث /ذلكةن ءامئرشئ/ دةگةن اتاق بةرگةن، سول ءسوز كةلة-كةلة تايانعا اينالعان) مةن بذيرةكتئث تالاسئنا تذسةدئ. اقئرئ اعايئندئ ةكةؤ اراسئنداعئ ارازدئق ذلئستئ ةكئگة ءبولئپ تئنادئ. تاي حان ذلكةنئ بولعاندئقتان، اكةسئنئث ورنئندا - جازئق ايماقتئ، بذيرةك - تاؤلئ وثئردئ مةكةندةيدئ.

نايماندار مةن شئثعئس حان اسكةرئنئث العاشقئ شايقاسئ 1199 -جئلئ التاي وثئرئندةگئ ذلئثگئر كولئنئث ماثئندا وتكةن ةدئ. وندا شئثعئس كةرةي حانئ تذعئرئلدئث (ؤاث حاننئث) شاقئرؤئمةن وداقتاس رةتئندة كومةككة كةلگةن. سول جولئ بذيرةك حان ويسئراي جةثئلئپ، ءوزئ ةنةساي قئرعئزدارئنا قاشئپ قذتئلادئ. ارادا ءذش جئل وتپةي جاتئپ، ولار تاعئ دا شايقاس دالاسئندا ذشئراسادئ. ءبئراق بذل جولئ دا شئثعئس حان مةن ؤاث حاننئث تئزة قوسا قيمئلداؤئ بذيرةك حاننئث ويسئراي جةثئلؤئنة ءماجبذر ةتتئ. ول باسئن ازةر ساؤعالاپ، تاعئ دا قاشئپ قذتئلدئ.

بذدان كةيئن شئثعئس حان كةرةيلةرمةن جاؤلاسئپ، ولاردئث دا تذبئنة جةتةدئ. ءبئر كةزدة وزئنة قامقورلئق جاساپ، اكةسئندةي بولئپ كةتكةن كةرةي حانئ تذعئرئلدئ تؤعان جةرئنةن بةزدئرئپ، اقئرئ ول كةزدةيسوقتا تاي حاننئث جاساؤئلدارئ قولئنان قازا تابادئ. سول حابارعا كوزئ انئق جةتكةن تاي بويئن اشؤ-ئزا كةرنةپ: «كذنشئعئستاعئ از موثعول قئر كورسةتةتئندئ شئعاردئ. اتاسئنان اسئل جارالعان ؤاث حاندئ الؤان ءتذرلئ قئرمةن قورقئتئپ، بةزدئرئپ، ولئمگة دؤشار ةتتئ. ءسويتئپ ولار بارئن يةلةنئپ، قاعان بولماقشئ عوي تةگئ؟ كذن مةن اي اسپاندئ ذنةمئ جارئق ةتئپ تذرؤ ءذشئن جاراتئلعان بولار. ال جةردة ةكئ قاعان بولا المايدئ. ةندةشة سول از موثعولدئ بايلاپ اكةلةيئك»، - دةيدئ («موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ»). سوندا تاي حاننئث كئشئ شةشةسئ كةربةز: «قايتپةكسئث، ول موثعولدار قوثئرسئعان ءيئستئ، قومئت-قومئت كيئمدئ ةمةس پة؟ اكةلئپ قايتةسئث. اؤلاق جذرگةنئث ءجون عوي. تةك ءوثئ ءتذزؤ قئز-قاتئندارئن اكةلئپ، قول-اياعئثدئ جؤئندارئپ، مال ساؤعئزسا جةتپةي مة؟» - دةيدئ.

تاي حان ماثايئنداعئ ءالئ دة موثعولدارعا باعئنا قويماعان مةركئت، قاتاعان، دذربةت تايپالارئ جانة بذرئن تالقاندالعان كةرةيلةر مةن تاتارلاردئث ءبئراز بولئگئمةن وداق قذرئپ، شئثعئس حانعا قارسئ جورئققا قامدانادئ. الايدا بذل حاباردئ الئسئمةن، شئثعئس ةرتةرةك قيمئلداپ، وداقتاستار اسكةرئنة تذتقيئلدان شابؤئل جاساپ، ولاردئ تاس-تالقان ةتةدئ. تاي حان سوعئستا قازا تاؤئپ، ونئث ذلئ كذشلئك امان قالعان جذرتئن باستاپ، بذل كةزدة التايدئث تذستئگئندة جذرگةن اعاسئ بذيرةك حانعا كةلئپ پانالايدئ.

وسئدان كةيئن بذكئل نايمان ةلئنئث قونئسئ موثعولدئث قولاستئنا قارايدئ. «قذپيا شةجئرةدة» تاي حاننئث كئشئ شةشةسئ كةربةز (كذربةسؤ) حانئمدئ شئثعئس حان الدئنا اكةلدئرئپ: «سةن موثعولدئ ساسئق دةپسئث عوي. قانداي ةكةن»،-دةپ وزئنة توقال ةتئپ العاندئعئ جازئلادئ.

قاناتتاس وتئرعان ءئرئ كورشئلةرئ نايماندار مةن كةرةيلةردئ وسئلايشا جةثگةننةن كةيئن بذل وثئردة ةندئ شئثعئس حاندئ توقتاتا الاتئن كذش تة قالماعان ةدئ. از ؤاقئتتا ول قازئرگئ موثعول جةرئنة سايكةس كةلةتئن ايماقتئ تذگةل باعئندئرئپ الادئ. 1206 - جئلئ كيئز تؤئرلئقتئ كوشپةلئلةر ونون جاعاسئندا قذرئلتايعا جينالئپ، «توعئز سيراقتئ اق تؤ كوتةرئپ»، شئثعئستئ موثعول يمپةرياسئنئث ذلئ حانئ ةتئپ جاريالادئ. (تاريحشئ ي.قابئش ذلئ سول يمپةريا قذرئلار قارساثدا موثعولدار 200 مئث ادام، كةرةيلةر 600 مئث، نايماندار 800 مئث بولعان ةكةن دةگةن دايةك ايتادئ).

وسئ قذرئلتايدان كةيئن شئثعئس حان التايدئث كذنگةيئندة ءالئ دة نايماننئث اتامةكةنئن قايتارئپ الؤدئ ويلاپ جذرگةن بذيرةك حانعا جورئققا اتتانادئ. ال ول بذل كةزدة ةشتةثةدةن حابارسئز ذلئقتاؤ قويناؤئنداعئ ساقسؤ وزةنئنئث بويئندا از اداممةن اث اؤلاپ، سةيئل قذرئپ جذرگةن ةدئ. قاس قئلعانداي ءنوپئر اسكةر ءدال ونئث ذستئنةن تذسةدئ دة، تذتقئنعا الئنئپ، اتا جاؤئ سول جةردة ونئث باسئن قاعادئ. وعان پانالاپ جذرگةن كذشلئك وردا توثئرةگئنة ذيئسقان نايمانداردئ سوثئنا ةرتئپ ةرتئسكة قاراي قاشادئ. الايدا شئثعئس حان ولارعا بذل جةردة دة تئنئشتئق بةرمةيدئ. 1208 -جئلئ ةرتئس جاعاسئندا نايماندار مةن مةركئتتةردئث بئرلةسكةن كذشئن تاس-تالقان قئلادئ. ودان كةيئن بذل تايپالار جةتئسؤعا قاراي بوسادئ.

كذشلئك حان بةسبالئق، تذرفان ايماعئ ارقئلئ اينالئپ، ءبئر كةزدة نايمانداردئ دا بيلةگةن قيدان مةملةكةتئنئث كئندئك ازياداعئ جاثعئرعان ءتذرئ قاراقئتاي يمپةرياسئنئث استاناسئ بالاساعذنعا جةتةدئ. بذل داؤئردة جوثعار تاؤلارئنان يرانعا دةيئنگئ ايماق وسئ قاراقئتاي گورحانئنا (ذلئ حانئنا) قارايتئن. نايمانداردئث تايان سئندئ حانئنئث بالاسئ كذشلئكتئ گورحان سارايئندا ئلتيپاتپةن قارسئ الادئ. جيلؤگؤ گورحان وعان قئزئن بةرئپ، جاقئن ادامدارئنئث ءبئرئ ةتةدئ. بذل شامادا قاراقئتاي مةملةكةتئنئث السئرةپ، بذعان دةيئن وعان باعئنئشتئ بوپ كةلگةن حورةزم ةلئنئث داؤئرلةي باستاعان كةزئ ةدئ. شاماسئ گورحان كذشلئك توثئرةگئنة جينالؤعا ءتيئس نايمانداردئ ءوز مذددةسئنة پايدالانؤدئ كوزدةگةن دة بولؤئ كةرةك. ءارئ كذشلئكتئث دة وعان وسئ تةكتةس ؤادة بةرگةنئن ءبئز ءراشيد-اد-ديننئث «جئلنامالار جيناعئنان»، «جول قاتئناس تاريحئنئث ماتةريالدارئ» اتتئ ةثبةگئنةن ذشئراستئرامئز. كذشلئك حان جيلؤگؤگة: «مةنئث تايپام كوپ، ولار قازئر ةمئل، قويلئق، بةسبالئق جةرلةرئنة كةلئپ قونئستانئپ وتئر. ماعان رذقسات بةرسةثئز، ولاردئ جيناپ، سول كذشپةن سئزدةرگة كومةك بةرةمئن»، دةيدئ. گورحان مذنئ ماقذل كورئپ، وعان قارؤ-جاراق، قاراجات بةرةدئ.

ارينة تايان حاننئث ذلئ كذشلئك حان تذركئستان ايماعئنا كةلئپتئ دةگةن حابار وسئ ماثعا شئثعئس حاننئث قاهارئنان ئعئسئپ كةلگةن نايماندارعا قاتتئ اسةر ةتةدئ. ولار تةز ارادا كذشلئك حاننئث قولاستئنا جينالئپ، جويقئن كذشكة اينالدئ. بذل جاعداي ةندئ كذشلئكتئ گورحان بيلئگئن تارتئپ الؤ نيةتئنة يتةرمةلةيدئ. جانة سول كةزدة تالايدان اثدئسؤلئ مذحاممةد حورةزمشاحتئث گورحانعا قارسئ شئققانئن ةستؤئ مذث ةكةن، كذشلئك تة ءوز دئتتةگةن ويئن جذزةگة اسئرماق بوپ، قاراقئتاي امئرشئسئنة قارسئ قيمئلدئ باستاپ جئبةرةدئ. جاسانعان اسكةر قويسئن با، كذشلئك كوپ ذزاماي-اق ءوز قايئن اتاسئنئث تاعئنا وتئرادئ. وسئلايشا شئثعئس حان اسكةرئنةن كذيرةگةن (1204 - جئل) نايمان مةملةكةتئنئث سوثعئ حانئ ارادا سةگئز جئل وتپةي جاتئپ، قاراقئتاي يمپةرياسئنئث بيلئگئن ءوز قولئنا الادئ.

تاريحي دةرةكتةردة نايماندار مةن كةرةيلةردئث نةستوريان ءدئنئن (حريستيان دئنئندةگئ اعئم) ذستانعانئ ايتئلادئ. كذشلئك حان جيلؤگؤدئث قئزئ كذنكةگة ذيلةنگةننةن كةيئن نةستوريان دئنئنةن شئعئپ، بؤددا دئنئنة كئرةدئ. ول كةزدة قاراقئتاي مةملةكةتئندةگئ جذرتتئث دةنئ مذسئلمان ءدئنئن ذستاناتئن بولعاندئقتان، كذشلئك حان تاراپئنان ولارعا «نةستوريان نةمةسة بؤددا دئنئنة كئرسئن» دةگةن زومبئلئق تالاپتار دا قويئلئپ تذرعان كورئنةدئ.

اتامةكةنئنةن كوتةرة قؤئپ جئبةرگةن نايمان حانئ كذشلئكتئث بايتاق تذركئستان ايماعئندا بذلايشا داؤئرلةپ وتئرعانئنان شئثعئس حان ءسئرا، حابارسئز ةمةس-تئن. تةك ول وسئ كةزدة قئتايدئ جاؤلاپ الؤ جورئقتارئنئث باسئ-قاسئندا ءجذردئ. سول جورئقتان قايتئسئمةن، شئثعئس حان 1218 - جئلئ كذشلئككة قارسئ ايگئلئ قولباسشئ جةبة نويان باسقارعان كذشتئ اسكةرئن جئبةردئ. جةبة قاراقئتاي ةلئنة جةتئسئمةن، بارشاعا ءدئن، سةنئم بوستاندئعئن جاريالادئ. بذعان دةيئن دة وزئنة مذسئلمانداردئ قارسئ قويئپ العان كذشلئك شايقاستاردا شئثدالعان موثعول اسكةرلةرئنئث ةكپئنئنة توتةپ بةرة المادئ. تاس-تالقان بوپ جةثئلئپ، الاي تاؤلارئنا قاراي قاشتئ. ءبئراق جةبة نويان ونئ قويماي قؤالاپ ءجذرئپ، اقئرئ سارئكول ماثئندا قولعا ءتذسئرئپ، ءولتئرئپ تئنادئ. نايمان ةلئنئث شئثعئس حانعا قارسئ جيئرما جئلداي ؤاقئتقا سوزئلعان قانكةشتئ كذرةسئ وسئلايشا اياقتالدئ.

نايمان مةملةكةتئنئث كذيرةؤئ اتامةكةندةرئندة قالئث وتئرعان بذل ةلدئث قذرامئنا كئرگةن رؤلاردئث جان-جاققا كةث جايئلئپ ئدئراپ كةتؤئنة، باسقا تايپالار اراسئنا سئثؤئنة اسةر ةتتئ. ولاردئث ءبئراز بولئگئ بايئرعئ قونئستارئنا جاقئن ةرتئس، التاي القابئندا ورنئعئپ قالئپ، شئثعئس حاننئث بالاسئ ذگةدةي حاننئث قولاستئنا قارادئ. شاپقئنشئلئقتان ئعئسقاندارئ بالقاش توثئرةگئنة، الاكول ماثئنا، سئر، ئرعئز الابئنا ورنالاستئ، وثتذستئكتة كئندئك ازيا حاندئقتارئ جةرئنة دةيئن جةتتئ.

بذل وثئردة قونئستانعان نايماندار ХҮ عاسئردئث سوثئندا مذحاممةد شايباني حاننئث ئقپالئندا بولدئ. ХҮІ عاسئردا مارئعا نايماننان شئققان قوبئز ءبي، جولئم بيلةر ءامئر جذرگئزدئ. نايمان نازار ءبي بالحتئ بيلةدئ. نذراتالئق تذز جذرتتارئن نايمان احمةتالئ باسقاردئ. شايباني تذقئمئ باباحاننئث ءبئر اسكةرباسئسئ نايمان جانمذحاممةد ءبي بولدئ. ءابئلعازئ شةجئرةشئ نايمان سوپئرمئرزانئث 1604 -جئلئ ونئث اكةسئ اراب مذحاممةد حاندئ ءولتئرؤ ءذشئن قاستاندئق ذيئمداستئرؤشئلاردئث ءبئرئ بولعانئن تئلگة تيةك ةتةدئ. وسئ مئسالداردان-اق نايمانداردئث ورتالئق ازيانئث كذنگةي ايماقتارئندا قابئرعالئ كذشتةردئث ءبئرئ رةتئندة ارةكةت ةتكةنئن بايقاؤ قيئن ةمةس. بذل نايمان جذرتتارئ ءبئرتئن-ءبئرتئن جةرگئلئكتئ حالئققا ءسئثئسئپ، وزبةك، تذرئكمةن، قئرعئز، قاراقالپاق قاؤئمداستئقتارئنئث ءبئر تارماعئ بولئپ كةتتئ. وزبةكتةردة قازاق-نايمان، قاراقالپاقتا باعانالئ، تةرئستاثبالئ، قئرعئزدا بذية نايمان، كذن نايمان، مئرزا نايمان، جؤانبذت نايمان اتالارئنئث كةزدةسؤئ سول ارالاسؤلاردئث ءبئر نئشانئ.

قازاق نايماندارئ 1720 -جئلدارداعئ جوثعار شاپقئنشئلئعئنان كةيئن ورتالئق قازاقستانداعئ توقئراؤئن القابئنان التاي مةن جوثعار تاؤلارئنا دةيئنگئ ارالئقتا ورنالاستئ. م.تئنئشباي ذلئ نايمانداردئث 1810 - جئلئ قارقارالئ مةن شئثعئستاؤدئ تاستاپ، وثتذستئككة قاراي سئرعؤئ ولاردئث سوثعئ قونئس اؤدارؤئ بولعانئن ايتادئ. ونئث ةسةپتةؤئنشة، نايمانداردئث سانئ 1917 -جئلدئث قارساثئندا بذقارا مةن قئتايداعئ رؤلاستارئن قوسقاندا 830 مئث ادامدئ قذراعان.

ورتا ءجذز ةلدةرئ اراسئندا ءدال نايماندارداعئداي مول تاثبانئ كةزدةستئرة المايسئز. ولاردئث ءئرئ رؤلئق بئرلةستئكتةرئ عانا ةمةس، كةيدة جةكة رؤلارئنئث ءوزئ دة دةربةس ذران-تاثباعا ية. ءدال وسئ ةرةكشةلئكتئث ءوزئ، ونئث سوناؤ ءبئرئنشئ مئثجئلدئقتاعئ «سةگئز-وعذز» دةپ كورئنئس بةرگةن سيپاتئنئث اسةرئ بولؤئ دا عاجاپ ةمةس. «سةگئز تايپا» - دةمةك، نايمان جذرتئ وسئنشا تايپادان قذرالعان دةگةندئ بئلدئرةدئ.

تاريحي دةرةتكةرگة سذيةنسةك، «نايمان» قازاقتئث شةجئرةلئك سارئندارئندا ايتئلاتئنداي جةكة ادامنئث اتئ ةمةس. ءسوز باسئندا كورسةتئپ وتكةنئمئزدةي، ول «سةگئز وعذز» دةگةن ةل اتئنئث موثعول تئلئنة اؤدارئلؤئ ارقئلئ سئثئسكةن اتاؤ. الايدا حالئق شئعارماشئلئعئ ونئ ءتذپ بابانئث ةسئمئ ةتئپ كورسةتةدئ.

قاريا سوزدةر بويئنشا، سول تذپ اتا - نايماننئث كةشئگئپ كورگةن توقپان دةگةن ذلئ ةر جةتكةن كةزدة ذلئ ءجذز دؤلات ءبيدئث قئزئ اقسذلؤعا ذيلةنگةن ةكةن دةيدئ. سودان از ؤاقئت وتةر-وتپةستة نايماننئث كةمپئرئ مةن ذلئ توقپان قاتار قايتئس بولادئ. اقسذلؤ ءوزئ تذسكةن شاثئراقتئث بولاشاعئن ويلاپ، ةلئنة بارئپ، جاقئن سئثلئلةرئنئث ءبئرئ الپةشتئ (دامةلئنئ) سذراپ اكةلئپ، اتاسئنا قوسادئ. ونئ ءوزئ قئزةنةي دةپ اتايدئ. نايمان قئزةنةيمةن التئ ايداي عانا عذمئر كةشئپ كوز جذمادئ. ةكئقابات قالعان الپةش كذنئ جةتئپ بوسانادئ. بالانئث اتئن نايماننان قالعان بةلگئ عوي دةپ بةلگئباي قويادئ. ونئث ةكئنشئ اتئ - وكئرةش. نايماننئث اؤلية كةلئنئ اقسذلؤ اتاسئنئث جئلئن بةرگةننةن كةيئن قئزةنةيدئ نايماننئث ذلئ اتاسئ دةلئنةتئن سارمانايمةن ءبئر تؤئسقان شؤماقتئث نةمةرةسئ ةلتايعا قوسادئ. وعان اتامنئث ورنئنا اتا بولدئ دةپ ةلاتا دةپ ات قويادئ. قئزةنةي ودان سةرئكباي دةگةن ذل تابادئ. اقسذلؤ بةلگئبايدئ تاربيةلةپ ءوسئرئپ، ون بةس جاسقا تولعاندا، قاينئم دةپ وعان ءوزئ تيةدئ، دةيدئ شةجئرة. ودان سذيئنشة، سذگئرشة دةگةن ةكئ ذل تابادئ. سودان كةيئن نةمةرة ءسئثلئسئ توقسذلؤدئ بةلگئبايعا قوسادئ. ول بالا كوتةرمةي، سذگئرشةنئ باؤئرئنا سالادئ. توقسذلؤ كةيئننةن اپكةمة قولقانات بولسئن دةپ ءبئر ءسئثلئسئ (ءبئر شةجئرةدة تذرئكمةن قئزئ) قاراكوزدئ (اقبارشئندئ) بةلگئبايعا قوسادئ. قاراكوزدةن وتةگةن تؤادئ.

قازاق شةجئرةسئ بويئنشا، بار نايمان وسئ تورتةؤئنةن تارايدئ دا توعئز تاثبالئ نايمان اتالادئ. ولاردئ سانامالاعاندا بئردة: قاراكةرةي، ماتاي، ءتورتؤئل، سادئر، كوكجارلئ (باقئ)، بؤرا (باقاناس)، باعانالئ، بالتالئ، تةرئستاثبالئ دةپ جاتسا، ةندئ بئردة كوكجارلئ، بؤرا، بايدالئنئث ورنئنا ةرگةنةكتئ دةگةن ورتاق اتاؤ الماستئرادئ. كةيدة سارئجومارت - رؤلئق بئرلةستئك اتئ بولا تذرا، ءبئر تاثبا سوعان دة تةلئنةدئ. شةجئرةلةر سارئنئندا نايماننئث نوقتا اعاسئ كةتبذعا سةگئز تؤئسئنا تاثبا بولئپ بةرگةندة، وزئنة تاثبا جةتپةي قالئپ، باسئلعان تاثبالاردئث ءبئرئن (ءشومئش) وزئنة تيةسئلئ جئلقئلارعا تةرئس باسا العان ةكةن، سودان باؤئرئ كةلبذعا ةكةؤئ «تةرئستاثبالئ» اتانئپتئ دةلئنةدئ. بذل وراپيدا شةجئرةلةردة تولةگةتايدئث بالاسئ بولئپ ةسةپتةلئنةتئن قئتاي اتاؤئ تؤرالئ ايگئلئ عالئم س.امانجولوأ ايتقان توپشئلاؤدئث دا ويعا ورالاتئنئ بار. وندا نايمان شةجئرةسئن جةتئك بئلةتئن پروفةسسور ورحون-ةنةساي جازؤلارئندا، م.قاشقاري ةثبةگئندة تذرك تايپاسئ رةتئندة ذشئراساتئن «قئتايدئ» نايماننئث سادئر، ماتاي، ءتورتؤئل، قاراكةرةي رؤلارئ تارماقتالاتئن تايپالار بئرلةستئگئنئث اتئ بولؤئ مذمكئن دةگةندئ بايئپتايدئ. سونداي-اق قئتاي رؤئ قازاق قانا ةمةس، باسقا تؤئستاس حالئقتار قذرامئندا دا كوپ ذشئراسادئ. وزبةكتةردة شةرؤشئ قئتاي، سارئ قئتاي، قازاقلئ قئتاي ت.ب. دةگةن رؤلار بار. قارقالپاقتئث ذلكةن ءبئر رؤئنئث اتئ - قئتاي. باشقذرتتا دا سولاي. بذلار بئر كةزدة قاراقئتاي (قيدان) ذلئسئ قذرامئندا عذمئر كةشكةن، تذرك تةكتئ «قئتاي» تايپاسئنئث ءار حالئق قذرامئنا بولئنئپ-بولئنئپ سئثئپ كةتكةنئنةن دة سئر اثعارتار سئلةمدةرگة جاتادئ.

قوثئرات

ءوز زامانئنئث ذلئ شةجئرةشئلةرئ، تذرك حالئقتارئنئث تاريحئ تؤرالئ تاماشا ةثبةكتةر قالدئرعان راشيد-اد-دين مةن ءابئلعازئ حاننئث جازؤئنشا، قوثئرات - بذكئل تذرك جذرتتارئنئث اتاسئ بولئپ تابئلاتئن وعئز حاننان تارايتئن ذرپاق. ءبئراز زةرتتةؤشئلةر وسئ وعئز حاندئ ج.س.د. ІІ عاسئردا ءومئر سذرگةن حؤننؤ (عذن، سيؤثنؤ) پاتشاسئ مودةنئث بةينةسئ بولؤئ مذمكئن دةگةن بولجام ايتادئ. ال قوس شةجئرةشئ تئزبةكتةگةن اتا-تةك كةستةسئنة نازار سالساق، وعئز حان زامانئنئث سول مةرزئمگة جؤئقتاپ جاتاتئن تذستارئ دا بار. ءابئلعازئنئث «تذرك شةجئرةسئ» بويئنشا، وعئز حاننئث بةسئنشئ، الدة التئنشئ ءناسئلئ - ةل حاننئث جذرتئ شاپقئنشئلئققا ذشئرايدئ دا، كوبئ قئرئلئپ، امان قالعانئ قذلدئق پةن كذثدئككة بايلانادئ. ةل حاننئث قيان جانة تؤعان ءئنئسئنئث نذكئز اتتئ ذلدارئ تذتقئنعا تذسكةن جةرلةرئنةن كةلئنشةكتةرئمةن بئرگة قاشئپ قذتئلادئ. ولار جاؤ كوزئنة قايتئپ ئلئكپةس ءذشئن ءبئر بيئك تاؤدئث ارقار سوقپاقپةن عانا بارا الاتئن قويناؤئنا از مالئن ايداپ، كئرئپ كةتكةن ةكةن، دةيدئ. سويتسة ار جاعئ ادام اياعئ باسپاعان شذرايلئ جازئق، اعئندئ بذلاق، اثئ مةن قذسئ جئرتئلئپ ايئرئلاتئن جةرذيئق مةكةن كورئنةدئ. سول قونئسقا ةكئ وتاؤ تذراقتاپ قالئپ، جةر اتئن «ةرگةنة قون» دةپ قويادئ. ءابئلعازئنئث ايتؤئنشا، ةرگةنةنئث ماعئناسئ - قيا، قوثنئث ماعئناسئ - بةتكةي، ياعني ول «قيا بةتكةي» دةگةن اتاؤعا سايكةس كةلةدئ. قذلمات ومئراليةأ مذنئ «ةرگةنة كذن»، ياعني، «كذن ةسئگئ» دةپ بايئپتايدئ. اكادةميك الكةي مارعذلان ونئ «ةرگةنة كون» دةپ جازادئ. راشيد-اد-ديننئث «جئلنامالار جيناعئ» ةثبةگئنئث ورئسشا اؤدارماسئ تذسئندئرمةشئلةرئ وسئ ءسوزدئ قازئرگئ ارعذن وزةنئنئث اتاؤئنا ورايلاستئرادئ.

شةجئرةشئلةردئث جازؤئنشا، قيان مةن نذكئز ذرپاقتارئ ةرگةنة قوندا ءتورت ءجذز جئلداي تذرعان. مال-جاندارئ ءوسئپ، كوبةيگةنئ سونشا، كةث القاپقا سئيمايتئن مولشةرگة جةتئپتئ. سودان ولار اقئلداسا كةلة، اتا-مةكةندةرئنة قايتا ورالؤعا بةل بايلايدئ. سوندا ةرگةنة قون قويناؤئنان العاش شئققان سانئ كوپ قيان رؤئ (كوپشة ءتذرئ - قيات) بولعان ةكةن. تاعئ دا راشيد-اد-دينگة سذيةنسةك، قوثئرات وسئ قياننان (قياتتان) وربئگةن تايپا. الكةي مارعذلان قوثئراتتئث «بوساعا» تاثباسئن ةرگةنة كوننئث بوساعاسئ دةپ تذسئندئرةدئ.

زةرتتةؤشئلةردئث قوثئرات تاريحئن تئم ارئدةن باستاؤئ بةكةر ةمةس. ماسةلةن، كونة قئتاي دةرةكتةرئنةن سذرئپتالعان مالئمةتتةرگة قاراعاندا، ونئث سوناؤ سيؤثنؤ (عذن، حؤن) زامانئنا بارئپ تئرةلةتئن رةتتةرئ دة بار. ج.س.د. ІІІ عاسئر مةن ج.س. І عاسئر ارالئعئندا بايكالدان ارال تةثئزئنة دةيئنگئ الئپ اؤماققا بيلئك جذرگئزگةن سيؤثنؤ يمپةرياسئندا قذياث (حؤ-يان)، ءشذيبؤ (سؤي-بؤ)، چؤلين جانة لان دةپ اتالاتئن ايگئلئ ءتورت رؤ ةرةكشة قذرمةتكة ية بولئپتئ. وسئنداعئ قئتايشا قذياث (قوياث) دةپ جازئلعان اتاؤدان قوثئر ءسوزئنئث سئلةمئن بايقاؤعا بولاتئنداي. ءبئر نازار اؤدارارلئعئ، سول كونة دةرةكتةردة سيؤثنؤ يمپةرياسئن بيلةيتئن قاعان شئققان رؤدئث تةك سول قوثئر (قذياث) رؤئنان عانا قئز الئپ، قئز بةرةتئن ءداستذردئ دة ذستانعاندئعئ ايتئلادئ. دةمةك، بذل دايةك قوثئرلاردئث اؤةلدةن بيئك تاق يةلةرئ اؤلةتئمةن قذداندالئ قارئم-قاتئناس ذستانعان تةكتئ تذقئم ةكةندئگئنةن دة حابار بةرةدئ.

ءدال وسئنداي قذداندالئق قاتئناستئ، كةيئن شئثعئس حاننئث جارتئ الةمدئ بيلةپ داؤئرلةگةن شاعئندا، جارلئق شئعارئپ زاثداستئرعانئن دا وسئ قوثئر (قذياث) رؤئ تؤرالئ جورامالئمئزعا سالماقتئ ايعاق رةتئندة ذسئنؤعا بولار ةدئ. 1237 -جئل شاماسئندا جازئلعان ول جارلئقتا «قوثئرات رؤئندا قئزدار تؤسا، ولار حان تذقئمئنا شئعادئ، ال ذلدار تؤسا، حان تذقئمئنئث قئزدارئنا ذيلةنةدئ. بذل جارلئق ذرپاقتان-ذرپاققا جةتكئزئلئپ وتئرئلسئن» دةلئنئپتئ. شئثعئس حان ذرپاقتارئنئث شةجئرةلةرئنة كوز سالعاندا، بذل جارلئقتئث تالاي ؤاقئتقا دةيئن بذلجئماي ورئندالئپ كةلگةنئنة كؤا بولاسئز.

عذن ذلئسئ ءتورت عاسئرداي ايدارئنان جةل ةسئپ عذمئر كةشتئ. الايدا اينالاداعئ اثدئعان جاؤ الماي قويمايدئ. شئعئستان سانبي ذلئسئ كذشةيئپ، ةتةكتةگئ قئتاي دا قايتا-قايتا مازاسئن العان عذن مةملةكةتئنئث ج.س. 150 -جئلدارئ تاريح ساحناسئنان كةتكةنئ ءمالئم. وسئ رةتتة ءبئز نازار اؤداراتئن ءبئر نارسة، سول ئدئراؤ الدئندا، ونئث بيلةؤشئسئ، الگئ قوثئر (قوياث) رؤئنئث كوسةمئ بولئپتئ. كونة دةرةكتةردةگئ سئلةمدةردئ قؤالاساق، قوثئر رؤئ باستان باق تايعان سول زامانداردا جان-جاققا بئتئراپ، ءبئر بولئگئ سانبيلةردئث قاراؤئندا قالئپ، ذلكةن حينگان جوتاسئنئث باتئس بةتئن قونئس ةتسة، ءبئر بولشةگئ قازارگئ قازاق جةرئنة، جةتئسؤ جاققا ئعئسقان سئثايلئ. ةندئ ءبئر سئنئعئ قئتاي مةن شئعئس تذركئستاندئ مةكةندةپ قالادئ. قئتاي دةرةكتةرئندة قذياث (قوثئر) رؤئنئث بذدان كةيئن دة بئرةر عاسئر بويئ تةكتئ اؤلةت رةتئندة تانئلئپ جذرگةنئ، بيلئك باسئندا وتئرعان تاق يةلةرئمةن قذداندالئق قاتئناستارئ ذزئلمةگةندئگئ ايتئلادئ.

قوثئردئث قوثئراتقا اينالؤئ - كةيئنگئ كةزةثدةردئث جةمئسئ. حينگان تاؤئنئث وثتذستئك-باتئس بةتئن جايلاعان قوثئرلار ІХ-ХІ عاسئرلاردا ماثايئنداعئ وزگة دة تذرك تةكتةس جذرتتارمةن بئرگة بيلةؤشئلةرئ موثعول ءتئلدئ بولعان قيدان مةملةكةتئنئث قاراماعئنا ةنةدئ. سول كةزدةن ولاردئث اتاؤئنا -ات- جالعاؤئ قوسئلادئ. -ات-، -ةت، -ت- موثعول تئلئندة كوپتئك جالعاؤدئث بةلگئسئ. ياعني، «قوثئر-ات» موثعولشا «قوثئرلار» دةگةندئ بئلدئرةدئ.

قيدان مةملةكةتئنة قاتئستئ تاريحي دةرةكتةردة دة قوثئرات سول باياعئسئنشا «تةكتئ رؤ» دةگةن اتپةن بةلگئلئ. وسئ ورايدا ХІ عاسئردئث ورتا شةنئندة ةندئ ئرگة كوتةرة باستاعان العاشقئ موثعول ذلئسئ بيلةؤشئلةرئنئث قيدان ةلئندةگئ دةسئ سالماقتئ قوثئراتتارمةن قذداندالئ بولعئسئ كةلگةنئ دة بةكةر ةمةس. شئثعئس حاننئث ارعئ اتالارئ قابئل حان عذن زامانئنان كةلة جاتقان ءداستذردئ ذلاستئرئپ، ارنايئ نيةتپةن قوثئراتتان قئز الؤدئ جالعاستئرادئ.

تاريحي دةرةكتةرئ مول ءراشيد-اد-ديننئث «جئلنامالار جيناعئ» ةثبةگئندة، «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» مةن «التئن توپشئ»، ءابئلعازئ حان جازعان «تذرك شةجئرةسئندة» قوثئرات ءناسئلئ «التئن اياقتان تؤعاندار» دةپ دارئپتةلةدئ. «التئن اياق» بذل جةردة «اسئل تذقئم» دةگةندئ بئلدئرةدئ. تةكتئ ةلدئث قئزدارئنان تةكتئ ذلدار تؤار بولار. شئثعئس حاننئث شةشةسئ اؤةلئم مةن بايبئشةسئ بورتة قوثئرات قئزدارئ ةكةنئ كوپكة ءمالئم. ХҮ عاسئردا عذمئر كةشكةن قازاق شةجئرةشئسئ قئدئرعالي جالايئري: «بورتة - قوثئراتتئث پاتشاسئ داي نويانننئث قئزئ. ودان تؤعان ءتورت ذلدئث تورتةؤئ دة اتاعئ جةر جارعان حاندار اتاندئ. ذلكةنئ جوشئ ةدئ، ةكئنشئ ذلئ شاعاتاي، ءذشئنشئ ذلئ وگةدةي، ءتورتئنشئ ذلئ تولة؛ كةيئنگئ بارلئق پاتشالار، حاندار، شاهزادالار وسئ تورتةؤئنئث ناسئلئنةن ةدئ»، دةپ جازادئ.

قوثئرات - شئثعئس حان زامانئنا دةيئن-اق ماثايئنداعئ قوثسئلاس تذرك ناسئلدةس نايمان، كةرةي، مةركئت، موثعول ةلدةرئ سةكئلدئ بةلگئلئ تايپالاردئث ءبئرئ بولعان. سول داؤئرگة قاتئستئ شةجئرةلئك سارئنداردا «التئن اياقتان تؤعان» اعايئندئ جورلئق مةرگةن، قاباي شةرة، تاسبذداي سئندئ تةكتئ تذقئمنان تاراعان رؤ رةتئندة سيپاتتالادئ. قوثئرات - اعايئندئ ذشةؤدئث ذلكةنئ جورلئق مةرگةننئث ذلئ. قاباي شةرةدةن - ةثكئرةس، ةلقونذت؛ تاسبذدايدان - قارانذت، قوثقذلذت دةگةن ذلدار تؤعان. بذلاردئث ءبارئ دة ХІІ عاسئرعا دةيئن جةكة-جةكة رؤ دارةجةسئندةگئ بةلگئلئ ةلدةر بولئپتئ. ءبئراق تا كونة اثئزدئث ايتؤئنشا، ءبارئ قوسئلعان كةزدة جولئ ذلكةن قوثئرات اتاؤئنئث توثئرةگئنة ذيئسئپ، تذگةل «قوثئراتپئز» دةسةدئ ةكةن.

وسئ ورايدا موثعولدار مةن تذركتةردئث ارعئ تةگئنئث التايلئق ءتذپ-توركئنئنئث جاقئندئعئنا قاتئستئ ماسةلةلةرگة دة نازار اؤدارعان ءجون سةكئلدئ. ول ءتذيئن راشيد-اد-دين، قئدئرعالي بةك، ءابئلعازئ حاندار جازئپ كةتكةن شةجئرة-جئلنامالارداعئ تذرك پةن موثعولدئث ءبئر بايتةرةك بذتاعئ، ءبئر ءناسئل ةكةندئگئنة قاتئستئ دايةكتةمةلةردة دة تياناقتالعان. زةرتتةؤشئلةردئث سالعاستئرؤئنشا، موثعولدئث قازئرگئ تئلئنةن تيبةت، قئتاي، ءذندئ، مانجئدةن اؤئسقان كئرمة سوزدةردئ، قازاق تئلئنةن اراب، پارسئ، شاعاتاي تئلئنةن ةنگةن سوزدةرئ الئپ تاستاعاندا، قالعان ءتذبئر سوزدةردئث تةث جارتئسئ توركئندةس ءسوز بولئپ قالادئ ةكةن. بذعان كوشپةلئ حالئقتارعا ورتاق ءداستذر، سالت-سانا ذقساستئعئن دا قوسئثئز. وسئ تذرعئدان العاندا دا ناعاشئسئ مةن قايئن جذرتئ قوثئرات، قونئسئ ئرگةلةس ةلدةردئث دةنئ تذرك تةكتةس بولعان، سوندئقتان دا تذرك ءتئلئن ةركئن سويلةي الؤئ ابدةن مذمكئن شئثعئس حاندئ بوتةنسي قويؤدئث ءوزئ قيئنداؤ. موثعولدئث كونة شةجئرةسئ شئثعئستئ ءتذپ-تةگئ الگئ قياننئث ءبئر تارماعئنان شئعاتئن، كوكتةن شاثئراق ارقئلئ تذسكةن نذردان جاراتئلدئ دةلئنةتئن اعايئندئ ذشةؤدئث ءبئرئ بذزئنجاردان تارقاتادئ. ال بةرگئ تةگئ - بارشا موثعولدئث حانئ بولعان باباسئ قابئلدان باستاپ قيات اتالادئ دةيدئ. شئثعئستار دذنيةگة كةلگةننةن باستاپ، ولارعا «بورجئعان قيات» دةپ ات تاعئلعان. ءراشيد-اد-ديننئث ايتؤئنشا، مذنداعئ «بورجئعان» - كوزئ كوك ادامعا ايتئلاتئن تذركشة ذعئم.

سول زاماندا ئرگةلةس ةلدةر اراسئنداعئ تئلدئك قاتئناستاردئث تذيتكئلسئز بولعانئن «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئندةگئ» ةسذكةي باتئردئث ذلكةن ذلئ تةمذجين توعئزعا كةلگةن كةزدة، وعان ناعاشئلارئ قوثئراتتئث ولقونذت ةلئنةن قئز ايتتئرؤعا ةرتئپ بارا جاتقاندا، قوثئراتتئث داي شةشةنئنة (بورتةنئث اكةسئ) كةزئككةن كةزدةگئ تئلدةسؤ سارئنئنئث ءوزئ دة بايقاتئپ وتةتئندةي.

داي شةشةن: «ةسذكةي قذدا، قايدا باراسئث»، - دةيدئ. ول ءجونئن ايتقاننان كةيئن: «مئنا ذلئثنئث كوز جانارئ وتتئ ةكةن، بةت الپةتئ نذرلئ ةكةن»، - دةيدئ. سودان سوث تاعئ دا: «وتكةن تذندة مةن ءبئر ءتذس كوردئم. تذسئمدة اي مةن كذندئ شةثگةلدةپ ذستاعان ءبئر اپپاق سذثقار قولئما قونعان ةكةن دةيمئن. ةسذكةي قذدا، بالاثئزدئ ةرتئپ كةلگةنئثئز - مةنئث وسئ ءتذسئمنئث جورؤئ بولعاي. ءسئزدئث قيات رؤئنئث كيةسئ كةلئپ، ماعان ءتذس بولئپ كورئنگةن شئعار. ءبئزدئث قوثئرات ةجةلدةن باسقانئث جةرئ مةن ةلئن بودان ةتؤ ءذشئن شايقاسپاعان-دئ.

باسقانئث جةرئن جاؤلاماي،

قوزدئرماي، ءسئرا، داؤ-داماي.

ءديدار سذلؤ قئزداردئ،

قازاق كذيمة مئنگئزئپ،

جةتةلةسئپ ءبئز ناردئ.

ةجةلدةن حان جارالعان

قاسيةتتئ قارا ورمان.

قذتتئ قوناق ةتةمئز.

قارا تورئ قئزداردئ،

قالئ پاؤةسكةگة مئنگئزئپ،

جةتةلةتئپ ءبئز باردئ.

جةر-ومئرگة جذرگئزئپ،

مارتةبةلئ ذلاننئث

العئنشئسئ ةتةرمئز.

ءبئزدئث قوثئراتتئث ةجةلدةن ايةلدةرئ كةلبةتتئ، قئزدارئ سذلؤ بولادئ عوي، جيةننئث مئسئنا قئزداردئث ءديدارئ ءدوپ كةلةر. «ةر بالا ةلئن سذيةر، قئز بالا قئرمئزئلئعئن سذيةر»، ةسذكةي قذدا، ءبئزدئث ذيگة ءجذرئثئز، مةندة دة ءبئر كئشكةنة قئز بار. كورئثئز»، - دةپ داي شةشةن ةسذكةيدئ ذيئنة ةرتئپ بارادئ... (كئتاپتئ موثعولشادان اؤدارعان م.سذلتانيا ذلئ مةن اقئن ي.بايباتئر ذلئ. ولگي. 1979 ج.).

وسئ ذزئندئدةن-اق ورحون-ةنةسةي جازبالارئنداعئ، قازاق اؤئز ادةبيةتئندةگئ باتئرلئق، تذرمئستئق جئرلارعا ذيلةسئم تابار ذقساس جةلئلةردئ، كئبئرتئكسئز سويلةؤ مانةرئن بايقاؤ قيئن ةمةس. جانة «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» اتتئ تؤئندئنئ قازاقشالاپ دايئنداعان قازاق عالئمدارئ دا سول كةزدة موثعول-تذرك تايپالارئنئث ءتئلئ ورتاق، ءبئر-بئرئنة تذسئنئكتئ بولعانعا ذقسايدئ، ةگةر ولار ذعئنئسپايتئنداي بولسا، شئثعئس حان تذرك جذرتتارئمةن ءتئلماش ارقئلئ سويلةسؤئ كةرةك ةدئ عوي، الايدا بذل تؤرالئ «قذپيا شةجئرةدة» ةش دةرةك جوق دةگةن بايلام ايتادئ.

ماثايداعئ باسقا تذرك جذرتتارئ سةكئلدئ قوثئراتتار دا موثعول قوسئندارئمةن بئرگة باتئسقا قاراي جاسالعان جويقئن جورئققا قوسئلدئ. تاريحي دةرةكتةر ولاردئث وسئ وقيعالارعا قاتئستئ جئلجئعان ةداؤئر بولةگئ كئندئك ازياعا كةلئپ قونئس تةپكةنئن ايتادئ. ال اتامةكةندةرئندة قالعان بولئكتةرئ بئرتة-بئرتة موثعولدارعا ارالاسئپ ءسئثئسئپ كةتتئ. جوشئ اؤلةتئندة قوثئراتتار قولئندا بيلئگئ بار تاپ رةتئندة بايقالدئ. ХІҮ عاسئردئث 60 -جئلدارئندا قوثئراتتان شئققان قذسايئن سوپئ حورةزمدئ بيلةدئ. كةيئننةن شايباني حانمةن بئرگة ماؤارانناحردئ (قوس داريا ارالئعئ)، حيؤا ايماعئن جايلادئ. قوثئراتتاردئث ءبئر بولئگئ ХҮ عاسئردا جانئبةك پةن كةرةيگة ئلةسئپ، جةتئسؤعا قونئس اؤدارئپ، قازاق حاندئعئنئث شاثئراعئن كوتةرؤگة ارالاستئ. ماؤارانناحر قوثئراتتارئ حيؤا حاندئعئنئث نةگئزئن كوتةرؤگة قاتئسا ءجذرئپ، ءبئرتئن-ءبئرتئن قاراقالپاق حالقئنئث ءبئر دئثگةگئ بولئپ قالاندئ. (قاراقالپاق شةجئرةسئندةگئ ذلكةن ةكئ ارئستئث ءبئرئ قوثئرات بولسا، وعان كئرةتئن ءبئر رؤدئث اتئ قيات دةلئنةدئ). ХҮІІ عاسئردئث باسئندا ماؤارانناحر ةكئ حاندئققا - ماثعئتتار بيلةگةن بذحارا جانة قوثئراتتار بيلةگةن حيؤا حاندئعئنا ءبولئندئ. ول ةكةؤئنئث جاؤلاسؤئ ماثعئتتاردئث جةثئسئمةن اياقتالئپ، جةثئلئسكة ذشئراعان قوثئراتتاردئث ءبئرسئپئراسئ ذرگةنئشكة، شئعئس بذحارا مةن سئر بويئنا قاراي سئرعيدئ. 1804 -جئلدان باستاپ ءبئر عاسئردان استام ؤاقئت (1919 -جئلعا دةيئن) حيؤاعا حان بولعان ةلتذزةر اؤلةتئ دة كةزئندة حورةزمدئ بيلةگةن قذسايئن سوپئ ذرپاقتارئ بولاتئن.

* * *

قوثئراتتاردئث ذلكةن ءبئر سئنئعئ ةجةلدةن كئندئك ازيا، قازئرگئ قازاق جةرئن مةكةندةؤئ مذمكئن دةپ جورامالداؤدئث دا رةتئ جوق ةمةس. ونئث ءبئر دالةلئ، قوثئراتتاردئث تايپالئق ةپوسئ - «الپامئس» جئرئ. عالئمداردئث دالةلدةؤئنشة، «الپامئستاعئ» وقيعالار سارئنئ، ونداعئ كةيئپكةرلةر، باتئردئث ءوز ةلئنة تالاي جئلدان كةيئن ورالئپ، جارئ گذلبارشئندئ ذلتان تاز زورلئقپةن العالئ جاتقان تويعا ديؤانا كةيپئندة كةلؤئ، اكة-شةشةسئمةن، بالاسئ جادئگةرمةن كةزدةسؤلةرئ سةكئلدئ سيؤجةت جةلئلةرئ قازاق جةرئندة ج.س.د. І مئثجئلدئقتئث باس جاعئندا دا كةزدةسكةن. بذل دايةك، ياعني "الپامئس" جةلئسئندة گومةردئث "وديسسةيا" داستانئمةن، «قورقئت اتا كئتابئمةن» ذندةسكةن سارئنداردئث بار ةكةندئگئ بذرئننان ايتئلئپ جذرگةن ايعاقتار قاتارئندا سانالادئ. ال "وديسسةيا" ج.س.د. ҮІІІ-ҮІІ عاسئرلاردا دذنيةگة كةلگةن شئعارما. بذل رةتتة زةرتتةؤشئلةر تاراپئنان "وديسسةيا"، «قورقئت اتا كئتابئ»، "الپامئستا" بار ورتاق سارئنداردئث ءتذپ نةگئزئ اؤةلئ كئندئك ازيادا پايدا بولئپ، كةيئننةن باتئس ةلدةرئنة اؤئسقاندئعئ مويئندالعانئن ةسكة الساق تا جةتكئلئكتئ. دةمةك، قوثئرات ةپوسئنئث ارعئ سارئندارئ دا سول ةستة جوق ةسكئ زامانداردان كةلة جاتقان كونة تاريحتئث ايعاقتئ بةلگئسئ بولئپ تابئلادئ.

«قورقئت اتا كئتابئنداعئ» ءئش وعئز بةكتةرئنئث اراسئنان "بايبؤرا بةكتئث بالاسئ بوزايعئرلئ بامسئ بايرةكتئ» دة كورؤگة بولادئ. ول - تذرك حالئقتارئنا كةثئنةن تانئمال باتئرلئق جئرلاردئث باس كةيئپكةرئ - الپامئس (الئپ-ماناش، الپامئش، الپامشا)، ءابئلعازئنئث «تذرك شةجئرةسئندةگئ» - مامئشبةك.

"الپامئس" جئرلارئ مةن «قورقئت اتا كئتابئنداعئ» بامسئ بايرةككة ارنالعان تاراؤدا سيؤجةت جةلئسئ عانا ةمةس، كةيئپكةرلةر ةسئمدةرئندة دة ذقساس تذستار بار. قازاق جئرئنداعئ بايبورئ - «قورقئت اتادا» بايبؤرا، گذلبارشئن - بانؤ شةشةك، بايشذبار - بوزايعئر دةپ اتالادئ. «الپامئستئث» تذرك تةكتةس حالئقتاردئث ءبئرازئندا بار جئر ةكةنئن، ولاردئث كوبئندة «الپامئس» تةك قوثئراتتاردئث تايپالئق ةپوسئ رةتئندة ناقتئلانعانئن قاپةرگة العاندا، قوثئراتتئث دا وسئ جئرمةن قاتار عذمئر كةشكةن وتة كونة تايپا ةكةندئگئن بايقاؤ قيئن ةمةس.

ةجةلگئ تاريح سوراپتارئنا كوز سالعاندا، قوثئراتتاردئث ءار-ءار وثئردة تذتاسا ورنالاسقانئن پايئمداؤعا بولادئ. ولاردئث ءبئر مايلئ جذرتئ - الپامئس دذنيةگة كةلگةن قازئرگئ قازاق جةرئ، ونئث كذنگةي بةتكةيئندةگئ ءوثئر بولسا، ةكئنشئ جذرتئ - شئعئس تذركئستان، ءذشئنشئ جذرتئ - التايدئث باتئس بةتئندةگئ ايماق ةدئ. الايدا ولار تؤرالئ قولعا ذستار عئلئمي دةرةكتةر تئم تاپشئ.

بذل رةتتة ءوز توثئرةگئندةگئ ةلدةرگة قاتئستئ جاعداياتتاردئث ءبارئن جئپكة تئزگةندةي ةتئپ جازئپ وتئراتئن قئتاي جئلنامالارئنا تذسكةن ماعلذماتتاردئث ورنئ بولةك. قئتاي شةجئرةشئلةرئنئث سول ئقتياتتئ تئرلئگئنئث ارقاسئندا عانا، بئزگة عذن زامانئنا، ودان كةيئنگئ داؤئرلةرگة بايلانئستئ قئتايدئث تةرئسكةي شئعئس بةتئن مةكةندةگةن ةلدةر تؤرالئ تالاي دةرةك جةتئپ وتئر. ال ءدال وسئ ايماق - قوثئراتتاردئث ءتورتئنشئ ذيئسقان جذرتئ بولئپ تابئلادئ. قئتاي دةرةكتةرئ مةن موثعول بيلئگئ كةزئنة قاتئستئ عئلئمي زةرتتةؤلةردة كوپ ذشئراساتئن، شئثعئس حانمةن قذداندالئ بولاتئن، كةيئننةن موثعول جورئعئمةن بئرگة باتئسقا قاراي جئلجيتئندار دا وسئ ايماقتئ مةكةندةگةن قوثئراتتار ةدئ.

تاريحي دايةكتةردة كةرؤلةن وزةنئ مةن بذيراكول (بؤير نور) كولئنئث ماثئن مةكةندةگةن وسئ قوثئراتتاردئث تةرئسكةيئندة موثعولدار، باتئس جاعئندا كةرةيلةر، وعان ئرگةلةسة نايماندار قونئستانعاندئعئ ايتئلادئ. ولاردان باتئسقا قاراي، بذگئنگئ قازاق جةرئندة قئپشاقتار ورنالاستئ.

ХІІІ عاسئردئث باسئندا از عانا موثعول جذرتئ ورتاسئنان شئثعئس حانداي جاؤجذرةك ءوسئپ شئعئپ، ةلئن ءبئر جذمئرئقتاي ذيئستئرا بئلئپ، ماثايئنداعئ ذلئستاردئ باعئندئرئپ الا باستايدئ. ءارئ كةرةي، نايمان مةملةكةتتةرئنئث ءوزئ دة وعان قارسئ تذرا الماي، اتا قونئستارئنان اؤا كوشةدئ، كوشپةگةندةرئ شئثعئس حان قاراماعئنا ءوتئپ، ونئث جورئقتارئنا قاتئسادئ. شئثعئس ءوز ةلئنة قوثئراتتاردئث ناعاشئلئق، قذداندالئق جاعئن ةسكةرة وتئرئپ، ولارمةن كةلئسسوز ارقئلئ قارئم-قاتئناس جاسايدئ. بذل جايت «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ»، «التئن توپشئ» دةرةككوزدةرئنة دة تذسكةن. «شئثعئس حان ءوز ادامدارئنا: «قالقا وزةنئنئث بذيرا كولئنة قذياتئن ساعاسئندا كوپ مالدئ قوثئرات ةلئ وتئر. ولارعا ءجونئن ايتسا، بئزگة ةرةر، ةگةر قارسئلاسسا، كذشپةن باسئپ الئثدار» دةيدئ. قوثئراتتارعا ءوز ئقتيارئمةن قوسئلعاننان باسقا امال قالماعان ةدئ» دةيدئ كونة شةجئرةلةر.

تاريحي دةرةكتةردة قوثئرات باتئرلارئنئث، اسئرةسة بورتةنئث باؤئرلارئنئث شئثعئس حان توثئرةگئندة قولباسشئلئق قئزمةتتةر اتقارعانئ، بذل ءداستذردئث كةيئننةن دة ذزئلمةگةنئ تؤرالئ مالئمةت كوپ. ولاردئث تذقئمدارئ كةيئننةن ةل باسقارئپ، امئرلةر مةن بيلةرگة اينالعان.

التئن وردا زامانئندا قوثئراتتار بيلئگئ اسئرةسة حورةزم، حيؤا ايماعئندا ةرةكشة ئقپالدئ بولعانئن جوعارئدا ايتئپ وتتئك. ماسةلةن، ХІҮ عاسئردا حورةزمگة ءامئر بولعان قذسايئن سوپئ بيلئگئنئث كذشتئلئگئ سونشا، ول التئن وردانئث حاندارئنا دا كذش كورسةتئپ، كوثئلئنة جاقپاسا، ولارعا قارسئ جورئققا شئعا سالاتئن دارةجةگة دةيئن جةتئپتئ.

حورةزمدةگئ شايباني اؤلةتئنة قئزمةت ةتكةن ئقپالدئ وتباسئدان شئققان بئلگئر تاريحشئ - وتةمئس قاجئ ءيبن ماؤلانا مذحاممةد دوست ХҮІ عاسئردئث العاشقئ جارتئسئندا جازعان «شئثعئس-نامة» اتتئ كئتابئندا ءبئز ءسوز ةتئپ وتئرعان قذسايئن تؤرالئ انئق جازادئ. نازار اؤداراتئن ءبئر جايت، قذسايئن وندا قوثئرات شةجئرةسئندة ءتذپ بابا رةتئندة ايتئلاتئن ناعانايدئث بالاسئ رةتئندة اتالئپ، «حارازم ءؤالاياتئنئث هاكئمئ قوثئرات ناعاداي وعلئ اق-حذساين» دةلئنگةن. قاراقالپاق شةجئرةسئندة ناعاناي ةسئمئ ناعاداي تذرئندة اتالادئ. حورةزم تاريحشئسئ باباجان مولدانئث «تاؤاريح حارازمشاحيا» اتتئ 1864 - جئلئ جازئلعان شاعئن تاريحي ةثبةگئنةن (مذقتاسار) دة التئن وردا حانئ وزبةكتئث (1280-1342) زامانداسئ بولعان، حيؤانئ بيلةگةن قوثئرات امئرلةرئنئث ارعئ باباسئ - نذعداي حان (نذعداي ءبي) تؤرالئ مالئمةتتئ ذشئراتامئز. وندا نذعداي ءبيدئث كونة قيات قالاسئندا كوز جذمئپ، سذيةگئ ابباسالئ شةيحتئث زيراتئ قاسئنا قويئلعانئ ايتئلادئ. سونداي-اق تةمئر اؤلةتئنةن شئققان سذلتان، 1409-1414 -جئلدارئ يسفاهاندئ بيلةگةن ةسكةندئر ومار شةيح وعلئنا ارناپ تاريحي ةثبةك جازعان مؤين-اد-دين ناتانزيدئث «ةسكةندئر انونيمئ» دةپ اتالئپ كةتكةن شئعارماسئندا دا «وزبةك حانعا قاراستئ ةلدةردة نانگؤداي امئردةي ةلةؤلئ تذلعا بولعان ةمةس» دةيتئن دةرةك بار.

شئثعئس حان زامانئنان بةرئ قاراي حورةزم، حيؤا ايماعئنئث بيلئگئنة بةلسةنة ارالاسؤمةن كةلة جاتقان قوثئرات امئرلةرئنئث توثئرةگئنة توپتاسقان قالئث قوثئرات، كةيئننةن قاراقالپاق حالقئنئث نةگئزئن قالاؤعا قاتئسقان ةدئ. قاراقالپاقتار ةكئ ارئس بوپ بولئنةدئ. ءبئر ارئسئ - قوثئرات، ةكئنشئ ارئسئ - ون ءتورت رؤ دةپ اتالادئ. قوثئرات ارئسئ - شذلليك، جاؤئنگةر اتتئ ةكئ بئرلةستئككة ءبولئنئپ، شذلليك تارماعئنا - قيات، اشامايلئ، قولداؤلئ، قوستامعالئ، بالعالئ، قاندةكلئ، قارامويئن، مذيتةن رؤلارئ ةنسة، جاؤئنگةر تارماعئنا - تةرئستامعالئ، باقانلئ، تيةكلئ، ئرعاقلئ، بايماقلئ، قازاياقلئ، ذيعئر رؤلارئ ةنةدئ. ون ءتورت رؤ ارئسئ - قئپشاق، ماثعئت، كةنةگةس، قئتاي دةپ اتالاتئن ءتورت رؤدان قذرالادئ. ياعني، حالقئنئث جارتئسئ قوثئرات اتالاتئن قاراقالپاق شةجئرةسئندة بئزبةن ذندةس اتاؤلاردئث شئعؤئ ابدةن زاثدئ. قازاق شةجئرةسئندةگئ «ناعاناي ءبيدئث وتئز بالاسئ بولئپتئ» دةگةن اثئز قاراقالپاقتاردا دا بار. ولارداعئ ةرةكشةلئك - ناعاداي دةپ اتالؤئندا عانا. ماسةلةن، قاراقالپاقتئث ذلئ اقئنئ بةرداق (رؤئ قوثئرات) شئعارماسئندا:

ناعاداي ءبي جذرت اعاسئ،

جذملا قوثئراتتئث باباسئ.

وتئز ذعئلنئث اتاسئ،

ذعلئ وتئز بولعان ةكةن، - دةپ جئرلاپتئ.

ХІҮ عاسئرداعئ اق قذسايئن بيلئگئنةن كةيئن بذل ءوثئردئ اقساق تةمئر ذرپاقتارئ بيلةپ، ودان كةيئن شايباني حان تذقئمئ، ولاردان سوث جوشئدان تاراعان وزبةك حان ذرپاقتارئ ءامئر جذرگئزگةنئمةن، قوثئراتتار دا تاق توثئرةگئنةن تابئلدئ. اقئرئندا بيلئك 1768 - جئلئ قوثئراتتار قولئنا قايتا كوشئپ، ولار حيؤا حاندئعئنئث تاعئنا كةثةس بيلئگئ كةلگةن 1919 - جئلعا دةيئن وتئردئ.

جالپئ شئثعئس حان اؤلةتئنة قذداندالئق قاتئناستا بولعان قوثئراتتار كوبئنة-كوپ حان وردالارئنا جاقئنداؤ جذرگةن سئثايلئ. اق وردا، قازاق ورداسئنئث بيلةؤشئلةرئ وتئرار، سئعاناق، تذركئستان شاهارلارئن استانا ةتكةن كةزدةرئندة، قازاق قذرامئنا توپتاسقان قوثئراتتار دا وسئ ايماققا ذيئسئپ، قازئرگئ قونئستانئپ وتئرعان جةرلةرئندة ورنئققان ةدئ. قازاق حالقئنئث قذرامئنداعئ قوثئراتتار بارشا قوثئراتتئن شاعئن ءبئر كةسةگئ عانا. ولاردئث كوپ توبئ وزبةك، قاراقالپاق قذرامئندا. قئرعئز، نوعاي، قئرئم تاتارلارئ اراسئندا دا بار. بذل جايدئ قازاق قوثئراتتارئنئث شةجئرةسئنةن دة بايقاؤعا بولادئ. وندا قوثئراتتئث ناعاناي اتتئ ءبيئنئث وتئز بالاسئ بار ةكةن. سونئث ذشةؤئ عانا قازاق جةرئندة ءوسئپ-ونگةن، قالعاندارئ جيدةلئبايسئن جاقتا دةلئنةدئ. قازاق قوثئراتتارئ شةجئرةلةرئ سارئنئنان ولاردئث تاريح كوشئندةگئ مةكةن-قونئستارئنا قاتئستئ دةرةكتةر سارئنئن دا بايقاؤ قيئن ةمةس. ناعانايدان تارادئ دةلئنةتئن جئعالئ مئرزا، مةلدةبي، ورئنبيلةر بذحارا، ذرگةنئش، حيؤا، تذركئستان، وتئرار ارالئعئندا ارئلئ-بةرئلئ كوشئ-قونمةن جذرةدئ. سوعان قاراعاندا قوثئرات شةجئرةسئنئث دة ءالقيسساسئ ولاردئث حورةزم، حيؤا، بذحارادا ةل بيلئگئنة ارالاسئپ جذرگةن كةزدةرئمةن بايلانئستا قارالئپ، تارقاتئلاتئن ءتارئزدئ.

قوثئرات وزبةك اراسئندا دا ةث سانئ كوپ رؤلاردئث ءبئرئ. وزبةكستاننئث وثتذستئگئندةگئ سذرحانداريا وبلئسئ قالئث قوثئرات جايلاعان جةر. ول ايماقتا بايسئنتاؤ اتتئ جوتا، بايسئن اتتئ كةنت بار. ءبئرقاتار زةرتتةؤشئلةر «الپامئس» جئرئندا ايتئلاتئن جيدةلئ-بايسئن جةرئ وسئ ماث دةپ ةسةپتةيدئ. قوثئراتتار كوپ قونئستانعان بذل ءوثئر كةثةس وكئمةتئنة دةيئن بذحار حاندئعئنا قارايتئن بايسئن بةكتئگئ، شةراباد بةكتئگئ دةپ اتالعان. ولاردان ءارئ قاراي اؤعانستان جةرئ باستالادئ. ال ونداعئ وزبةكتةردئث دةنئنئث سذيةگئ - قوثئرات. كةثةس بيلئگئنئث وتارشئلدئق ساياساتئ باستالاردا، ةجةلدةن تةكتئ تذقئم رةتئندة كةؤدةسئ بيئك جذرةتئن قوثئراتتار كةثةس بيلئگئنة كونگئسئ كةلمةي، باسماشئلئق قوزعالئستئث نةگئزگئ ذيئمداستئرؤشئلارئ بولعان ةدئ. سودان قئزئل اسكةر قويماي قئرئپ بارا جاتقاسئن، كوبئ ار جاعئنداعئ اؤعانستاندا مةكةندةيتئن تؤئستارئنا قاراي ئعئسئپ كةتكةن.

وزبةكستان مةن اؤعانستان جةرئندةگئ قوثئراتتار وزدةرئن وزبةكپئز، ونئث ئشئندة قوثئراتپئز، دةيدئ. وزبةك قوثئراتتارئنئث اتالارعا ءبولئنؤئ دة قاراقالپاق سياقتئ، قازاققا قاراعاندا بولةك، ةش ذيلةسپةيدئ. ماسةلةن، وزبةك قوثئراتتارئ 18 اتا ؤاقتاثبالئ، 16 اتا قوستامعالئ، 14 اتا قانجئعالئ، 12 اتا ايئنلئ، 6 اتا تارتؤلئ دةپ تارماقتالادئ.

قازاقتئث ХІХ عاسئرداعئ بئلگئر شةجئرةشئلةرئنئث ءبئرئ سايداققوجا جذسئپ ذلئنئث 1875 -جئلئ بذحارادا باسئلئپ شئققان «قازاق تايپالارئنئث تاريحئ» اتتئ ةثبةگئندة «قوثئراتتار كوتةنشئ، كوكتئث كذلئ، كوك ءتاثئرئ، ءذلبئشئ (بايسئن) بولئپ ءتورت توپقا بولئنةدئ» دةپ جازئلعان. «العاشقئ ةكةؤئ - قازاقتئث ورتا ءجذزئ قذرامئندا، بايسئن قوثئراتتارئ - قذراما تايپاسئنا ةنةدئ. كوك ءتاثئرئ وزبةك قذرامئندا»، دةيدئ. ول كوكتئث ذلئ تارماعئن «كوكتئث كذلئ» دةپ اتايدئ (قازاق شةجئرةسئ، الماتئ. 1994. 104-بةت). ال قاراقالپاق جةرئندةگئ وزبةك قوثئراتتارئ - كوكوزةك، بالعالئ، اشامايلئ، قانجئعالئ دةپ اتالاتئن ءتورت توپقا بولئنةدئ.

قازاق شةجئرةسئندة قوثئراتتار كوكتئث ذلئ، كوتةنشئ دةپ جئكتةلةدئ. ايگئلئ تاريحشئ م.تئنئشباي ذلئ مذنداعئ «كوك» سوزدةرئنئث توركئنئ وعان موثعول دالاسئن مةكةندةگةن كةزئندة بةرئلگةن «كوك» (ءتاثئرئ) ذعئمئنا قاتئسئ بار بولسا كةرةك دةگةن بايئپتاؤ ايتادئ. ول شئثعئستئث كةرةي حانئ ؤاث حانعا جازعان حاتئندا قوثئراتتاردئ «كوك تاباندئ تئرنالار» (ياكي «كوكتئث قذسئ») دةپ اتاعانئنا نازار اؤدارادئ. پروفةسسور س.امانجولوأ وسئ دايةككة وراي كوتةنشئنئ «كوكتئث قذسئ» نةمةسة «كوك تذثعئشئ» ءسوزئنئث اؤئزةكئ ايتئلؤعا بةيئمدةلگةن ءتذرئ دةپ سانايدئ. ءوز كةزئندة ورئس عالئمئ رادلوأ كوتةنشئ ءاؤ باستا «كوك تاثشة» («تاثشة» - «ءتاثئرئ» ءسوزئنئث كئشئرةيگةن ماعئناسئ) دةگةن اتاؤ بولؤئ مذمكئن دةگةن بولجام دا ايتقان.

قوثئراتتئث كونةدةن كةلة جاتقان تايپا ةكةنئ عالئمدار اراسئندا مويئندالعان جايت. الايدا حالئق اراسئندا تاراعان اؤئزةكئ شةجئرةلةردة تذپكئ اتا 13-14- عاسئرلار توثئرةگئندةگئ مةرزئمنةن باستالئپ جاتادئ. قازاق تايپالارئنا قاتئستئ شةجئرةلةردئث دةنئ دة وسئ كةزةثنةن، نة ءسال بةرگئ قازاق ورداسئ قذرئلعان ؤاقئتتاردان تارقاتئلاتئنئ بار. ولار قازاق اتانئپ ذيئسقان جذرتتئث، ءذش ءجذز بوپ باسئ بئرئككةن ةلدئث توپتاسؤ تاريحئن جذيةلةيدئ.

ادةتتة قازاق شةجئرةسئندة تايپالار مةن رؤلار ءبئر ادامنان عانا تارايتئن ذرپاق رةتئندة سيپاتتالئپ جاتادئ، الايدا ءار تايپا قذرامئنا جاؤگةرشئلئك، بوسقئنشئلئق زامانداردا باسقا ءبئر اتالاردئث قوسئلئپ، ءسئثئپ، نةمةسة ونئث قذرامئنان ءبئر اتالاردئث شئعئپ، سئرت رؤلارعا اؤئسئپ جاتاتئنئ دا تاريحي شئندئق. ماسةلةن، سايداققوجا شةجئرةسئنةن قوثئراتقا ةنةتئن ءبئرتالاي رؤلاردئث باسقا دا تايپالار قذرامئندا جذرگةنئن كورؤگة بولادئ. وندا قذلشئعاش - وزبةكتةگئ قيات تايپاسئنئث دا ءبئر تارماعئ بولسا، سارئ جةتئمدةر - كونة قارلذق تايپاسئنئث ءبئر بذتاعئ، سونداي-اق ارعئن، جالايئر، الشئن، تاما رؤلارئنئث قذرامئندا دا بار. تئنةي، كيئكشئلةر - قئپشاق، اداي، نايمان، جالايئرلاردا؛ جيةنبةت - الشئن، ارعئن، جالايئر، نايمان، نوعاي... جذرتتارئندا جةكة رؤلار، اتالار بوپ ذشئراسادئ.

قوثئراتتئث ءبئر رؤئ - ماثعئتاي تؤرالئ دا وسئنئ ايتؤعا بولادئ. سايداققوجا شةجئرةسئندة: «ماثعئتاي - نوعايلئنئث تذرك تئلدةس ماثعئت، قئتاي رؤلارئنئث بئرئگؤئنةن شئققان. ول رؤلار اؤةلگئدة ماثعئتتان شئققان ةدئگة ءبي توثئرةگئندة جذرگةن. 14- عاسئردا ذلئتاؤ، كةثگئر ءوثئرئن مةكةندةپ، كةيئن تاشكةنت ماثئنا ويئسقان. ةدئگةنئث اقساق تةمئرمةن ءبئر قاقتئعئسئندا بذل رؤلار كوپ شئعئنعا ذشئرايدئ دا، قئتاي رؤئنئث كوسةمئ ساثعئلدئث ذيئستئرؤئمةن بئرئگئپ، ولار ماثعئتاي رؤئنا اينالادئ» دةلئنگةن. سودان ماثعئتايلاردئث ءبئر بولئگئ قازاق قذرامئنا، ءبئر بولئگئ قذراما تايپاسئنئث قاتارئنا سئثگةن دةلئنةدئ. ماثعئتايلار قازاقتئث جالايئر، ءالئم، نايمان، قاثلئ تايپالارئ، نوعاي، وزبةك، قاراقالپاق، قئرعئز حالئقتارئنئث دا قذرامئندا كةزدةسةدئ.

كةرةي

قازاقتئث ورتا ءجذزئ قذرامئنداعئ كونة تايپالاردئث ءبئرئ - كةرةي (كةرةيت) ةلئنئث دة تاريح كوشئندة بةلگئلئ بولا باستاعان كةزدةرئندةگئ عذمئر كةشكةن اتا جذرتئ - سوناؤ زامانداردا ءبئرسئپئرا تذرك حالئقتارئنئث قاسيةتتئ قونئسئ اتانئپ، عاجايئپ اتا جازؤ مذرالارئمئز ماثگئلئكككة بادئزدةلئپ قالعان، قازئرگئ موثعول ءذستئرتئ جانة وعان ئرگةلةسة جاتقان بايتاق ايماقتئ قامتيتئن قذتتئ مةكةننئث ءبئر تذسئ - ورحون، وثعئن، كةرؤلةن، سةلةثگئ، ارعذن وزةندةرئنئث قذيقالئ القابئ ةدئ. كةرةي اتاؤئنئث شئعؤئ تؤرالئ ءارتذرلئ پئكئرلةر بار. ءبئراق سولاردئث اراسئندا ورحون-ةنةساي جازؤلارئنئث بئلگئر زةرتتةؤشئسئ قارجاؤباي سارتقوجا ذلئنئث كةرلئن (كةرؤلةن) وزةنئ جانة ول ءوز باسئن الاتئن كةنتاي تاؤئنا قاتئستئ پئكئر كوثئلگة قونئمدئ كورئنةدئ. وندا عالئم كونة تذرك جازؤلارئندا (مويئن شور ةسكةرتكئشئ. ҮІІІ ع.) بذل قوس جةر اتاؤئ «كةيرة» تذرئندة كورئنئس بةرگةندئگئن ايتادئ. ال كةرلئن القابئ ةجةلدةن كةرةيلةردئث ءتذپ-تةگئ توعئز بايئرقؤلار قونئستانئپ كةلة جاتقان ءتول مةكةن. ولار بئردة «توعئز بايئرقؤ»، بئردة «توعئز وعذز»، بئردة «توعئز كةيرةلئك» دةپ اتالا ءجذرئپ، عاسئرلار وتة كةلة «كةيرةلةر»، ودان سوث «كةرةيلةر» بوپ وزگةرگةن سةكئلدئ. بذل باعامداؤ كةرةي شةجئرةسئندة بذرئننان ايتئلئپ جذرةتئن وزةن اتئنا قاتئستئ اثگئمة سارئنئن دا پئسئقتاعانداي بولادئ.

قئتايدا تذراتئن قازاق وقئمئستئلارئنئث كةيئنگئ كةزدةردة ءبئرسئپئرا كونة قئتاي جازبالارئن قازاقشا سويلةتة باستاؤئ حالقئمئزدئث تاريحئنا قاتئستئ كوپتةگةن قذندئ دةرةكتةرگة جولئقتئرادئ. سول جازبالاردا كةرةي اتاؤئنا دا قاتئستئ ساتتةر كةزدةسةدئ. ماسةلةن، «ءسذي پاتشالئعئنئث تاريحئندا» (ҮІІ ع.) شةپ تايپاسئنئث كوسةمئ كةرئن ةركئننئث شئعئس تذرك قاعاندئعئنا قارسئ شئققانئ تؤرالئ دةرةك بار. «تاث پاتشالئعئنئث كونة تاريحئ» جازباسئندا سول كةرئننئث بالاسئ حئلةيدئث دة قاعان بولعاندئعئ ايتئلادئ. ياعني وسئلارداعئ كةرئن مةن حئلةي «كةرةي» دةگةن اتاؤ بولؤئ دا مذمكئن دةگةن توپشئلاؤ ورتاعا تارتئلادئ. اؤدارماشئلار بذل جازبالاردان شةپ تايپاسئمةن بةرگة سةپ، بايلاؤ، قويلاؤ سةكئلدئ تايپالار اتاؤئنئث دا ءئزئن باعامداعانداي بولدئ. ءبئر قئزئعئ، التاي ايماعئندا ХІХ عاسئردا عذمئر كةشكةن كةرةي ءماميدئث شةجئرةسئندة دة وسئعان ذندةسةتئن تذستار بار. ول شةجئرةدة كةرةي ذلئسئنئث ارعئ تةگئ شةپ، سةپ، بايلاؤ، قويلاؤ، ةلدةي، كولدةي، يزةن، جؤسان سةكئلدئ تايپالاردان تارالادئ دةلئنةدئ. بذلاردئث شةپ، سةپتةن باسقاسئنئث ءبارئ قازئر كةرةي-ؤاق شةجئرةسئندة كةزدةسةتئن اتا-تةكتةر...

اكادةميك ءا.مارعذلان كةرةيلةر مةن ذثگئتتةردئث (ؤاقتاردئث) موثعول داؤئرئنة دةيئن مادةنيةتئ جوعارئ بولعانئ، كونة تذرك جازؤلارئن پايدالانعاندئعئ جونئندة ءوزئنئث «تاثبالئ تاس جازؤئ» ةثبةگئندة بئلاي دةيدئ: «التاي، جوثعار دالاسئندا، ةنةسايدا ورحون جازؤئ بار قذلپئتاستار ءجيئ كةزدةسةدئ. ولاردئث كوبئن جازعان كةرةي مةن ذثگئتتةر. موثعول داؤئرئنة دةيئن (ХІ عاسئردئث باسئ) بذلار جانة نايماندار تةگئس نةستوريان ءدئنئن قابئل ةتكةن ةلدةر. بذل اسئرةسة ولاردئث كرةست تاثباسئنان انئق كورئنةدئ... بذل تاثبا قازاق كةرةيلةرئندة وسئ كذنگة دةيئن ساقتالعان. مذنداي كرةست تاثباسئ بار قذلپئتاستار (ورحون جازؤلئ) ةنةساي دالاسئندا كوپ...» (مارعذلان ءا. تامعالئ تاس جازؤئ. «جذلدئز». 1984. №1).

شئثعئس حان زامانئ تؤرالئ تةثدةسئ جوق جئلناما ءتذزئپ كةتكةن راشيد-اد-دين ةثبةگئنةن سول كةزةثدةردة كةرةي مةملةكةتئنئث قذرامئندا كةرةيت، قئرقئن، قوثقايت (توثقات)، ساقايت، توباؤت، البات، قاراقين سةكئلدئ رؤلار بولعانئن بئلةمئز. بذلارداعئ ءسوز سوثئنداعئ «ت» ءارپئ ادةتتة كوپتئك جالعاؤدئ بئلدئرةدئ. م.تئنئشباي ذلئ وسئنداعئ ساقايتتان - بذگئنگئ ساقالاردئ (ياكؤتتاردئ)، تؤباؤتتاردان - تئبا جذرتتارئنئث اتاؤئن كورئپ، ولار ءبئر كةزدةگئ ءئرئ كةرةي (كةرةيت) مةملةكةتئنةن بولشةكتةنگةن ةلدةر بولؤئ كامئل دةگةن بولجامدئ ورتاعا تارتادئ. بذل پئكئردئ پروفةسسور س.امانجولوأتئث «توثقات» رؤئ - تئبالاردئث قذرامئنداعئ «توثقات»، ورحون-ةنةساي جازبالارئندا «قذرئقان» تذرئندة كةزدةسةتئن «قاراقيندئ» - ساقانئث قازئرگئ «قذرئقان» تايپاسئمةن بايلانئستئرؤئ ودان ءارئ دامئتادئ.

ال كةرةي مةملةكةتئنئث كةزئندة ءئرئ دة ايبئندئ ةل بولعانئنا تاريحتا دالةل جةتكئلئكتئ. كةي مالئمةتتةر بويئنشا، Х عاسئردا كةرةيلةر 900 مئثعا جؤئق بولعان. موثعول بيلئگئنة دةيئن كةرةيدئ مارعذزعان، قذرشاقذز، بذيرئق، گورحان، ؤاث حان سياقتئ حاندار بيلةگةن. ؤاثنئث ءوز اتئ تورئ (تذعئرئل). ول ءوز كةزئندة قئتايدئث التان ذلئسئنا تاتار تايپالارئن جةثؤگة كومةكتةسكةنئ ءذشئن قئتاي امئرشئسئنةن ؤاث حان (ءبئر ةل حانئ) لاؤازئمئن العان. ؤاث حاننئث (ون حاننئث) وسئ ةسئمئ كةزئندة كةرةيلةردئث نةستوريان ءدئنئن ذستاعانئنا قاتئستئ ةؤروپاعا «كةرةيلةردئث كورولئ ءيوان پوپ» دةگةن اتاؤمةن دة جةتكةن ةكةن.

شئثعئس حان موثعول جذرتتارئنئث باسئن قذراپ، جاس مةملةكةتئنئث شاثئراعئن العاش كوتةرگةن كةزدة، ول ءوز اكةسئنئث اندا-دوسئ ؤاث حاننئث كومةگئنة ارقا سذيةدئ. ونئمةن بئرگة نايماندارعا قارسئ سوعئسقا قاتئستئ. الايدا كةيئننةن ةكةؤئنئث اراسئندا الاؤئزدئق تؤئپ، ونئث اقئرئ شئثعئس حاننئث كةرةي مةملةكةتئن جويئپ جئبةرؤئنة اكةپ سوقتئ.

وسئ الاساپئراننان كةيئن كةرةيلةردئث ءبئر بولئگئ قوثسئلاس نايماندارعا ئعئسئپ، باتئس التاي مةن زايسان، ةرتئس القابئنا اؤدئ. ال اتاجذرتتا قالعان بولئگئ شئثعئسحان قاراؤئنا ءوتئپ، كةيئن جاؤلاپ الئنعان نايمان، يمةركئتتةرمةن بئرگة ونئث جورئعئنا قاتئسئپ، شئثعئس حاننئث جةر قايئسقان قولئنئث باستئ كذشتةرئنئث بئرئنة اينالدئ.

تاريحشئلار بذگئندة قازاقستاننئث تةرئسكةيئن جايلاعان كةرةيلةر سول كةرةي (كةرةيت) مةملةكةتئ كذيرةگةننةن كةيئن ةرتئستئ بويلاپ، سولتذستئككة قاراي ئعئسقان بولئگئنةن تاراعان ذرپاق ةكةنئن ايتادئ. ولار تؤرالئ «ءسئبئر جئلنامالارئندا» ءبئرقئدئرؤ دةرةكتةر بار. ول بويئنشا ؤاث حاننئث تايبذعا دةگةن تذقئمئ شئثعئستئث امئرئمةن ةرتئس، ءوب وزةندةرئ الابئنداعئ جذرتتاردئ باعئندئرعان اسكةرگة باسشئ بولئپ، كةيئننةن سول جةرلةردئ موثعول يمپةرياسئ حانئنئث رذقساتئمةن ءوز يةلئگئنة العان. بذل جةردة شئثعئس حاننئث بايتاق يمپةرياسئنئث تةرئسكةي شةتئنة اؤةلدةن ارالاس-قذرالاس، قذداندالئ حان ورداسئنئث مذراگةرئن قويؤ ارقئلئ، ولارمةن قايتادان دذرئس قارئم-قاتئناس ورناتؤعا قذلئقتئ بولعانئن كورةمئز. ءارئ ونئث بذل ورايدا ؤاث حان ذرپاعئنئث ءوز اتامةكةندةرئنةن جئراقتاي بةرگةنئن دة ماقذل كورگةنئ انئق.

تايبذعا ءئبئر-سئبئر ايماعئن ءوز يةلئگئنة العاننان كةيئن، توبئلدئث ءبئر ساعاسئ تذرا وزةنئنة تومةن وزةنئ قذيار تذسقا شئثعئ (شئمعا) دةگةن قالا سالادئ (ول قازئرگئ تومةن قالاسئنئث ئرگةسئ). تايبذعا تذقئمئ بذل وثئردة 15-عاسئردئث سوثعئ شيرةگئنة دةيئن بيلئك جذرگئزدئ. شايبان اؤلةتئنةن شئققان ماحمذد حاننئث نةمةرةسئ، دةشتئ قئپشاق دالاسئن قازاق حاندارئ بيلةؤئنة بايلانئستئ شةتتةتئلئپ قالعاسئن، ءئبئر-سئبئرگة جةتكةن يباق حان (اباق حان) سول كةزدة ءسئبئر بةگئ بولئپ وتئرعان ماردئ ةكئ ذلئمةن قوسا ءولتئرئپ، بيلئكتئ ءوز قولدارئنا قايتا الادئ. الايدا تاعئ جةتپئس جئلداي ؤاقئت وتكةندة، بذل كةزدة ءسئبئر حاندئعئ اتالعان مةملةكةت باسئنا يباق حاننئث نةمةرةسئ كوشئم حان كةلدئ. ول بذكئل تايبذعا اؤلةتئن قئلئش استئنان وتكئزئپ، قئرعئنعا ذشئراتتئ. دةگةنمةن سول قاساپتان سةيتةك دةگةن ءبئر بالا امان قالئپ، ول 16-عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة ءسئبئر حاندئعئنئث بيلئگئنة قايتا ورالعانئمةن، بةكتئث عذمئرئ قئسقا بولادئ. جوشئ اؤلةتئنئث بئر ذرپاعئ وراز-مذحاممةد سذلتان قئدئرعالي ءبي جالايئريمةن بئرگة ساياتتا جذرگةندة، ولاردئ ءسئبئر اؤماعئن دةندةپ جاؤلاي باستاعان ورئس اسكةرئ وپاسئزدئقپةن الداپ تذتقئنعا ءتذسئرئپ، ماسكةؤگة جونةلتتئ...

ХҮІІ عاسئردا رةسةيدئث اشكوز وتارشئلدئعئنئث كذشةية ءتذسؤئ توبئل، تذرا، ءوب بويئن جايلاعان كةرةيلةردئث سولتذستئك قازاقستان وثئرئنة قاراي قونئس اؤدارؤئنا ءماجبذر ةتتئ. اقساق تةمئر جورئقتارئ تؤرالئ جازبالاردان سول كةزدة كةرةيلةردئث قارا ةرتئستةن الاكولگة دةيئنگئ ايماقتئ مةكةندةگةنئن دة كورةمئز. تاريحتان جوثعارلاردئث ХҮ عاسئردئث باسئنان قؤاتتئ كذشكة اينالا باستاعانئ بةلگئلئ. وسئ شامادا ولار بالقاش، الاكول ايماعئنداعئ كةرةيلةردئ قاتتئ ءبئر سوققئعا دؤشار ةتئپ، جان-جاققا تاعئ ئدئراتئپ جئبةرگةنگة ذقسايدئ. كةرةيلةردئث ءبئر توبئ ХҮ عاسئردئث اياعئ مةن ХҮІ عاسئردئث باسئندا جوشئ تذقئمئ - ماؤارانناحر مةن حوراساندا بيلئك جذرگئزگةن مذحاممةد شايباني حاننئث جورئقتارئنا دا قاتئسقان.

ءوز تاريحئندا قيلئ-قيلئ داؤئرلةر مةن الاساپئران زامانداردئ باستان وتكةرگةن كونة كةرةي ةلئ كةيئننةن قازاق حالقئن قذرؤعا اتسالئسقان بةلدئ تايپالاردئث بئرئنة اينالدئ. كةرةيلةر سونداي-اق وزبةك حالقئنئث قذرامئندا دا بار. وزبةكتئث كةنةگةس تايپاسئنئث ةكئ رؤئ اباقلئ مةن اشامايلئ دةپ اتالادئ. ول - قاراقالپاقتئث قوثئرات دةگةن ذلكةن ارئسئنا ةنةتئن رؤلاردئث دا ءبئرئنئث اتئ. كةرةي رؤلارئ تئبالاردئث، قئرئم تاتارلارئنئث، باشقذرتتاردئث دا قذرامئندا كةزدةسةدئ.

دةنئ قازاق ئشئندة قالعان كةرةي ةلئ قاريا سوزدةر بويئنشا، اباق جانة اشامايلئ بولئپ ةكئگة بولئنةدئ. قازاق شةجئرةسئندةگئ بذل رؤ اتتارئنئث شئعؤ تةگئن تةرگةگةن تذستارئنا ذثئلسةك، اباق تارماعئن كةرةيدئث اقئلباي اتتئ ذرپاعئ بايبئشةسئنئث اتئ ةدئ دةگةن تذسئندئرمةگة جولئعامئز. ونئث ةسئمئ اؤةلئ اپپاق ةكةن، كةلة-كةلة اباققا اينالعان. قازئر «12 اتا اباق» دةپ جذرگةن بئرلةستئك ءاؤ باستا سول اباق بايبئشةنئث ءوزئ تاربيةلةگةن ون ةكئ نةمةرةسئنةن وربئگةن دةلئنةدئ. ال اشامايلئنئث اؤةلگئ اتئ عالي ةكةن (ةندئ ءبئر شةجئرةدة اقبةردئ) ، اكةسئ اشامايعا مئنگئزئپ بارئپ، كةلئنشةك الئپ بةرگةندئكتةن، اشامايلئ اتانئپتئ دةلئنةدئ. شةجئرةلةردة اباقتئنئ اشامايلئدان اكةلئپ تارقاتاتئن نذسقالار دا بار.

زةرتتةؤشئلةر بذل رؤ اتتارئن ولاردئث تاثبالارئنا قاتئستئ وربئگةن اتاؤ بولؤئ كةرةك دةگةن پئكئرگة دةن قويادئ. اشاماي - قازاق ءتئلئنئث تذسئندئرمة سوزدئگئ بويئنشا، «بالاعا ارنالئپ، ةكئ قاسئنئث جوعارئ ذشئ ايقاستئرئلئپ جاسالعان ةر»، ال «اباق» - قاسقئر، تذلكئ سةكئلدئ اثداردئ ذستاؤعا ارنالعان كونة قذرالدئث اتئ. ول اث سياتئنداي ةكئ بولئكتةن تذرادئ. اث ئشكئ بولئكتة جاتقان ةتكة ذمتئلئپ كئرگةن كةزدة، جوعارئ قاراي كوتةرئلئپ تذرعان سئرعئما ةسئك سارت ةتئپ تومةن ءتذسئپ جابئلئپ قالادئ (ق.سالعارا ذلئ). وسئ «اباق» سوزئنةن تذرمة ماعئناسئن بئلدئرةتئن «اباقتئ» ءسوزئ شئققان. سونداي-اق عالئمدار اراسئندا «اشاماي» تاثبانئ كةرةيلةردئث باياعئدان نةستوريان ءدئنئن ذستانعان كةزئنةن قالعان ءبئر بةلگئ دةپ - شارمئق (كرةست) تاثباسئنان، ال «اباق» ءسوزئن تذرك-موثعول تئلدةرئندةگئ «قانداس تؤئستار وداعئ» دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةتئن - «وباق»، «وبوح» سوزدةرئنةن تارقاتاتئن توپشئلاؤلار دا بار.

اباق كةرةيدئث قونئستانعان مةكةن-تذراعئ التاي اينالاسئ، موثعوليادا قوبدا ولكةسئ، بايان ولكة ايماعئ، قئتايدا قابا وزةنئ، قارا ةرتئستئث باسئ، ساؤئر تاؤئنئث كذنگةيئ، ذلئثگئر كولئنئث ماثايئ. شاكارئم قاجئ ون ةكئ اتا اباقتئ - جانتئكةي، جادئك، جاستابان، شذبارايعئر، شةرؤشئ، يتةلئ، يتةمگةن، مولقئ، مةركئت، سارباس، قاراقاس، كونساداق دةپ بولةدئ. اباقتئث قذرامئنداعئ مةركئت رؤئ - كونة مةركئت تايپاسئنان جةتكةن ءبئر سئنئق. مةركئت ةلئ تؤرالئ العاشقئ مالئمةتتةر قئتايدئ بيلةگةن لياؤ اؤلةتئنئث (Х ع.) جازبا جئلنامالارئندا بار. راشيد-اد-دين ةثبگئندة ونئث ذدايئ موثعول جذرتئمةن، اسئرةسة شئثعئس حانمةن كوپ جاؤلاسقان تايپا بولعانئن كورةمئز. ولار بئردة جاس تةمذجيندئ تذتقئنعا السا، ةندئ بئردة بايبئشةسئن ازةر قايتارئپ الادئ. سول جولئ بورتة ذيئنة قايتئپ كةلة جاتقاندا، تذثعئشئ جوشئنئ بوسانادئ. ول كةزدة مةركئتتةردئث كوسةمئ توقتابةك دةگةن ادام ةكةن. ونئث التئ ذلئ بولئپتئ. جئلنامادا سول التاؤئنئث تذثعئشئ توعئزدئث - كةرةيلةرمةن سوعئس كةزئندة، قالعاندارئنئث - شئثعئس حانمةن وتكةن الدةنةشة شايقاستاردا كوز جذمعانئ ايتئلادئ. جاؤئنگةر، بذلئكشئل مةركئت جذرتئ شئثعئس حانعا الدةنةشة رةت قارسئ كوتةرئلگةن. الايدا بذنئث ءتذبئ ولاردئث تذگةل دةرلئك قذرئپ كةتؤئنة دة اكةپ سوققان ةدئ. شئثعئس حان مةركئتتةردئث «اربا دوثگةلةگئنةن بويئ اسقاندارئنئث ءبارئن قئرؤعا» جارلئق بةرگةن ةكةن دةگةن دةرةكتةر دة بار. مةركئتتةردئث امان قالعان از توبئ كةرةيلةرگة قوسئلئپ، كةيئن ولاردئث ءبئر اتاسئ رةتئندة ءسئثئسئپ كةتتئ.

ؤاق

عئلئمدا ؤاقتئث ءتذپ-تةگئ تؤرالئ باسئ اشئق دةرةك جوق. اكادةميك الكةي مارعذلان ؤاقتئ ةجةلگئ ذنگئت تايپاسئ دةپ كورسةتةدئ. ةگةر بذعان دةن قويساق، ول قئتاي جازبالارئندا «ؤاث گؤ»، «ذث گؤ» دةگةن اتپةن بةلگئلئ بولعان. ءراشيد-اد-ديننئث جازؤئنشا، بذل تايپا - قئتاي قورعانئنئث تةرئسكةي جاعئن مةكةندةگةن. شئثعئس كةزئندة ذثگئتتةردئث الاكذش تةگئن دةگةن كوسةمئ بولعان. تاريحي دةرةكتةر ذثگئتتةردئ شئثعئس اؤلةتئمةن قئز الئسئپ، قئز بةرئسئپ، قذداندالئق قاتئناس قذرعان ةل رةتئندة تانيدئ. ءتئپتئ الاكذش تةگئننئث شةثگةي دةگةن بالاسئنا شئثعئس حان ءوزئنئث قئزئ الاعاي بةگئمدئ قوسقان. ودان تؤعان اثعاداي شئثعئستئث بالاسئ تولة (تولؤي) حاننئث قئزئنا ذيلةنةدئ. وسئنداي تئعئز قارئم-قاتئناس ذثگئتتةر تايپاسئنئث قذرئماي ساقتالئپ قالؤئنا سةپتئگئن تيگئزگةن. وزدةرئمةن قاناتتاس تايپالار نايمان، كةرةي سةكئلدئ ذثگئتتةر دة نةستوريان ءدئنئن قابئلداپ، ءارئ كوشپةلئ، ءارئ وتئرئقشئ ةل ءذردئسئن ذستانعان. ولاردئث ذثگئت قاقپا، تةثدئك دةپ اتالعان قالالارئ بولعان. قذلپئتاستارعا تذركشة جازؤلار ءتذسئرئپ قالدئرعان...

قازاق شةجئرةسئنئث ةتنوتةكتئك سارئندارئندا ؤاق ذنةمئ كةرةيمةن ارالاس-قذرالاس ايتئلئپ جاتادئ. كةرةيدئث بالاسئ ارئستانبةكتةن تؤادئ دةيتئن اثئزدار دا بار. ونئ كةرةيدئث اكةسئنئث ءئنئسئ جاؤباساردئث اعئجان دةگةن نةمةرةسئندة بالا بولمايدئ دا، ول تؤئسئنئث بالاسئن (ؤاقتئ) اسئراپ الادئ. ولاردئث اعالئ-ءئنئلئ، ةنشئلةس اتانؤئنئث ءبئر سةبةبئ وسئدان دةپ باعامدالادئ. تاعئ ءبئر شةجئرة ونئث نةگة ؤاق اتالاتئنئنئث سةبةبئنة توقتالادئ. ول شالا تؤئپ، دذنيةگة دةنةسئ شاعئن بولئپ كةلگةن كورئنةدئ. سودان ؤاق اتالئپ كةتكةن. بذل جةردة كةرةي، ؤاقتئث اعايئن-تؤئس ةكةندئگئنة ولاردئث تاثبالارئنئث ذقساستئعئ (اشاماي) دا قوسئمشا دالةل رةتئندة ذسئنئلادئ. قازاق شةجئرةسئ بويئنشا، ؤاق تايپاسئ ةرةنشئ، شوعا، سارمان، سئرگةلئ، سارئباعئس، باينازار، الئمبةت، بيدالئ، جانسارئ، بارجاقسئ، شايكوز رؤلارئنا بولئنةدئ. سوثعئ تورتةؤئن توپتاپ، «ةرگةنةكتئ ؤاق» دةپ تة اتايدئ.

بذل ماتةريال جارئلقاپ بةيسةنباي ذلئنئث 1994- جئلئ الماتئداعئ «اتامذرا» باسپاسئنان شئققان «قازاق شةجئرةسئ» كئتابئ بويئنشا دايارلاندئ.