قازاقتئث قاهارمان حانئمئ

فوتو: None
trong>وسئدان 160 جئل بذرئن، 1839 جئلئ ماسكةؤدئث سول كةزدةگئ اتاقتئ جؤرنالئ «سوأرةمةننيكتة» قوعامعا ءالئ ونشالئقتئ تانئلا قويماعان جاس جازؤشئ پةتر ةرشوأتئث «سذزگة، ءسئبئر اثئزئ» اتتئ باتئرلئق ءارئ تراگةديالئق داستانئ جارئق كوردئ.

بذل جازؤشئ كةيئننةن ايگئلئ «كونةك-گوربؤنوك» ةرتةگئسئنئث اأتورئ بولعان ةدئ. سول زامانعئ رةسةي وقئرماندارئ تاريحي شئندئقتئ بايانداعان قازاق قئزئ سذزگة تؤرالئ اثئز داستاندئ قئزئعا وقيدئ. شئعارمانئث وقيعاسئنا ءسئبئر حاندئعئ مةن اتامان ةرماكتئث اراسئنداعئ تةكةتئرةس ذزاق جئلعئ سوعئس پةن ورئستاردئث ءسئبئردئ يگةرؤ ساياساتئ ناقتئ اشئلئپ، نةگئزگة الئنعان.

جالپئ، وسئ داستاندئ جازؤعا ءسئبئردئث تاريحئن تةرةث بئلةتئن، سول ولكةنئث ازاماتئ پةتر سلوأسوأ يتةرمةلةيدئ. سونئمةن قاتار وسئ ايماقتئث تذرعئندارئنئث اؤزئنان جازئلئپ الئنئپ، مذراعاتتاردئث ةسكئ جئلنامالارئندا ساقتالعان وقيعانئ ئزدةپ تاؤئپ، شئعارماسئنا پايدالانادئ. دةگةنمةن وسئلاردئ تارقاتئپ ايتپاي تذرئپ، سول ءبئر مةزگئلدةگئ تاريحقا شولؤ جاسايئق. زامانئندا ءسئبئر حاندئعئنئث اؤماعئ، باتئس ءسئبئر مةن سولتذستئك قازاقستان ايماعئن الئپ جاتقان استاناسئ - اسكةر قالاسئ توبئل وزةنئنئث ةرتئسكة قذيار جةرئنة ورنالاسقان. حاندئقتئث نةگئزگئ تذرعئندارئ قازاقتئث ارعئن، قئپشاق، تابئن مةن جالايئر جانة تاعئ باسقا رؤلارئ بولدئ. بذل رؤلار حاندئقتئ قذرعان ءارئ ذستاپ تذرعان ةلدةر ةدئ. بذلارمةن قوسا، ازعانتاي أاگؤل مةن وستياك توپتارئ مةكةندةدئ (قازئرگئ حانتئ-مانسيلاردئث اتا تةگئ).

بذل حاندئقتئ كذرةسئپ ءجذرئپ، ءوزئ ذيئمداستئرئپ، ءوزئ قذرعان كوشئم حان بيلةدئ. ةگةر ءبئزدئث وي-ءورئسئمئز جةتسة، بذل دا قازاقتئث ذلئ حانئنئث ءبئرئ ةمةس پة؟! رةأوليؤسياعا دةيئنگئ ورئستئث تاريحشئ عالئمدارئ ن.كارامزين، ا.لةأشين،

پ.نةبولسين جانة باسقالارئ كوشئم حاندئ «قازاق رؤئنئث ازاماتئ» دةپ زةرتتةپ جازعان بولاتئن.

ءتئپتئ ذلئ عالئمئمئز شوقان ؤاليحانوأتئث ءوزئ «كؤچؤم بئل سؤلتان كيرگيزسكيي» («قازاق سؤلتانئ» دةپ وقئلادئ) دةپ جازعان. كوشئم حان 1510-1520 جئلداردئث ارالئعئندا قازئرگئ ارال تةثئزئنئث سولتذستئك وثئرئندة تؤعان ةكةن. جاس جئگئت كةزئندة ءوزئنئث ازعانا ساربازدارئمةن ءسئبئر جاققا اؤئپ، جةرگئلئكتئ بئتئراثقئ تايپالارمةن سوعئسا ءجذرئپ ءارئ بئرئكتئرئپ، ذيئمداستئرئپ، ءوزئنئث حاندئعئن قذرادئ. جيئرما جئلدئق تاريحئندا حاندئق وتة كذشةيئپ، كةرةمةتتةي داميدئ. بذكئل ءسئبئر بايلئعئ قازاق تايپالارئنئث قولئندا بولدئ. حان ارتتا قالعان سئبئرگة وركةنيةتتئلئك اكةلدئ، بذل جاقتئث كوشپةلئ ةلئن ءيسلام دئنئنة كئرگئزدئ. ساؤرانمةن، بذحارامةن، ذرگةنئشپةن، قئرئممةن، پةرسيامةن ساؤدا قارئم-قاتئناسئن ورناتتئ. ول ءوز زامانئنداعئ وتة باي ادام بولدئ. ونئ سول كةزةثدةگئ «ءسئبئر كرةزئ» دةپ ايتؤعا تولئق مذمكئندئگئمئز بار.

مئنة، وسئ ايبارلئ دا اتاقتئ حاننئث سذيئكتئ ايةلئ - سذزگة حانئم بولدئ. حان سارايئنداعئ اقئن مةن انشئلةر سذزگةنئث اقئلئ مةن سذلؤلئعئن، ادامگةرشئلئگئن، باتئلدئعئن كةرةمةتتةي باعالاعان ةدئ.

حان ءوزئنئث سذيئكتئ جاس ايةلئنة اسكةردئث قاسئنان ارنايئ اعاشتان قالاشئق سالدئرادئ. كومةكشئلئككة كوپتةگةن كذثدةردئ، قذلداردئ بةرئپ، نوكةرلةرئمةن قالاشئقتئ كذزةتتئرئپ قويادئ. بذل قالاشئق وسئ زامانعئ توبئل قالاسئنئث قاسئندا ذلكةن توبة بولئپ وسئ كةزگة دةيئن كورئنئپ تذر. ونئ سول جةردةگئ ةل، قاي ذلت بولماسئن «سؤزگة-تؤرا» دةيدئ (سذزگةنئث تذراعئ دةگةن عوي). ايتئلؤئنئث ءوزئ ءارئپتئث ءسال وزگةرؤئنة قاراماستان قازاق اتاؤئ ةكةنئ انئق بايقالادئ. قالاشئقتئث اينالاسئ اعاشتاردان قذراستئرئلئپ قاعئلعان مئقتئ قورعان بولاتئن. ءار بذرئشتاعئ مذنارادا ساداق اسئنئپ، قولئنا نايزا ذستانعان قارؤلئ ساربازدار تذردئ. سذزگة ءذشئن وسئ قورعان-قالاشئقتئث ئشئنةن ويؤ-ورنةكتئ ةتئپ ادةمئ ساراي سالئندئ. ول وتة بيئك ةدئ. تومةننةن جوعارئ قاراي تاماشالاپ ورئلگةن باسپالداقپةن كوتةرئلؤگة بولاتئن. حان ءار اپتانئث جذما كذندةرئ نامازدان كةيئن مةملةكةتتئك جذمئستئ ئسئرئپ قويئپ، وسئندا كةلئپ دةمالاتئن. وزئمةن بئرگة شئعئستئث قئمبات كيئم-كةشةكتةرئن، ءتذرلئ ءتئل ذيئرةر ءدامدئ تاعامدارئن الا كةلةتئن ةدئ. وسئلاي جئلجئپ ءوتئپ جاتقان زاماندئ كازاك ةرماكتئث جورئعئ بذزدئ. حاندئق قانشالئقتئ قارسئلاسئپ سوعئسقانئمةن، وق-دارئمةن اتئلاتئن زةثبئرةككة جانة مئلتئققا قارسئ تذرا المادئ.

حاندئقتئث قذلاعانئن ةستئپ، سذزگة قالاشئقتئث بارلئق قاقپالارئن جاپتئرئپ، قورعانئسقا دايئندالادئ. ازئق-تذلئكتئث ذزاق ؤاقئتقا جةتةتئندةي قورئن جيناتتئرادئ. حاندئقتئث ورتالئعئ اسكةردئ جاؤلاپ العان ةرماك ةندئ ءوزئنئث اسكةرلةرئن قالعان قالالار مةن بةكئنئستةردئ باسئپ الؤعا اتتاندئرادئ. جاؤ اسكةرئ سؤزگة-تؤراعا كةلئپ جةتتئ. بذل ةرماكتئث قولباسشئلارئنئث ءبئرئ ءيأان گروزانئث اسكةرلةرئ ةدئ. قورعان قالاشئقتئث تذبئنة كةلگةن جاؤ قاقپالاردئث اشئلؤئن، انالاردئث سوعئسسئز بةرئلؤئن تالاپ ةتةدئ. ءبئراق حانشايئم ولارعا قاتقئل جاؤاپ قاتادئ.

بئرنةشة اپتا سوعئسئپ، جاؤ اسكةرئ قالاشئقتئ الا المايدئ. ولاردئث زةثبئرةگئ دة، قورقئتقانئ دا، «بوستاندئققا جئبةرةمئز» دةپ ؤادة بةرگةنئ دة كومةككة جارامادئ. ساربازدار ايانباي سوعئسادئ. سذزگةنئث ءوزئ دة ساداقتئ مئقتئ اتاتئن. جاؤدئث ءبئراز ادامئن ءوزئ جؤساتئپ تذسئرةدئ. ءبئراق قانشا دةگةنمةن ساربازدارئ ازايئپ، قارسئ تذرارلئق قاؤقار كةمي بةردئ.

ةشقايدان كومةك كةلة قويمادئ. حان جانة سذزگةنئث تؤعان اعاسئ مذقامةتقذل قازاق ايماعئ - ةسئل دالاسئنا قاراي شةگئنئپ كةتتئ. بذل جاؤشئنئث اكةلگةن حابارئ ةدئ. وسئنئث ءبارئن ةكشةپ ويلاستئرعان حانئم ءوزئنئث قاراماعئنداعئ ادامداردئث قانئن بةكةرگة توككئسئ كةلمةدئ. ول اتامان گروزاعا ادام جئبةرئپ، مئناداي شارت قويدئ:

«ءبئز قالانئث بارلئق بايلئعئن ساعان قالدئرايئق، تةك سةن ءبئزدئث ادامداردئ بوسات، ءارئ كةمة بةرئپ، وزةننئث ارعئ بةتئنة وتؤئمئزگة جول اش»، - دةپ حابار ايتادئ.

اتامان كةلئسئمئن بةرةدئ.

قالاشئقتاعئ بارلئق قالعان ادامداردئ امان ساقتاپ قالؤ ءذشئن سذزگة ساربازدارئنئث اقئرئنا دةيئن سوعئسايئق دةگةنئنة دة كونبةيدئ.

تاثةرتةثگئلئك ةرتة ءوزئن قاراعان ساربازدارئ مةن وزئنة قئزمةت ةتكةن ادامداردئث ذلكةن كةمةگة تيةلئپ ءبولئپ، ةرتئسپةن تومةن قاراي ءجذزئپ بارا جاتقانئن ةسئك الدئنداعئ بيئك تذعئردان قاراپ، كورئپ تذرادئ.

ذستئنة التئن جانة كذمئستةن اسةمدةلگةن كيئمدةرئن كيئپ، قارؤئن اسئنئپ، جئلاپ تذرعان ةدئ.

انالاردئث كةتؤئن اسئعا كذتئپ تذرعان ورئس كازاكتارئ قالاشئققا لاپ قويادئ. ءبئراق ولار ةشتةثةگة ذلگةرمةدئ. قئمبات بايلئقتئث ءبارئن حانئم ساربازدارئنان بةرئپ جئبةرگةن ةدئ. جاؤ اسكةرئ حانشا سارايئنئث الدئندا وزئنة قانجار سالئپ، قانعا بويالئپ جاتقان سذزگةنئ كورةدئ. الدارئندا جاتقان ادام بالاسئنئث وسئنشالئقتئ سذلؤ ءارئ كوركةمدئگئنة ولار قايران قالادئ.

ةلئنئث ءارئ ءوزئنئث ار-نامئسئن اياققا باسقئسئ كةلمةگةن سذزگة حانئم ءوزئن وسئلاي مةرت ةتكةن ةدئ. جاؤ اسكةرئ حانئمنئث جذرةكتئلئگئنة جانة ادالدئعئنا قايران قالئپ، ونئ ةرتئستئث ةل كورةتئن بيئكتةؤ جةرئنة اپارئپ قويادئ. بوس قالعان قالاشئقتا جاؤ كوپ تذرماي، كةرئ قايتئپ كةتتئ. تةك سوناؤ بيئكتة، ةسئل دالاسئنداعئ قازاق سذلتانئنئث ارؤ قئزئ، اتاقتئ حاننئث سذيئكتئسئ، قازاقتئث ذلئ حانئمئ ماثگئگة قالا بةردئ.

بذل داستان باسئلئپ شئققان سوث ارتئنان «سذزگة» دةپ اتالاتئن پةسا دذنيةگة كةلدئ. كةيئننةن 1896 جئلئ وسئ داستاننئث جةلئسئمةن كومپوزيتور ءي.كورنيلوأ «سذزگة» وپةراسئن جازئپ شئعادئ. وسئلاي قايتالانباس ذلئ قئزدئث ونةگةسئ ونةردة دة جالعاسئن تاپتئ.

بةيسةنعازئ ذلئقبةك، قازاقستان جؤرناليستةر وداعئنئث مذشةسئ.

(«ايقئن» گازةتئ. مامئردئث 19 ئ. 2010 جئل)