قذدايبةرگةن تذرسئن: وتاندئق تةلةةكراننئث رةسةي بوداندئعئنان قذتئلاتئن كذنئن اثسايمئن

فوتو: None
>قذدايبةرگةن تذرسئن، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، حالئقارالئق تةلةأيزيا جانة راديو اكادةمياسئنئث (ІATR) تولئق مذشةسئ: وتاندئق تةلةةكراننئث رةسةي بوداندئعئنان قذتئلاتئن كذنئن اثسايمئن!

- بذقارالئق اقپارات قذرالدارئ قاشاندا قوعامداعئ وزگةرئستةردئ باقئلاؤ مةن باعئتتاؤدئث ءبئر تةتئگئ رةتئندة ونئث دامؤئنا دا جاقسئ اسةر ةتئپ كةلگةن. وسئ تذرعئدان قازاقستاندئق ب ا ق ةل الدئندا تذرعان بذگئنگئ مئندةتتةردئ ورئنداؤعا قانشالئقتئ ذلةس قوسئپ وتئر؟

- وتاندئق ب ا ق كةشةگئ «قئلئشئنان قان تامعان» كةثةستئك كةزةثدة دة ةلدئث ءسوزئن سويلةپ، ذلتتئث ذلئ مذراتئ جولئندا وراسان زور جذمئستار جاسادئ. ونئث ءبارئ دة ةل ةسئندة، ذرپاق جادئندا. «قئزئل يمپةريانئث» قاتاث قئسپاعئندا تذرئپ تا، ةلدئث مارقاسقا ازاماتتارئ «ماقتامةن باؤئزداعانداي» حالئقتئث كوكةيئندةگئ، ةلدئث ةسئندةگئ تالاي اؤقئمدئ ئستةرگة جول سالدئ، كوشباسشئلئق تانئتتئ. ونئ ذمئتؤعا دا، ةستةن شئعارؤعا دا بولمايدئ. ب ا ق- تئث كةز كةلگةن سالاسئ ةلئنئث ةرتةثئنة ةلةثدةپ، بولاشاعئنئث جارقئن بولؤئنا شذمةكتةتة تةر توكتئ. ال بذگئن تاؤةلسئزدئك تذعئرئنا ماثگئلئك ورنئققان تذستاعئ ب ا ق-تئث جاعدايئ، زةردةلةي قاراعان كوزئقاراقتئ جانداردئ ويلاندئرادئ، وي تةرةثئنة جةتةلةيدئ. شئنتؤايتئنا كةلسةك، بذگئندة «ءسوز» اتتئ كيةلئ ذعئمنان «قادئر» كةتتئ. ونئ كةتئرگةن وزگة ةمةس، ءوزئمئز. ذلئ دالانئث ذلاندارئ قاي كةزةثدة دة «اتالئ سوزگة توقتاعان». ةل شةتئنة جويقئن قولمةن كةلگةن جاؤدئ توقتاتقان، حان قئلئشئنا قارسئ تذرعان «قارا سوزدةن» قادئر كةتكةسئن، ايت نة، ايتپا نة، نة پايدا؟ جيئرما ءبئرئنشئ عاسئردئث ذرپاق بويئنا ةگئلئپ، ءسئثئرئلئپ جاتقان ئندةتئن ايتقان گازةت ءسوزئن، راديو ءذنئن، تةلةديدار كورئنئسئن قاپةرئنة الئپ، ساناسئنا سالئپ جاتقاندار از-اؤ! بذگئندة «قارئننئث قامئ مةن قذلقئننئث قذلئنا» اينالدئق. «اقشا، اقشا جانة اقشا!». ادامگةرشئلئك، ار دةگةن قاسيةتتئ ذعئمنئث ورنئن شئتئرئ تذسكة كئرةتئن، كوك قاعاز باستئ. اقشا بولسا وتانئ مةن وتباسئن، ارئ مةن نامئسئن ساتاتئن كةزةثگة تاپ كةلدئك.

ال ءدال وسئ كةزةثدة وتاندئق ب ا ق-تار نة ئستةپ وتئر دةگةن قيئن دا، قاجةتتئ سذراق الدئثنان شئعادئ. بذگئنگئ تاثدا رةسپؤبليكا اؤماعئنداعئ ب ا ق-تئث 80 پايئزئ مةملةكةت ؤئسئنان شئعئپ كةتكةن، باس بذيدالارئ ءوزئنة تيةسئلئ. دةمةك، ولار «ةركئن». نة ئستةيمئن، نة جازامئن، نة كورسةتةمئن دةيدئ، ءوز ةرئكتةرئ وزدةرئندة. «اي» دةيتئن اجا مةن «قوي» دةيتئن قوجانئث ءذنئ قذمئعئثقئ! سةبةبئ ب ا ق تؤرالئ قابئلدانعان زاث ءالسئز، تالاپ ةتةر تةتئكتةرئ بوس. باقئلاؤ جوق، ويئثا نة كةلدئ، الئپ كةل دة، كورسةتة بةر. قازاقتئث ذرپاعئن ؤلا، ساناسئن جات ةت، ءوز تئلئنةن شوشئندئر، وزگة ءدئندئ ءناسيحاتتا. انا سذتئمةن بويئنا دارئعان قاسيةتتئ تئلئنةن بةزئندئر. مئنة، بذگئنگئ «سايقال ساياساتتئث» بةت بةينةسئ.

- سوندا بذل كذنئ بذگئنگة دةيئن شئن مانئندة قالئپتاسقان ذلتتئق يدةولوگيامئزدئث جوقتئعئنان دةپ ويلايسئز با؟

- كةثةستئك كةزةثدة «ذلت يدةولوگياسئ» دةگةن ذعئم سانادا بولعانئمةن، ول ءبئر عانا ماقساتقا جذمئس ئستةپ، ءبئر عانا جذيةگة باعئندئرئلدئ. ال ءبئز تاؤةلسئزدئككة ية بولعان جيئرما جئل بويئنا ذلتتئ تذتاستئققا ذيئستئراتئن ذلتتئق يدةولوگيانئ جاساي الماي كةلةمئز. الةمدة ءدال بئزدةي بةيقام، كةث ةتةك، اشئق-شاشئق جاتقان ةل بار ما ةكةن؟ ةلدئ بذتئندئككة، حالئقتئ ورتاق ماقساتقا، ذرپاقتئ ةلدئككة جذمئلدئراتئن قازاق ذلتئنئث يدةولوگياسئن جاساؤ - كذن تارتئبئندةگئ وتكئر ماسةلة. ءارئ بذل مةملةكةتتئك دةثگةيگة دةيئن كوتةرئلئپ، ول العاشقئ كةزةكتة «جةردئث يةسئ مةن ةلدئث كيةسئ» قازاق ذلتئنئث «ذلئ مذراتئنان» ءورئس الؤئ ءتيئس. بذل جذية العاشقئ كةزةكتة «قازاق يدةولوگياسئ» دةپ اتالئپ، وعان قازاق حالقئنئث ماقسات-مذراتتارئ مةن اسقاق ارماندارئ نةگئز بولئپ، ول ةكئنشئ كةزةكتة ذلت يدةولوگياسئنا جالعاسؤئ ءتيئس.

مذندا قازاق حالقئنئث رةسپؤبليكانئ مةكةندةؤشئ وزگة ذلتتارعا دةگةن جولباسشئلئعئن جوعارئ دةثگةيگة دةيئن كوتةرة وتئرئپ، ونئث وزگةلةرمةن تئزة قوسا، ولاردئث ةل بئرلئگئ جولئنداعئ جاؤاپكةرشئلئكتةرئن ايقئنداپ، وسئ ةكئ جذيةنئث تذتاسقان تذسئنان مةملةكةت يدةولوگياسئن كوپ بولئپ كةثةسئپ جاساؤ كةرةك. وسئ جاؤاپتئ ءارئ قاستةرلئ ءئستئ اياعئنا دةيئن جةتكئزؤ وتاندئق ب ا ق-قا جذكتةلؤئ ءتيئس. مةملةكةت يدةولوگياسئ قاستةرلئ دة قاسيةتتئ اتا زاثئمئزبةن ذندةس ءارئ تامئرلاس بولعانئ ءجون. ب ا ق-تئث قولئنداعئ قؤاتتئ قارؤ مةن جانارتاؤداي جويقئندئق وتانئمئزدئث بذگئنئ مةن ةرتةثگئ جارقئن بولاشاعئنا قئزمةت ةتؤئ ءتيئس. سوندا عانا كوسةگةمئز كوگةرئپ، كةؤدةمئز كوتةرئلةدئ. ايتپةسة، وسئ بذقپانتايلئق پةن بذگةجةكتئك جةلكةدةن تذسپةي، تذساؤلئ اياقتان كئسةن شةشئلمةي، بذل قالپئمئزدان ارئلمايمئز. قاشانعا دةيئن رةسةيدئث تةلةةكرانئنا تةلمئرئپ، ورئس ءتئلئن ءناسيحاتتاپ، بالعئن ذرپاق ساناسئنا وزگة ةلدئث ساياساتئن تاؤلئك بويئنا سئثئرةمئز؟ ءاربئر ءذيدئث تورئندةگئ «كوك جاشئك» تاؤلئكتئث 24 ساعاتئنا بئرنةشة ارنادا ورئس تئلئندة سايراپ، راديو قاقساپ، باسپا ونئمدةرئ جامئراپ جاتقاندا، شالاجانسار انا ءتئلئمئز سئرتتا جاؤتاثداپ، جةتئمنئث كذيئن كةشؤدة.

- قازاق جؤرناليستيكاسئ تةورةتيكتةرئنئث ءبئرئ، مارقذم ذستازئمئز تاؤمان اماندوسوأتان باسپا ءسوزدئث ذشقئرلئعئ، پارمةندئلئگئ تؤراسئندا تالاي ءدارئس الئپ ةدئك. بذگئن ءتارتئپتئث بوستئعئنان با، الدة تالاپتئث جوقتئعئنان با، ب ا ق-تاعئ «ةلدئ العا جةتةلةيتئن، ءورئسئن كةثةيتةتئن» ويلئ ءارئ مذراتتئ، باتئل ويلارعا بةت بذرئپ، وسئ باعئتتا شةشئمدةر قابئلداؤعا ءتيئستئ ءارئ جاؤاپتئ مةكةمةلةر جوقتئث قاسئ. سئزدئثشة مذنئث سةبةبئ نةدة؟

- كةشةگئ ب ا ق پةن بذگئنگئ ب ا ق-تئ سالئستئرؤعا كةلمةس. كةثةستئك كةزةثدة ب ا ق-تئث كةز كةلگةن تذرئندة جاريالانعان، اسئرةسة، سئن ماتةريالعا ءتيئستئ ورئندار تاراپئنان دةرةؤ شارا قولدانئپ، ناتيجةسئ حالئققا حابارلانئپ جاتاتئن. ءبئر عانا مئسال. كةثةستئك كةزةثدة وداقتاعئ ءذشئنشئ «كومئر الئبئ» اتانعان قاراعاندئ قالاسئ جايلئ «يزأةستيا» گازةتئندة جاريالانعان سئن ماقالا بويئنشا قازاق تةلةديدارئنئث قوعامدئق ساياسي حابارلار باس رةداكسياسئنئث تاپسئرماسئمةن وبلئسقا باردئم. ماقسات - قالانئث شةتكئ ايماقتارئندا قاؤئپتئ جاعدايدا تذرئپ جاتقان تذرعئنداردئث جان ايقايلارئنا اراشاشئ بولؤ. امال نة، ساپارئمئز وبلئستئق اتقارؤ كوميتةتئنئث سول كةزدةگئ ءتوراعاسئ تويبايةأ مئرزا تاراپئنان ذلكةن قارسئلئققا تاپ بولدئ. الايدا ويعا العان ءئستئث كوپ بولئگئن ورئنداپ، ءتيئستئ مةرزئمدة ستؤدياعا تويبايةأتئ شاقئردئق. كةلمةدئ، سوسئن باسشئلئقپةن اقئلداسئپ، باسشئنئث اتئ-ءجونئ، لاؤازئمئ جازئلعان بوس ورئندئقتئ ةكران ارقئلئ بذكئل رةسپؤبليكا اؤماعئنا كورسةتتئك. ارادا كوپ ؤاقئت وتپةي-اق، ورتالئق كوميتةتتئث كةزةكتئ ءبئر وتئرئسئندا تويبايةأ جئلئ ورئن تاعئمةن قوشتاستئ.

ةندةشة، نة ئستةؤ كةرةك؟ العاشقئ كةزةكتة ا ق ش جانة وزگة ةلدةردةگئدةي «فةدةرالدئق باقئلاؤ كةثةسئ» سةكئلدئ «كيئز قازئقتئ جةرگة كئرگئزةتئندةي» كذش-قؤاتئ مول «قوعامدئق باقئلاؤ كةثةسئ» مة، پرةزيدةنتكة تئكةلةي باعئنئشتئ، ءارئ جئل سايئن حالئق پارلامةنت الدئندا جاريا تذردة ةسةپ بةرئپ وتئراتئن ذيئم قذرؤ كةرةك. كةثةس قذزئرئندا ةل اؤماعئنداعئ ب ا ق-تئث بارلئق تذرئنة، مةنشئك نئسانئنا قاراماستان، ليسةنزيا بةرؤدةن باستاپ، ونئ قايتارئپ الؤ، زاثعا قايشئ ارةكةتتةرگة بارعان باسپا، ارنا نة وزگةلةردئ جابؤ، قارجئلئق باقئلاؤ ورناتؤ، باسشئلئق لاؤازئم يةلةرئن تاعايئنداؤ، كوممةرسيالئق ارنالاردئث جارناما نة وزگة كوزدةردةن تاپقان تابئسئنئث بةلگئلئ ءبئر بولئگئن بولاشاقتا ومئرگة كةلةتئن «قوعامدئق ارناعا» اؤدارؤ، انايئ، بةيباستاق، ارزانقول فيلمدةردئ كةلئسئمسئز جاريالاعانئ ءذشئن ءئرئ مولشةردة ايئپپذل تولةؤ، وتاندئق ونئمدةردئث ساپاسئن قاداعالاؤ، كةز كةلگةن ارنادا تئلدئك پايئزدئ 70 پايئزعا دةيئن جةتكئزؤ، ةفيردةن قوس تئلدة بةرئلةتئن باعدارلامالاردئ مذلدةم جابؤ، كاسئبي كادرلار دايارلاؤعا كوثئل ءبولؤ، كةم دةگةندة ةل اؤماعئندا ءذش تةلةارنانئث تاؤلئك بويئنا انا تئلئندة ساپالئ دا ساليقالئ تةلةونئمدةر كورسةتؤئنة كومةك جاساؤ سةكئلدئ، تولئپ جاتقان قوردالئ ماسةلةلةر بولؤئ ءتيئس. ونسئز مينيسترلئكتةن مينيسترلئككة كوشئپ، جةتئم بالانئث كذيئن كةشئپ كةلة جاتقان ةلةكتروندئ ب ا ق-تئث ايئ وثئنان تؤمايدئ.

ئرگةدةگئ قئرعئز ةلئندة ةلةكتروندئ ب ا ق تئكةلةي پرةزيدةنتكة باعئنئپ، ونئث ءتوراعاسئ مينيستر لاؤازئمئنا تةث. ءارئ بذل ةلدة تةلةأيدةنية تؤرالئ ارنايئ زاث بار. سوندئقتان بئزدة دة شةرحان مذرتازا اعامئز رةسپؤبليكالئق تةلةراديوكورپوراسيانئ باسقارئپ تذرعان كةزةثدة دايارلانعان، الايدا جةرئنة جةتكئزئلمةگةن زاثدئ جةتئلدئرئپ، پارلامةنت قاراؤئنا ذسئنعان ءجون. كورشئلةرئمئزدئث تاعئ ءبئر ذتئستئ تذسئ - وندئرئستئك شئعارماشئلئق «قئرعئزتةلةفيلم» فيرماسئنئث ةل تاريحئن، شةجئرةسئن جاساؤداعئ باعا جةتپةس ئستةرئ. ال بئزدة شيرةك عاسئردان استام ءومئر سذرگةن، وسئ مةرزئم ارالئعئندا الؤان سالادان 3000-عا جؤئق دةرةكتئ حرونيكالئق تةلةفيلمدةردئ ومئرگة اكةلگةن «قازاق تةلةفيلم» ستؤدياسئن كذنئ بذگئنگة دةيئن قايتا قالپئنا كةلتئرة الماي جاتئرمئز. ونئث ورنئن پرةزيدةنتتئث تةلةراديوكةشةنئ تولتئرعانداي بولعانئمةن، ول تةلةفيلم ستؤدياسئ شئققان دةثگةيگة ءالئ دة كوتةرئلة الماي كةلةدئ.

- ءسئز مارقذم مارات بارمانقذلوأ باسقارعان تةلةجؤرناليستيكا كافةدراسئنان ءوسئپ-جةتئلئپ، بذگئندة وسئ سالانئث بئلئكتئ مامانئنا اينالدئثئز. ءارئ وقئتؤشئلئققا كةلگةنگة دةيئن تةلةديدار ةكرانئندا ءبئراز شئثدالدئثئز. ال قازاقستانداعئ قازئرگئ تةلةأيزيانئث دامؤئنا كوثئلئثئز تولا ما؟

- ب ا ق سالاسئنئث ئشئندة تةلةأيزيانئث ورنئ ةرةكشة. كوز ارقئلئ ساناعا سئثئرئلةتئن گازةت ماتةريالدارئنان، نة قذلاقپةن ةستئلئپ، جذرةككة جةتةتئن راديو تؤئندئلارئنان دا ءارئ كوزبةن كورئپ، ءارئ قذلاقپةن ءبئر مةزگئلدة ةستئگةن تةلةديدار باعدارلامالارئنئث قؤاتتئلئعئ الدةنةشة ةسة ارتئق. بذل - تالقئلاؤدئ قاجةت ةتپةيتئن اكسيوما. وتاندئق تةلةجؤرناليستيكانئث نةگئزئن قالاعانداردئث ءبئرئ ءارئ وسئ سالانئث كورنةكتئ تةورةتيگئ مارات كارئباي ذلئنئث بذل باعئتتاعئ اتقارعان ئستةرئ ذشان-تةثئز. ول قازاقستاندئق تةلةجؤرناليستيكانئ شئرقاؤ بيئككة شئعاردئ، ءارئ بذل باعئتتا ارتئنا مول مذرا قالدئردئ. وتاندئق تةلةجؤرناليستيكا سوأةت ماسعذتوأ، قادئر داؤئتوأ، كامال سمايئلوأ، ساعات اشئمبايةأ سئندئ ساثلاقتارئنان كوز جازئپ قالعان شاقتان باستاپ، سولعئن تارتا باستادئ. ولاردئث ءاربئرئ تةلةةكران كوگئندة جارقئل قاعا وتئرئپ، قولدارئنان قالامدارئن تذسئرمةدئ. تةلةةكراننئث وتكئر ماسةلةلةرئن باتئل كوتةرئپ، پروبلةمالاردئث شةشئمئنة دةيئن كورسةتئپ وتئردئ. وسئ الئپتار شوعئرئ كذنئ بذگئنگة دةيئن ءدئن امان بولئپ، كذش بئرئكتئرئپ، اقئل توعئستئرئپ، ورتاق ماقساتقا جذمئلعاندا، قازئر كوپ شئثداردئ باعئندئرعان بولار ةدئك. امال نة؟ ءوزئم وسئ سالانئث قازانئندا قايناپ، ئستئعئنا كذيئپ، سؤئعئنا توثعاننان كةيئن، كوپ ماسةلةگة سئن كوزبةن قارايمئن. «اشئنعاننان شئعادئ، اششئ داؤسئم» دةگةندةيئن، بذگئنگئ جذتاث ةكران، ورنةكسئز، ءورئمسئز باعدارلامالار، ارزان كذلكئ، سايقئمازاق جذرگئزؤشئلةر، قاپتاعان توك-شوؤ، اياق الئپ جذرگئسئز «تةلةجذلدئزدار» شوعئرئنان كوز سذرئنةدئ. سوندئقتان تةلةةكران تورئنة «كولدةنةث كوك اتتئلاردئ» ةمةس، الگئ «باقئلاؤ كوميسسياسئنئث» قاتاث سذزگئسئنةن سئعئمدالئپ وتكةندةردئ عانا شئعارؤ كةرةك. ةث ءبئر قاؤئپتئسئ - تةلةةكراننئث بئزگة تذك بةرمةيتئن وزگةنئث ورةسكةل ونئمدةرئمةن بئلعانئپ بولعاندئعئ. ورئستاردان دا ذيات بولدئ. ماسكةؤ ءوز كةزةگئندة شةتةلدئث اتامزامانعئ «قالدئقتارئنان» قذراستئرئپ، تئگئسئن جاتقئزئپ، ءوز شاپاندارئن كيگئزئپ، اؤديتورياعا تالعامدئ ةتئپ ذسئنعان كذننئث ةرتةسئنة، ارادا اي وتپةي جاتئپ، قازةكةم ونئث ءوثئن اينالدئرماستان، قئسئلئپ-قئمتئرئلماستان ةكراندا جارق ةتكئزةدئ. اتئن دا، لوگوتيپئن دة، مازمذنئن دا، كةرةك دةسةث، ستؤديالئق كورئنئستةرئنة دةيئن جان قيناماستان، ماثداي تةرلةتپةستةن كوشئرئپ، ءوزئنئث «ءتول» تؤئندئسئنا اينالدئرادئ. اسئرةسة، مئناؤ سوثعئ «ةكئ جذلدئز» بارئنةن دة سوراقئ بولدئ. تةلةةكرانعا شئققان انشئلةر دة، «ذيالماعاننئث ءبارئ ءانشئ بولادئنئث» كةبئن كيئپ، نة داؤئس، نة ماقام، نة سذيكئمدئلئك، نة ورئنداؤشئلئق شةبةرلئگئ جوقتارعا قوسئلعان قازئلار القاسئنئث باعا بةرگةن شاقتاعئ وي نارسئزدئگئنةن ةكران سئرتئندا وتئرئپ، بةتئثنةن وتئث شئعادئ.

ءبئر ةلدئث ةكرانئنداعئ ءساتتئ تؤئندئنئث وزگة ةلدة ؤاقئت وتة كةلة كورئنئس تابؤئ ذيرةنشئكتئ بولسا دا، ءدال بئزدةگئدةي اشئقتان-اشئق ةشبئر وزگةرئسسئز كوشئرمة جاساؤدان نة ذتتئق؟! وتاندئق تةلةةكراننئث كوشباسشئلئعئنا بالاپ جذرگةن تةلةارنامئز الگئندةي كذي كةشئپ جاتقان شاقتا، «باس ءجئبئن ءذزئپ كةتكةن» كوممةرسيالئق ارنالاردئث جايئ ايتپاسا دا تذسئنئكتئ. ولاردا ايقئن ماقسات، ناقتئ كونسةپسيا جوق پا دةگةن ويعا دا كةلةسئث. وعان سةبةپ، ةل اؤماعئنداعئ «ةؤرازيا» تةلةارناسئ جان قيناماي، «جذمئرتقادان ءجذن قئرقاتئن» جةثئل ادئسكة كوشكةن. وتاندئق جارناما بةرؤشئلةردئث دةنئ دة وسئ ارنانئث ذلةسئنة تيةسئلئ.

سوندئقتان بذعان حالئق بولئپ ءذن كوتةرمةي، ةل بولئپ، ةتةنة ذيئسپاي توسقاؤئل قويؤ مذمكئن ةمةس. مينيسترلئك تة، پارلامةنت دةپؤتاتتارئ دا بذل ماسةلةنئ كوتةرگةنئمةن، ول اياعئنا دةيئن جةتپةدئ. ذرپاعئنئث ةرتةثئنة، ةل اؤماعئنئث بولاشاعئنا الاثدايتئن قوعامدئق ذيئمدار كذش بئرئكتئرمةي، تئزة قوسپاي، تامئرئ تئم تةرةثگة كةتكةن مةرةزدئ سئلئپ تاستاؤ وثاي ةمةس.

- ةلباسئ نذرسذلتان نازاربايةأ تةلةكوممؤنيكاسيا سالاسئنا ايرئقشا ءمان بةرئپ وتئر. جاقئن كةلةشةكتة ساندئق تةلةأيزياعا وتةمئز دةگةن ماقسات تا بار. وسئ تذرعئدان قانداي تذيتكئلدةر مةن تذيئندئ ماسةلةلةر بار دةپ ويلايسئز؟

- ХХІ عاسئر تاريحقا «اقپاراتتار عاسئرئ» دةگةن اتاؤمةن ةنئپ وتئر. دةمةك، بذل - اؤديتورياعا بةرئلةتئن اقپاراتتار تاسقئنئ مول بولادئ دةگةن ءسوز. ولاي بولسا، وسئ سذرانئسقا ءبئز دايارمئز با؟ «جوق» دةسةك، ةل اؤماعئندا ئستةلئپ جاتقان ذلانعايئر ءئستئ كورمةگةندةي بولامئز، «ءيا» دةسةك، اسئرا ايتقان بولئپ شئعامئز. سوندا ماسةلة نةدة، قايدا دةگةنگة كةلئپ تئرةلةدئ. قاي كةزةثدة دة، تةحنيكا قانشالئقتئ جةتئلئپ، دامئسئن، شئرقاؤ بيئككة شئقسئن، وسئنئث بارئنة دة ادام ارالاسادئ. كةز كةلگةن نارسة ادامنئث اقئل-ويئمةن جاسالئنئپ، كذش-قؤاتئمةن ئسكة اسادئ. «ءئس تةتئگئن كادر شةشةدئ» دةگةن ءسوز بذگئن ايتئلئپ جذرگةن جوق. تةلةديدار تاريحئ عاسئرعا جؤئق ةلدةر دة، نة بولماسا جارتئ عاسئرلئق تاريحقا ية مةملةكةتتةر دة قاتاردان قالماي، كوشكة ئلةسؤ ءذشئن، 2015 جئلئ «ساندئق تةلةأيزياعا» تولئقتاي كوشؤدئ جوسپارلاپ وتئر. وسئ جذيةنئث بولاشاعئ زور ءارئ ءتيئمدئ بولعاندئقتان، وعان كوشؤ - قاجةتتئ ءئس. مذندا تذتئنؤشئ تالابئنا ساي تةلة جانة راديوباعدارلامالاردئث تةگئن تاراتئلاتئن ارنالارئ مولايئپ، كورسةتئلئمنئث ساپاسئ جاقسارادئ ءارئ ينتةراكتيأتئ قئزمةتتةن باستاپ، تاپسئرئس بويئنشا فيلم جانة باعدارلامالار كورؤ، ينتةرنةت جانة ت.ب. كذندةلئكتئ كوز ذيرةنگةن دذنيةلةر ومئرگة كةثئنةن ةنةدئ. «ساندئق تةلةأيزيا» دةگةنئث كةز كةلگةن ماماننان اسقان بئلئمدئلئك پةن بئلگئرلئكتئ، اسئرةسة، كومپيؤتةرلئك تةحنولوگيانئ تةرةث ءارئ جان-جاقتئ ءبئلؤدئ تالاپ ةتةدئ. وعان قوسا، ةكران تورئندةگئ تةلةجذرگئزؤشئ دة بئرنةشة ماماندئققا يكةمئ بار، ايتار ءسوزئ ورنئقتئ، بيئك ينتةللةكتؤال يةسئ بولؤئ شارت. الايدا بئزدة بذل سالاعا مامان دايارلاؤ جاعئ قالاي؟ زامان تالابئنا ساي، ؤاقئت ذدةرئسئنة وراي دايارلانئپ جاتقان بذگئنگئ ماماندار بولاشاقتا وسئ جاؤاپتئ سالانئ تولئقتاي مةثگةرئپ كةتة الا ما؟ كذدئك مول، سذراق كوپ. تةلةأيزيا جانة راديو سالاسئنا تةحنيكالئق جاعئنان مامانداردئ الماتئ ةنةرگةتيكا جانة بايلانئس ؤنيأةرسيتةتئ، ورتالئق ازيا كينو جانة تةلةأيدةنية تةحنيكا ةكونوميكا ءينستيتؤتئ دايارلاسا، شئعارماشئلئق جاعئنان دايارلانئپ جاتقان ماماندار جاعئ شاشئراثقئ. ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث جؤرناليستيكا فاكؤلتةتئ مةن ل.گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ؤنيأةرسيتةتئنئث جاثادان بوي كوتةرگةن تةلةراديوجؤرناليستيكا جانة قوعاممةن بايلانئس كافةدراسئ، ت.جذرگةنوأ اتئنداعئ ونةر اكادةمياسئنئث كينو جانة تةلةأيدةنية فاكؤلتةتئ، وبلئس ورتالئقتارئنداعئ ماتةريالدئق-تةحنيكالئق بازاسئ ناشار ءارئ كادرلئق قذرامئ ءالسئز جؤرناليستيكا كافةدرالارئ ءار سالادان ماماندار دايارلاؤدا. ءارئ بذلار كذنئ بذگئنگة دةيئن «ساندئق تةلةأيزيا» تؤراسئندا ةستئگةندةرئ بولماسا، ءدال وسئ سالانئث بولاشاق ماماندارعا قانشالئقتئ «سالماقتئ جذك ارتاتئندارئن» باعامداپ، ذعئنا قويعان جوق. كذن تارتئبئندةگئ تاعئ ءبئر وتكئر ماسةلة - ةل اؤماعئندا «أيرتؤالدئ ستؤديا»، «كومپيؤتةرلئك گرافيكا» سالاسئنان بئلئكتئ دة كاسئبي مامانداردئث ازدئعئ. سوندئقتان دا ذكئمةت پةن ءبئلئم جانة عئلئم مينيسترلئگئ بيئلعئ وقؤ جئلئنان قالدئرماي وسئ سالالارعا مامانداردئ الئس-جاقئن شةتةلدةردة دايارلاؤ ماسةلةسئن قولعا الؤئ كةرةك. جانة جوعارئداعئ ارتةكتئ ماماندئقتاردئ ءبئر قولعا شوعئرلاندئرئپ، استانا نة الماتئدان «ماسس-مةديا جانة كوپشئلئك كوممؤنيكاسيا» ءينستيتؤتئن اشقان ورئندئ. ءبئز كوبئنةسة كاسئبي مامان تاپپاي، باس قاتئرامئز. ءئس العا باسپاي، ءبئر ورئندئ ذزاق شيئرلايمئز. وسئنئ بولدئرماس ءذشئن بار كذشتئ وسئ باعئتقا جذمئلدئرؤ قاجةت دةپ بئلةمئن.

- «قازاقستان - 2030» ستراتةگياسئنئث ةكئنشئ ونجئلدئق دامؤ جوسپارئ بةكئتئلدئ. وندا اقپاراتتئق-كوممؤنيكاسيالئق تةحنولوگيالاردئث قارقئندئ دامؤئ مةن بةيئمدةلؤئ ةكونوميكالئق كورسةتكئشتةرگة عانا ةمةس، ادام ومئرئنة دة ئقپال ةتة وتئرئپ، قوعام دامؤئنئث باستئ فاكتورئ بولاتئنئ ايتئلعان. وسئعان وراي تةلةكوممؤنيكاسيا سالاسئنئث دامؤئن ئنتالاندئرؤ، تةلةكوممؤنيكاسيالئق جانة ةلةكتروندئ قئزمةتتةردئ تاراتؤ، سونداي-اق سةرپئندئ اقپاراتتئق قوعامنئث نةگئزدةرئن قذرؤ ءذشئن نة ئستةؤئمئز كةرةك؟

- الدئمةن وتاندئق تةلةارنالاردئ دامئتؤدئث بولاشاق 10 جئلدئق ستراتةگيالئق تذجئرئمداماسئنداعئ مةملةكةتتئث ةلةكتروندئ ب ا ق ساياساتئن قايتا قاراپ، وعان قاجةتتئ تولئقتئرؤلار مةن ناقتئلئ ذسئنئستار ةنگئزئلؤئ ءتيئس. سةبةبئ قوعام دامؤئنداعئ باستئ فاكتور - ادام. ءبارئ دة كورةرمةننئث تالاپ-تئلةگئنة ساي بولئپ، اؤديتورياعا كوركةم دة كةلئستئ، ايتار ويلارئ ماعئنالئ، ءساليقالئ دا سالماقتئ باعدارلامالار لةگئ ذسئنئلؤئ ءتيئس. وسئنئث ءبارئ دة الدئثعئ كةزةكتة ذلتتئق كادرلئق قذرامنئث الةمدئك ستاندارت بيئگئنةن كورئنؤئنة جاعداي تؤعئزؤئ كةرةك. ةندئ بذل باعئتتاعئ قاي سالادا بولسئن، اسئرةسة، تالاپشئلدئقتئ تؤ ةتة وتئرئپ، اقئلئ مةن كةلبةتئ، ويئ مةن بويئ، پاراساتئ مةن پايئمئ قاتار توعئسقان تةلةةكران تورئنة قازاق كةلبةتئن الئپ شئعاتئن ذلت ذلاندارئنئث قالئث شوعئرئن تاربيةلةؤ قاجةت. ول ءذشئن مةملةكةت قولداپ جاتسا، قذبا-قذپ، نة قاندايدا ءبئر مةكةمة، ذيئم الدة قالتالئ ازاماتتارمةن بئرلةسة وتئرئپ، «ذلتتئق تةلةأيدةنية جوعارئ مةكتةبئن» اشساق دةگةن ارمان بار. وعان رةسپؤبليكا اؤماعئنان «جذزدةن جذيرئك، مئثثان تذلپارلار» عانا قابئلدانؤئ شارت. سةبةبئ تةلةراديو سالاسئنداعئ تةحنولوگيالئق جاثارؤلار دا، ذلتتئث رؤحئن كوتةرةتئن، ذرپاق بويئنا وتانشئلدئق ءدانئن سةبةتئن تئث ءارئ سةرپئندئ باعدارلامالار دا كورةرمةن تالابئن قاناعاتتاندئرؤئ ءتيئس. الايدا ءبئر قاؤئپتئ تذس - تةلةكوممؤنيكاسيا سالاسئنداعئ وركةندئ ئستةرگة شئعارماشئلئق سالاداعئ قذرامنئث قابئلةت-قؤاتئ ساي كةلة مة؟ ماسةلة - تةلةارنالار سانئن ارتتئرا وتئرئپ، وندا كورسةتئلةتئن ساپالئ باعدارلامالارعا قول جةتكئزؤ. قارئم-قؤاتئ مول تةلةأيزيا اتتئ الئپ كونأةيةردئ ءتورت اياعئنان تئك تذرعئزؤ وثاي شارؤا ةمةس. بذعان وتاندئق بيؤدجةتتةن قوماقتئ قارجئلار تارتئلؤئ ءتيئس. شةتةلدئك تةلةارنالارمةن بئرلةسكةن باعدارلامالار جاساؤعا دا قول جةتكئزؤئمئز كةرةك. بئلئكتئ جانة ينتةللةكتؤالدئ كادرلئق قذرامنئث ساپاسئ دة سئن كوتةرمةي تذرعاندا، بذل ئسكة مةملةكةتتئك دةثگةيدةگئ قامقورلئق قاجةت. ةلةكتروندئ ب ا ق سالاسئنئث ماركةتينگتئك جانة مةنةدجمةنتتئك ساياساتئ دا الةمدئك ستاندارتقا ساي بولؤئ ءتيئس.

- جالپئ، وتاندئق ب ا ق-تار قوعام دامؤئنئث بذگئنگئ تالاپتارئنا جاؤاپ بةرة مة؟ سئزدئثشة، ولاردئث رولئن كوتةرئپ، قوعام قاجةتئنة ءتيئمدئ پايدالانؤ ءذشئن نة ئستةؤ كةرةك؟

- وتاندئق ب ا ق-تار كةشة دة، بذگئن دة ذلت، ذرپاق، بولاشاق ءذشئن تةثدةسسئز جذمئستار اتقارئپ جاتئر. وعان كوزجذمبايلئق جاساؤ - سان مئث ادامدئق ارمياسئ بار يدةولوگيا مايدانئنئث جاؤئنگةرلةرئنة جاسالعان قيانات. ةل اؤماعئنداعئ ذلت تئلئندة جارئق كورةتئن باسئلئمداردئث ءبارئ دة، ئشئندة وپپوزيسيالئق باعئتتاعئلارئ دا بار، ذلتتئث ذلئ مذراتئ جولئندا شئرقئراپ ءجذر. ماسةلة - ولاردئ دا اشئندئرا بةرمةي، اششئ دا بولسا اقيقاتئن ايتقان ءتيئمدئ تذستارئن قاپةرگة الئپ، ساناعا سالئپ، سارالاپ، ءتيئستئ شةشئم قابئلداؤ. بئزدةگئ زايئرلئ هام دةموكراتيالئق قوعام قاعاز جذزئندة ةمةس، ناقتئلئ ءئس ارقئلئ جذمئس جاساسئن. قولعا الئنعان اؤقئمدئ شارانئث ناتيجةسئ اشئق تذردة حالئققا ب ا ق ارقئلئ جاريالانسئن. باسئنان باعئ تايعان، جؤرناليستةرئ بولماشئ ناپاقامةن ءومئر ءسذرئپ جذرگةن وتاندئق ب ا ق-تئث «پاتشا ءتاجئن» باسئنا قايتا كيگئزئپ، ايتقان ءؤاجدئ ءسوزئن جةرگة قالدئرماي، قالامئ قولئنان تذسپةيتئن جؤرناليست ءذنئن قايتا تئرئلتسةك، قوعام تةك قانا ذتئسقا شئعادئ. ونداعان «اتوم بومباسئنان» دا قؤاتتئ كذشكة ية ب ا ق-تئ ةلدئث ةرتةثئ، وتاننئث بولاشاعئ، ذرپاقتئث تاربيةسئ مةن ادامي قذندئلئقتاردئ باعالاؤعا باعئتتاي وتئرئپ، ولاردئ وسئ جولدا جالتاقتئق پةن جاعئمپازدئقتان، بوي كذيةزدئك پةن بوس بةلبةؤلئكتةن ارئلتؤئمئز كةرةك. كةث-بايتاق ذلئ دالانئث ءور كوكئرةك ذلاندارئنا قاي كةزةثدة دة كورگةندئلئك پةن كورةگةندئلئك، تةرةثدئك پةن تاكاپپارلئق جاراسقان. تةك سونئ جوعالتپايئق. الايدا وتاندئق ب ا ق-تئث ئشئندة تةلةةكراننئث شةتةلدئك ونئمدةرگة دةگةن سذرانئسئنئث كذن وتكةن سايئن ارتا ءتذسؤئ ويلاندئرادئ. كورةرمةن كوثئل كذيئن بذگئندة تذرئك پةن كورةيدئث «كوبئكتئ فيلمدةرئمةن» الدارقاتئپ جذرگةنئمئز راس. جئل سايئن «قازاق فيلم» ستؤدياسئ شئعاراتئن ون شاقتئ فيلممةن قاي جئرتئعئمئزدئ جامايمئز؟ عاسئرعا جؤئق تاماشا تاريحئ بار كينو سالاسئنئث دا پروبلةماسئ شاش-ةتةكتةن. سوندئقتان وتاندئق ةلةكتروندئ سالانئث سان سالادان سذرانئسئن وتةيتئن، ساپالئ ءونئمئ مةملةكةت تاراپئنان قارجئلاندئرئلاتئن پروديؤسةرلئك ورتالئقتاردئ كوپتةپ اشئپ، ولاردئث ايلئق، توقساندئق، جئلدئق قاتاث جوسپارئن جاساپ، ونئث ورئندالؤئن تياناقتئ باقئلاؤعا الؤ قاجةت. وزگةنئث دايئن دذنيةسئنة «تئك قاسئق» بولاتئن كةزةثنةن ارئلئپ، ةكرانعا شئعاتئن ءتول تؤئندئلاردئ كورةرمةن تالابئنا ساي ةتئپ جاساؤئمئز كةرةك. سولاي ةتئپ، تةلةةكراننئث ءوز سذرانئسئن ءوزئ وتةيتئندةي كذنگة جةتئپ، قيئن دا بولسا رةسةي بوداندئعئنان قذتئلار جولعا شئعؤئمئز كةرةك. جاقئن جئلدارداعئ العا قويئلار ماقسات تا، مئندةت تة وسئ بولؤعا ءتيئس.

- قازاق تةلةجؤرناليستيكاسئ سالاسئنداعئ سوثعئ جاعئمدئ جاثالئق - ءوزئثئز باس بولئپ دايارلانعان، ءالئ سياسئ كةؤئپ ذلگةرمةگةن كوپ تومدئق «قازاق تةلةأيزياسئ» ةنسيكلوپةدياسئنئث العاشقئ تومئنئث جارئققا شئعؤئ. ونئ شئعارؤداعئ ماقسات نة؟ قانداي قيئندئقتار بولدئ؟

- شيرةك عاسئر بويئ تئرنةكتةپ جيناعان ماتةريالدار نةگئزئندة وتاندئق تةلةديداردئث جارتئ عاسئرلئق تاريحئنئث تذگةندةلةر كذنئ دة الئس ةمةس. الةم ةلدةرئنئث ئشئندة ا ق ش-تا العاش رةت 1999 جئلئ كولةمئ 2200 بةتتئك «تةلةأيدةنية» ةنسيكلوپةدياسئ جارئق كوردئ. كةيئن ول 2004 جئلئ تولئقتئرئلئپ، قايتا باسئلئپ شئقتئ. ءبئز دايارلاعان 50 كئتاپتئث قذنئنا پارا-پار. سوسئن ينتةرنةتتةن ةلةكتروندئ نذسقاسئمةن تانئسئپ شئقتئم. ءوزئم دايارلاعان ةنسيكلوپةديانئ الةمنئث ازؤلئ ةلدةرئ ا ق ش، ذلئبريتانيا، كانادا، اأستراليا ت.ب. انگلو-امةريكان ماماندارئ دايارلاعان ونئممةن سالئستئرا قاراپ، بئزدةگئ وتاندئق كئتاپتا قامتئلعان دةرةكتةردئث مولدئعئ مةن سان الؤاندئعئ قؤانتتئ. الايد،ا بار بولعانئ - وتاندئق تةلةةكراننئث جارتئ عاسئرلئق مةرةيتويئنا ارناپ ةكئ كئتاپ، ءبئر فوتو البوم شئعاردئق. سول باياعئ رةسةيدئث دايئن دذنيةسئنة يةلئك ةتئپ، وتاندئق تةلةراديونئث عئلئمي-زةرتتةؤ جانة باسپا ونئمدةرئ باعئتئن جئلئ جاؤئپ كةلدئك. ةندئ جاثا مينيسترلئك تةلةراديو ءوندئرئسئ مةن ونئث عئلئمي-زةرتتةؤ سالاسئن قارجئلاندئرؤعا جئل سايئن بيؤدجةتتةن قوماقتئ قارجئ قاراستئرئپ، عالئمداردئ قوردالانعان پروبلةمالاردئ زةرتتةؤ جذمئسئنا جذمئلدئرسا ءجون بولار ةدئ. جارتئ عاسئر مةرزئم ارالئعئندا ءوز ومئرلةرئن تةلةةكرانعا ارناعان مامانداردئث كوپشئلئگئ بذگئندة ارامئزدا جوق نة زةينةتكةرلئك جاستا. وسئ كةزةث ارالئعئندا عانا ءبئزدئث ةسةبئمئز بويئنشا بذل سالادا 10000-داي ادام قئزمةت جاساپتئ. بار عذمئرئن، ءبئلئمئ مةن بئلئگئن تةلةةكرانعا ارناعان، الايدا بذگئن كوپشئلئگئ ةستةن كةتئپ، ةلةسكة اينالعان سول ارداگةرلةر ةل ةسئندة، ذرپاق جادئندا ماثگئلئك جذرسة دةدئك. الةم ةلدةرئ اراسئندا ةكئنشئ، ت م د ةلدةرئ اراسئنان تذثعئش رةت جارئق كورئپ وتئرعان كئتاپتئث اؤديتورياعا بةرةر تاعئلئمئ دا، ءتالئمئ دة مول. سوندئقتان وتاندئق تةلةةكران شةجئرةسئنئث جارئققا شئعؤئنا قارجئلاي كومةك قولئن سوزار ازاماتتار مةن ذيئمدار تابئلار دةگةن ويدامئن.

سذحباتتاسقان قذتماعامبةت قونئسباي

(«ايقئن» گازةتئ. ناؤرئزدئث 31 ئ. 2010 جئل)