باؤئرجان وماروأ، مادةنيةت جانة اقپارات مينيسترلئگئ اقپارات جانة مذراعات كوميتةتئنئث ءتوراعاسئ: ايتئس - باسةكةگة قابئلةتتئ ونةر

فوتو: None
>- جاقئندا قازاق حالقئنئث رؤحاني ومئرئندة ةلةؤلئ جاثالئق بولدئ. «قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 كذيئ» دةپ اتالاتئن مؤزئكالئق انتولوگيا جارئق كوردئ. مينيسترلئك ةل-جذرتتئ تاعئ قانداي ءئس-شارالارئمةن قؤانتادئ؟

- «قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 كذيئ» - تةثدةسسئز جوبا. بذل شارا ةلباسئنئث تاپسئرماسئ بويئنشا «مادةني مذرا» باعدارلاماسئ اياسئندا جذزةگة اسئرئلدئ. مينيسترلئكتئث «قازاقستان حالقئنئث رؤحاني دامؤ قورئ» اكسيونةرلئك قوعامئ مةن «ةل» پروديؤسةرلئك ورتالئعئمةن بئرلةسئپ جاساعان بذل شارؤاسئ ذلتتئق رؤحانياتتئ ءدذر سئلكئندئردئ. عاسئرلار بويئ حالئقتئ تةربةپ كةلگةن كذيلةرئمئزدئ جيناپ، شاشئراپ جذرگةن قازئنامئزدئ تذگةلدةپ الدئق. قازاق ةلئندةگئ، كذي ونةرئنئث مةكتةپتةرئ، دومبئرا كذيلةرئ، سئبئزعئ كذيلةرئ، قوبئز كذيلةرئ، وسئ زامانعئ كذيلةر جان-جاقتئ قامتئلدئ. بذل ءبئر ةلدئث ةلدئگئن كورسةتةتئن ذلكةن ءئس بولدئ. ةندئ قازاقتئث ءداستذرلئ 1000 ءانئن انتولوگيا رةتئندة جارئققا شئعارؤ جذمئستارئ جذرگئزئلئپ جاتئر.

وقئرمان قاؤئم «تاؤةلسئزدئك تولعاؤئ» اتتئ بايگةنئث قورئتئندئسئ بويئنشا ةث ذزدئك وپةرانئث، بالةتتئث، كامةرالئق مؤزئكانئث، وسئ زامانعئ اندةردئث، بالالارعا ارنالعان اندةردئث، درامالئق شئعارمانئث اأتورلارئنا اؤقئمدئ مولشةردة جذلدة بةرئلگةنئنةن مول حاباردار. وسئ ءذردئس ءارئ قاراي جالعاسادئ. «تاؤةلسئزدئك تولعاؤئ» اتتئ بايگةنئث اياسئندا ادةبي شئعارمالار ساراپقا سالئناتئن بولادئ.

- ول شئعارمالار كورةرمةنئمةن قاؤئشا ما؟ الدة سئزدةر تةك بايگة بةرؤمةن عانا شةكتةلةسئزدةر مة؟

- جوق، بايگة بةرؤمةن شةكتةلمةيمئز. ساحناعا ارنالعان دذنيةلةردئث ءبارئ قويئلادئ. جانة ونئث ساپالئ ساحنالانؤئنا ءمان بةرئلةدئ. ال كوركةم شئعارمالار جذلدة الئپ جاتسا، كئتاپ بولئپ باسئلئپ شئعادئ. ماسةلةن، «تاؤةلسئزدئك تولعاؤئ» بايگةسئندة ا ق ش-تا قئزمةت ئستةپ جذرگةن الماس سةركةبايةأ پةن كانادادا تذراتئن ءادئل بةستئبايةأ وپةرا مةن بالةت شئعارمالارئ بويئنشا باس جذلدةلةردئ يةلةندئ. سئرت جذرتتا قازاق جةرئنئث قذندئلئقتارئن تانئتئپ جذرگةن تالانتتئ پةرزةنتتةرئمئزدئث تؤئندئلارئن ءوز كورةرمةندةرئمئزگة نةگة ذسئنباسقا؟! ونئث ذستئنة «بايتةرةك» جانة «جةرذيئق» دةپ اتالاتئن بذل دذنيةلةر ذلتتئق قذندئلئقتارئمئز بةن ذلتتئق يدةيامئزدئ كةثئنةن تانئتؤعا نةگئزدةلگةن. مذنداي ونةر سايئستارئ ذزدئك شئعارمالاردئ كوپتةپ تؤئنداتؤعا سةبةپ بولار ةدئ.

- جالپئ، وسئ مؤزئكالئق نةمةسة ادةبي شئعارما بولسئن، ءتاؤئر دذنيةلةردئ باسةكةگة قابئلةتتئ شئعارمالار دةپ تانئعان دذرئس پا؟ «باسةكةگة قابئلةتتئ» دةگةن ذعئمدئ ونةرگة اپارئپ تةلؤگة بولا ما؟ قازاق ونةرئ باسةكةگة شئنئمةن قابئلةتتئ مة؟

- بذعان ةشقانداي كذماندانؤدئث ءجونئ جوق. قازئرگئ كذنئ باسةكةگة قابئلةتتئ ءونئم شئعارؤ كةرةك دةپ جوعارئ تالاپ قويئلئپ جاتادئ. نةمةسة باسةكةگة قابئلةتتئ مامان دايئنداؤئمئز كةرةك دةگةن مئندةت جذكتةلةدئ. ونةر ادامئ دا سول سالاعا ماماندانعان كئسئ ةمةس پة؟ ول ماماننئث توعئز تولعاتئپ ومئرگة اكةلگةن شئعارماسئ ونةردئث ءونئمئ بولئپ سانالادئ. ةندةشة، سول ونةردئث ءونئمئن باسةكةلةستئككة ساي ةتئپ ازئرلةؤگة نةگة بولماسقا؟! قازاق حالقئنئث ءداستذرلئ ونةرئ مةن حالئقتئق ادةبيةتئ و باستان وزگة جذرتتئ تاثعالدئرئپ كةلةدئ. سئرت ةلدةردئث زةردةلئ زةرتتةؤشئلةرئ سالماقتاپ قاراپ، بايئپتئ باعاسئن بةرگةن اسئل مذرالارئمئز تالاي عاسئر وتسة دة قذندئلئعئن جوعالتقان ةمةس. ونةرئمئز بةن ادةبيةتئمئزدئ زةردةلةگةن جالپاق جذرتقا بةلگئلئ تذلعالاردان باسقا ةسئمئن قالئث ةل بئلة بةرمةيتئن شةتةلدئك عالئمدار دا جةتةرلئك. مئسالئ، 1958 جئلئ امةريكا قذراما شتاتتارئنئث سولتذستئك كارولينا شتاتئنداعئ ديؤك ؤنيأةرسيتةتئنئث باسپاحاناسئنان توماس گؤستاأ أيننةردئث «رةسةي قذرامئنداعئ ورتالئق ازيا قازاقتارئنئث اؤئزةكئ ءسوز ونةرئ مةن ادةبيةتئ» دةگةن كئتابئ شئققان. بذل كئتاپتا قازاق ادةبيةتئنئث ارعئ-بةرگئ تاريحئنداعئ وكئلدةرئنئث شئعارمالارئ تؤرالئ عئلئمي تذجئرئمدار كورئنئس تاپقان. ءتئپتئ ول تذستا ءوز ةلئمئزدة جاريالاؤعا تئيئم سالئنعان دؤلات باباتاي ذلئ، شورتانباي قاناي ذلئ، مذرات موثكة ذلئ سئندئ زار زامان اعئمئ وكئلدةرئنئث ولةث-تولعاؤلارئ دا جان-جاقتئ قامتئلعان. وسئ كئتاپ ا ق ش-تئث بارلئق كئتاپحانالارئندا تذر. سول ةلگة بارعان ساپارئمئزدا كوشئرمةسئن الا كةلگةنبئز. ءوز كئتاپحانالارئمئزدا ءبئرلئ-جارئم داناسئ ساقتالعان بولؤئ مذمكئن. ءبئزدئث ادةبيةتئمئز ءذشئن وتة قذندئ وسئ دذنيةنئ قازئر اعئلشئن ءتئلئن جاقسئ بئلةتئن ءبئر ادةبيةتشئ عالئم قازاق تئلئنة اؤدارئپ جاتئر. بذيئرسا، بيئل مةملةكةتتئك تاپسئرئس اياسئندا باسئپ شئعارامئز دةپ وتئرمئز. ءارينة، ول تذستا سوأةتولوگ-عالئمدار بةلگئلئ ءبئر ماقسات كوزدةگةن بولؤئ مذمكئن. ءبئراق قازاق ادةبيةتئنئث تاريحئندا ءئلئپ الار نارسة بولماسا، شةتةلدئث ءبئرقاتار زةرتتةؤشئلةرئ سونشالئقتئ قئزئقپاس ةدئ عوي.

الةم جذرتشئلئعئ قازاقتئث ءداستذرلئ ونةرئنة ذنةمئ ئقئلاسپةن قول سوعادئ. مذنئ سوثعئ جئلدارداعئ قازاقستاننئث مادةنيةتئ مةن ونةرئنئث شةتةلدةردة وتكئزئلگةن كذندةرئ ايقئن كورسةتتئ. كذمبئرلةگةن كذي مةن بذراتئلعان بي، اؤةلةگةن ءان ةؤروپا جذرتئنئث دا، اراب ةلدةرئنئث دة قئزئعؤشئلئعئن وياتتئ. مؤزئكانئث تئلئمةن كةز كةلگةن جذرت ءوزارا ذعئسا الادئ. ةثبةكتةگةن بالا مةن ةثكةيگةن كارئگة دةيئن كلاسسيكالئق مؤزئكانئ قذلاعئنا سئثئرگةن وركةؤدة باتئستئ وپةرا مةن بالةتپةن تاثعالدئرؤ مذمكئن ةمةس. ال ذلتتئق ءداستذرلئ ونةرئمئزدئث ذلگئلةرئ ولاردئ ةلةث ةتكئزة الادئ. ةؤروپا ةلدةرئندة كورسةتئلگةن كونسةرتتةر انشلاگپةن ءوتتئ. كونسةرت زالدارئ اؤزئ-مذرنئنا دةيئن لئق تولدئ. وسئدان سوث قازاق ونةرئن باسةكةگة قابئلةتتئ ةمةس دةپ قالاي ايتامئز؟!

- ءبئزدئث ةلدةگئ ةث تانئمال ونةر ءتذرئ سانالاتئن اقئندار ايتئسئ كوبئنةسة حالئقارالئق دةثگةيگة شئعارئلا بةرمةيدئ. ةگةر ونةرگة باسةكةگة قابئلةتتئلئك تذرعئسئنان قارايتئن بولساق، ايتئستئ ئلگةرئلةتؤ ءذشئن نة ئستةؤ كةرةك؟ ايتئس باسةكةگة قانشالئقتئ قابئلةتتئ؟

- ايتئس - كةز كةلگةن باسةكةگة تذسؤگة مذمكئندئگئ بار ونةر. تئپتئ ودان دا جوعارئ. ويتكةنئ بئزبةن ايتئسئپ قارق قئلاتئن حالئق جوق. كورشئلةس قئرعئزدار مةن قاراقالپاقتا دا قازئر بذل ونةردئث دةثگةيئ سونشالئقتئ بيئك دةپ ويلامايمئن. سؤئرئپسالمالئق ءداستذر ةجةلدةن الةمنئث ءبئرقاتار ةلدةرئندة بولعان. ايتئستئث دامؤئ مةن تاريحئن جئقپئل-جئقپئلئنا دةيئن زةرتتةگةن پروفةسسور مذحاممةدراحئم جارمذحاممةد ذلئنئث ةثبةكتةرئنة سذيةنسةك، ءبئرقاتار قئزئقتئ دةرةكتةرگة كةزئگةمئز. ول مذحتار اؤةزوأتئث «قازاق ادةبيةتئ تاريحئنئث» 1 تومئندا جاريالانعان «ايتئس ولةثدةرئ» اتتئ زةرتتةؤئنة سذيةنئپ، ورتا عاسئرداعئ باتئس ةؤروپاداعئ كةلتتةردة - فيلدةردئث، سولتذستئك فرانسيادا - ترؤأةرلةردئث، ورتالئق ةؤروپادا - مةيستةنزينگةرلةردئث، سكانديناأيا ةلدةرئندة - سكالدئلةردئث، ورئستاردا - سكوموروحتاردئث، ةرتةدةگئ يران مةن ءذندئستانداعئ «ءمذشايراعا»، اراب ةلئندةگئ «مذعاللاقاتقا» قاتئسقان اقئنداردئث سؤئرئپسالمالئق ونةرگة جذيرئك ةكةنئن اتاپ كورسةتةدئ. ءسابيت مذقانوأ ءوز ةثبةگئندة كوشپةلئ موثعول، تذرئكمةن، اراب ةلدةرئندة ايتئس جانرئنئث مول بولعانئن ايتادئ. ال بةلگئلئ فولكلورشئ-عالئمدار ايتئسقا ذقساس ونةردئث ةجةلگئ زاماندا شئعئس ازيا ةلدةرئندة دة بولعانئن باياندايدئ. بذگئنگئ تذرئك ةلئندةگئ «اتئشمالار» ايتئستئث ءبئر ءتذرئ بولئپ سانالادئ. ايتئس التايلئقتاردا دا بولعان. ياعني بذل - كةزئندة الةمنئث كوپتةگةن حالئقتارئنئث تامئرئنا قان جذگئرتكةن ونةر.

سولاي بولا تذرسا دا، قازئر ايتئستئث ةث دامئعان ةلئ ءبئزدئث ةل دةپ ويلايمئن. سةبةبئ ايتئس قاي كةزدة دة جةلئسئن ذزگةن جوق. سوثعئ جيئرما-وتئز جئلدا ءتئپتئ وركةندةي ءتذستئ. سةكسةنئنشئ جئلداردا ةكپئن العان ايتئس ةلئمئز تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن كةثئنةن قانات جايدئ. بذل - قازاقتئث گةنةتيكالئق كودئندا تاثباسئ قالعان ونةر. شئنداسا، ءوزئن جاقسئلاپ تاربيةلةسة، قازاقتئث زةردةلئ بالالارئنئث ءبئرازئ ايتئسا الادئ. ايتئس ءبئرقاتار سئرت ةلدةردة دة وتكئزئلئپ ءجذر. ءتول ونةرئمئزدئ وزگة جذرتقا جان-جاقتئ تانئستئرؤ ءذشئن مذنداي شارالاردئث ماثئزئ زور. جالپئ، ايتئستئ جةتئلدئرگةن ذستئنة جةتئلدئرة ءتذسؤ كةرةك. ءبئراق ةلدئث كوثئلئنةن شئعاتئن ذلگئلةر ذسئنئلعانئ ءجون.

- ءوستئپ جةتئلدئرةمئز دةپ تالپئنئپ جذرگةنئمئزدة ايتئسئمئز ةپتةپ قوجئراپ بارا جاتقان جوق پا ءوزئ؟ مئسالئ، كةز كةلگةن باي مةن باعئلاننئث تويئ ايتئسسئز وتپةيدئ. اقئندار كذن كورئس ءذشئن قالتالئلاردئث بالتالئسئ بولؤعا ءماجبذر. امال جوق، جاعئ تالعانشا سولاردئث داؤلةتئ مةن ساؤلةتئن جئرلايدئ. بذدان ايتئس ذساقتاپ كةتپةي مة؟

- ايتئپ وتئرعانئثئز وتة دذرئس ماسةلة. ايتئس «ءشوپ تة ولةث، شوثگة دة ولةثنئث» كةبئن كيمةؤئ كةرةك. بذل ونةر ذلتتئ ذيئستئرئپ، ةلدئث بئرلئگئن ورنئقتئرا تذسؤگة قئزمةت ةتؤگة ءتيئس. قالتالئلاردئث اؤئلدئق جةرلةردة اتاسئنا اس بةرئپ، اقساقالعا باس بةرئپ، ايتئس ذيئمداستئرئپ، مال شاشاتئنئ راس. ءتئپتئ سذندةت توي جاساسا دا اقئنداردئ شاقئراتئن بايشئكةشتةر بار. وسئ جةردة ءسوزئ التئن، ءجذزئ جارقئن اقئندارئمئز سولاردئث قولجاؤلئعئنا اينالئپ بارا جاتقان جوق پا دةگةن زاثدئ سذراق تؤئندايدئ.

جالپئ، اقئنداردئث اؤقاتتئلاردئث تويلارئ مةن اسئندا جئر ايتؤئ، سولاردئث توي-تومالاعئندا ايتئسقا ءتذسؤئ ةجةلدةن بار ءداستذر. مئسالئ، قازاق ادةبيةتئنئث الئبئ، ايگئلئ ايتئس اقئنئ مذرات موثكة ذلئ باتئس وثئرئنة بةلگئلئ شونجار عذمار قازئ ذلئنئث بولمئس-ءبئتئمئ، سئن-سيپاتئ، مئنةز-قذلقئ تؤرالئ ذزاق تولعاؤ ايتقان. ءتئپتئ ونئث 1908 جئلئ قازان قالاسئنداعئ اعايئندئ كارئموأتةردئث باسپاسئنان جارئق كورگةن العاشقئ كئتابئنئث ءوزئ «مذرات اقئننئث عذمار قازئ وعلئنا ايتقانئ» دةپ اتالادئ. ءبئراق سول مذراتتئث جئرئنان عذماردئث بولمئسئنداعئ تةكتئلئك بايقالئپ تذرادئ. ونئث حالقئنا قادئرلئ، ءارئ قؤاتتئ، ءارئ نةسئبةلئ، ءارئ قايراتتئ، ءارئ ئزعارلئ، ايرئقشا ادام ةكةنئ كورئنةدئ. ال بذگئنگئ بايلارئمئزدئث ءبارئنئث بويئنان ونداي تةكتئلئكتئث بةلگئلةرئن تةرئپ وتئرؤ وتة قيئن. ءتئپتئ ول مذلدة تابئلماؤئ دا مذمكئن. «ايئر قذيرئق شايانسئث» دةپ بايقاعانئن بئردةن بةتئنة ايتئپ تاستايتئن ةكئنئث ءبئرئ ماحامبةت ةمةس، اقئندار امالسئزدان سئرعاقتاتئپ ونئ ماداقتاؤعا ءماجبذر بولادئ. قالتالئنئث تويئنداعئ ايتئستا سونئث توثئرةگئن تئلگة تيةك ةتةدئ. نةگئزئندة، ءبئزدئث اقئنداردئث شةبةرلئگئندة داؤ جوق. نةبئر قيئن ذيقاس تاؤئپ، ءازئلگة بذرئپ، اربانئ سئندئرماي، وگئزدئ ولتئرمةي الئپ شئعادئ. مئسالئ، كاسئپكةردئث تويئندا ايتئسسا، «نةسئبةگة ءسات سايئن كةزدةسئپ ةث، بولئپ شئقتئث اتاقتئ بيزنةسمةن» دةپ الگئنئ «تالدئرئپ» تذسئرةدئ. ءتاؤئر اقئندار توقسانئنشئ جئلداردئث باسئندا ةسةبئن تاؤئپ تذندة جورتاتئن رةكةتتةردئ دة جئرعا قوستئ. ولار توي-تومالاق وتكئزگةندة «اتئثنان اينالايئن رةكةتئم، ارتئپ تذر بارئمتامةن بةرةكةتئث» دةپ ماداقتاعان ايتئس اقئندارئ دا بولدئ. سوعان انا بايعذس تاناؤئ شةلةكتةي بولئپ، ولةردةي قؤانادئ. نةمةسة جانارماي بةكةتئنئث باسشئلارئ توي جاساسا، ءسوز قاعئستئرعان اقئندار: «بيزنةستئث شارؤاسئن تاس قئپ بولدئث، بةنزيننئث قويماسئنا باستئق بولدئث» دةپ كاسئپكةردئث بؤئنئنا تذسةدئ. مئنة، وسئنداي قابئلةتتئ اقئندارئمئزدئث اقشالئ ادامدارعا قئزمةت قئلاتئنئ قئنجئلتادئ. بذدان قازاقتئث ونةرئ ذتپايدئ. بئرئنشئدةن، ايتئس اقئنئنا كوثئلئ قالامايتئن تاقئرئپتئ جئرلاؤعا تؤرا كةلةدئ. ةكئنشئدةن، ونةر يةسئنئث پايدا ويلاؤعا نيةتتةنؤگة جول اشادئ. ذشئنشئدةن، جالپئ ايتئستئث قذنئ تذسةدئ.

- سوندا ايتئستئث قذنئ كةمئمةؤئ ءذشئن نة ئستةؤ كةرةك؟ وسئعان وراي مينيسترلئككة ايتئستئث وتكئزئلؤئن رةتكة كةلتئرةتئن شارالار ذيئمداستئرئلئپ جاتئر ما؟

- بذل ماسةلةگة مادةنيةت جانة اقپارات مينيسترلئگئ جان-جاقتئ كوثئل بولةدئ. ونةر حالئقتئث قازئناسئ بولئپ سانالاتئندئقتان، ايتئستئث دا باعاسئ كةمئپ كةتؤئنة جول بةرمةؤ كةرةك. ءبارئ ءبئر اقئن قانشا جةردةن قابئلةتتئ بولسا دا تويعا شاقئرعان ادامئنئث ءسان-سالتاناتئن جئرلاؤعا كةلگةندة قينالادئ. جذرةكتةن شئقپاعان سوث ولةثنئث دة بةرةكةسئ كةتةدئ. ماسةلةن، ماي قئزمةتكةرئ توي جاساسا، وعان ارناپ نة دةي الادئ؟ «ناپاقانئ تاياقپةن تاباسئثدار، اقشانئ كذرةپ-كذرةپ الاسئثدار» دةؤئ كةرةك پة؟ وسئندايدا اقئندئ ايايسئث. ءسويتئپ، كةشةگئ كذنئ مارتةبةلئ ايتئستا بايگة العان اقئننئث باعاسئ كذرت تومةندةيدئ. كوپ ايتئلسا، ءسوزدئث ءدامئ كةتةدئ. ايتئس تا سولاي. وسئدان سوث ايتئستئث وتكئزئلؤ ءتارتئبئن رةتكة كةلتئرؤ تؤرالئ شةشئم قابئلداؤ قاجةتتئگئ تؤدئ. ءبئزدئث مينيسترلئكتة رةسپؤبليكالئق اقئندار ايتئسئن ذيئمداستئرؤ مةن وتكئزؤدئث ةرةجةسئ بةكئتئلدئ. بذل ةرةجةگة سايكةس رةسپؤبليكالئق بايقاؤدئ ذيئمداستئرؤ كوميتةتئ مينيسترلئك جانئنان قذرئلادئ. رةسپؤبليكالئق ايتئسقا وبلئستار مةن رةسپؤبليكالئق ماثئزئ بار قالالاردا وتكةن ايتئستاردئث جةثئمپازدارئ قاتئسادئ. ايتئسقا ءبئر-ءبئر ذمئتكةر جئبةرئلةدئ. سوندا بذل ناعئز مئقتئلاردئث ءسوز سايئسئ بولماق.

- ءبئراق جذزدةگةن اقئنئ بار وبلئستان قارا ءذزئپ شئعؤ دا وثاي ةمةس قوي. ءبئر نارسةنئ انئقتاپ الايئق. مئسالئ، مةن اتاقتئ اقئنمئن دةلئك. قابئلةتئم بارئنةن باسئم تذرسا دا، وبلئستئث باس بايگةسئن الا الماي قالؤئم مذمكئن عوي. سوندا جازعان باسئم رةسپؤبليكالئق ايتئستئث ماثايئنا جولاي الماي كةتةمئن بة؟

- ونئ ةندئ وبلئستئق ايتئستئث قازئلار القاسئنئث ارئنا جذكتةؤ كةرةك. ةشبئر اقئننئث ءوزئن ةشكئمنةن تومةن سانامايتئن دارالئق پسيحولوگياسئ تاعئ بار. بذل ايتئستا جولئ بولماسا، كةلةر جولعئ ايتئسقا قاتئسادئ. ونئث ذستئنة رةسپؤبليكالئق ايتئسقا بذرئنعئ رةسپؤبليكالئق ايتئستا جةثئمپاز اتانعان ايتئسكةرلةر دة قاتئسا الادئ. سونداي-اق ايتئستئ ذيئمداستئرؤشئلاردئث شةشئمئمةن باسقا اقئندار دا قاتئسادئ. بذل شئن تالانتتئعا ءورئس اشئلا تذسةدئ دةگةن ءسوز.

- ةرةجة بويئنشا ايتئسقا قاتئسؤشئلارعا قانداي تالاپتار قويئلادئ؟

- ايتئسكةردئث جوعارئ دةثگةيدةگئ ورئنداؤشئلئق شةبةرلئگئ، ادةبي ءتئل بايلئعئ، تاقئرئپتئ جان-جاقتئ اشا ءبئلؤئ، قارسئلاسئنا جاؤاپ بةرؤ شةبةرلئگئ، ءداستذرلئ ايتئس ماقامئن قولدانؤئ، قازئرگئ تاثداعئ وزةكتئ ماسةلةلةردئ كوتةرؤئ، تاقئرئپتان اؤئتقئماؤئ، ذيقاستارئنئث، ولةث قذرئلئسئنئث تالاپقا ساي بولؤئ ةسكةرئلةدئ.

- سوندا ولةثدئ دذرئس ذيقاستئرا المايتئن ايتئس اقئنئ بولؤئ دا مذمكئن دةپ ويلايسئز با؟

- ابدةن مذمكئن. نةگة بولماسئن؟ ايگئلئ اقئن نذرحان احمةتبةكوأكة تورعايدئث اتاقتئ ايتقئشئ، قئرسئق ءسوز بةن لاققا ولةثنئث تةثدةسسئز شةبةرئ ايسا كةلئپ: «كةل، نذرحان ايتئسايئق!» دةپتئ. نذرحان: «باستاي عوي» دةسة، ايسا جارئقتئق: «اسپاندا ذشئپ جذرگةن قذلئندئ بية، سوثئندا سالپاقتايدئ بوتالئ تذية. الئستان ارئپ-اشئپ كةلگةنئمدة، استئندا ءبئر كورپةنئث ذمار-جذمار...» ، - دةپ جةلدئرتئپ قويا بةرئپتئ. سوندا نذرحان: «ويباي، ايسا، بولدئ، بولدئ... مةن جةثئلدئم»، - دةپ جاتا كةتكةن ةكةن. سول ايسا سةكئلدئ اق ولةثدئ توعئتئپ، توتةلةپ تارتا بةرةتئن اقئندار بارشئلئق. ولةثدةرئنئث نة ذيقاسئ، نة قذيقاسئ جوق، وزدةرئ سوزگة تذسئنبةيتئن سولاردئ جةثؤ وتة قيئن. ودان قالسا، «قايئن-جةثگة»، «قذداشا-جةزدةلئكتئ» جةلةؤ ةتئپ، انايئلئققا سالئنئپ، وتباسئنئث توثئرةگئندةگئ ماسةلةلةردئ تةرمةلةپ، كوك ةزؤلئككة سالئنؤ ءذردئسئ تاعئ بار. بذل ةرةجة وسئندايلارعا دا تئيئم سالادئ.

- بايگةنئث مولشةرئ...

- جةثئمپازدارعا تابئس ةتئلةتئن جذلدةلةردئث كولةمئن ذيئمداستئرؤشئلار انئقتايدئ. بايگةگة ية بولعان ايتئس اقئندارئنئث رةنجي قويمايتئنئنا سةنئمدئمئز. ايتئس بذقارالئق اقپارات قذرالدارئندا جان-جاقتئ ءناسيحاتتالادئ.

- اقئنداردئ بذلايشا سذرئپتاؤ ارقئلئ ايتئسقا قاتئسؤشئلاردئث سانئن ازايتئپ الئپ جذرمةيمئز بة؟

- ماقسات - ايتئسقا قاتئسؤشئلاردئث سانئن كوبةيتؤ ةمةس، جاقسئ ايتئسكةرلةردئث قاتارئن ارتتئرؤ. ايتئسكةرلئك ونةر دة ساپانئ تالاپ ةتةدئ. مئسالئ، ئلگةرئدة جؤرفاكقا ةلؤ اقئن تذسةتئن. سونئث ئشئنةن ءبئر-ةكةؤئ عانا سؤئرئلئپ شئعاتئن دا، قالعانئ اقئن ةمةس ةكةنئن ءذنسئز مويئندايتئن. سول سياقتئ تةك قانا مئقتئ ايتئس اقئندارئنئث مةكتةبئ قالئپتاسؤئ كةرةك. ايتئس اقئنئ ةلدئث ءسوزئن ايتاتئن، كةرةك بولسا، قايراتكةر دارةجةسئندة تانئلعان، تالاسسئز مويئندالعان تذلعا بولسئن. كورئنگةن جةردة جئلتئثداپ، كةز كةلگةن دةثگةيئ تومةن ايتئسقا قاتئسئپ، كورئنة بةرمةگةنئ دذرئس. ءبئر كةزدةگئ قاتيموللا بةردئعاليةأ، قونئسباي ءابئل، ءاسيا بةركةنوأا، اسةلحان قالئبةكوأالار ةلدئث زةردةسئندة سول بابئندا تذرعان قالپئمةن قالدئ عوي. سول سةكئلدئ بيئك دةثگةيدة بايگة العان ايگئلئ اقئنداردئث سول دارةجةسئنةن تومةندةمةگةنئ ءجون. ايتپةسة، بابئن جولعالتئپ الئپ، قاتارداعئ سپورتشئلاردان جئعئلئپ جذرةتئن وليمپيادا جذلدةگةرلةرئنئث كذيئن كةشةدئ.

- سونئمةن، قازئرگئ ايتئسكةرلةردةن كئمدةردئ ءتاؤئر دةپ باعالايسئز ءوزئ؟

- ءبئر كةزدة ةسةنقذل، ةرئك، شورابةك، لةنا، ازئمبةكتةردئث شةبةرلئگئنة ءتانتئ بولاتئنبئز. بذگئنگئلةر دة مئقتئ. مةلس، امانجول، بالعئمبةك، اينذر، رذستةم، ايبةك، نذرمات... كوپ قوي...

- ايتئستئث ءتئلدئ دامئتؤدئث قذرالئ رةتئندة باعالاناتئنئ بةلگئلئ. كةيبئر اقئندار ايتئس ذستئندة دورةكئلئك تانئتئپ وتئرادئ...

- اقئن - ءوزئنئث مئنةزئمةن اقئن. سوندئقتان ونئث ايتئس كةزئندة وزئندئك بولمئس-ءبئتئمئ بايقالئپ تذرعانئ جاراسئمدئ. ءبئراق جاثاعئ ءسئز ايتقانداي دورةكئلئك پةن جونسئزدئككة ذلاسئپ كةتپةؤئ كةرةك. راس، بذرئنعئ زاماندا قازاقتئث ارقالئ اقئندارئ ءار نارسةنئ ءوز اتئمةن اتاپ، ايتئسئپ وتئرعان ادامئنا قئز-قئرقئن، كةلئن-كةپشئك دةپ قاراماي، قارسئلاسئن بةتئث بار، ءجذزئث بار دةمةي ئرةپ سوياتئن بولعان. قازئر زاماننئث سيپاتئ وزگةردئ. اقئنداردان بيئك ورة، وزئق مادةنيةت تالاپ ةتئلةدئ. وسئ تالاپتاردئ ايتئسكةرلةرئمئزدئث ءبئرازئ ساقتاپ تا ءجذر. ايتئسقا مادةنيةت كةرةك. ءبئراق بذل سئمداي تارتئلئپ، قئزداي سئزئلعان وثكةي ءبئر ادةپتئ شايئرلاردئث سايئسئ ءوتسئن دةگةن ءسوز ةمةس. ايتئستا مئنةز بولؤئ قاجةت. دورةكئ ويدئ دورةكئ ةمةس ةتئپ ايتؤدئث مئث ءتاسئلئ بار ةمةس پة؟

ايتئستاعئ اقئنداردئث ءساتتئ وي ورالئمدارئ ةلدئث زةردةسئندة ذنةمئ جاتتالئپ جذرةدئ. ادةمئ تئركةس جذرتتئث ةسئنةن كةتپةيدئ. ءبئر زاماندا ايتئسقا ابدةن شولدةگةن جذرت «قايتا قذرؤ دةگةن ول قايتا قذرؤ، اتئثدئ قايتا ةرتتةپ قايتا ءمئنؤ» (بةكذزاق تاثئربةرگةنوأ)، «تئلةگئم ورئندالماي قالماسئنشئ، سةكانئث ماسكةؤدةگئ قاؤلئسئنداي» (شورابةك ايداروأ)، «اعايئن ءجون بئلةتئن ايتادئ ذلگئ، ةسةنقذل ءوز ولةثئن قايتا قذردئ» (ةسةنقذل جاقئپبةكوأ)»، «تذركئستان تايقازانئ قايتار بولسا، كوجةسئ بار قازاققا جةتةر ةدئ» نةمةسة «قانئ بار تال بويئندا تالاي ذلتتئث، سةكئلدئ ناؤرئز كوجة ءبئر بالا ةدئث» (ةرئك اسقاروأ) دةگةن سةكئلدئ تئركةستةردئ ذزاق ؤاقئت بويئ جاتقا ايتئپ جذردئ. بذگئنگئ ايتئستار دا مذنداي ويلئ ورالئمداردان كةندة ةمةس.

ايتئس - ءتئل ذستارتؤدئث، ءتئلدئث تذتئنئن ءتذزؤ ذشئرؤدئث ماثئزدئ قذرالئ. ايتئس ارقئلئ تذراقتئ ءسوز تئركةستةرئ، جاثا زامانعا لايئقتئ ذعئمدار، تئلدةگئ جاثا قولدانئستار، ءساتتئ ويلاپ تابئلعان تةرميندةر، ماقال-ماتةلدةر ءناسيحاتتالادئ. ةرةجةدة بذعان ناقتئ ءمان بةرئلگةن.

- كةلةشةكتة وزگة ذلت وكئلدةرئ ايتئستئ ذيرةنئپ الئپ، قازاق پةن ورئس نةمةسة كارئس پةن قازاق بولئپ ءسوز سايئسئنا تذسؤئ مذمكئن بة؟

- ءبارئ دة مذمكئن. نادةجدا لؤشنيكوأا اپامئز باياعئدا-اق ةلدئ ءدذر سئلكئندئرگةن جوق پا؟ قازئر تةلةديداردئ قاراثئز. قازاق تئلئندة حابار جذرگئزةتئن وزگة ذلت وكئلدةرئنئث سانئنان جاثئلاسئث. باسئندا ءبئر-ةكئ جيرةن شاشتئ ذلاندار مةن بويجةتكةندةر تئكةلةي ةفيرگة شئعا كةلگةندة جذرت تةلةديداردئث ئشئنة ةنئپ كةتة جازداپ وتئرئپ قارايتئن. قازئر بذعان ةشكئم دة تاثعالمايتئن بولدئ. سةبةبئ ولاردئث قاتارئ كوبةيدئ. جانة شةتئنةن قازاقشاعا اعئپ تذر. قازاقشا ولةث ايتاتئن ورئس قئزدارئ مةن ذلدارئ جةتكئلئكتئ. مةن بئردة قوستانايداعئ ءتئل مةرةكةسئنة قاتئسئپ، ءبئرئنشئ جذلدةنئ جةثئپ العان پاألودارلئق الةكساندر أةرةششاك دةگةن جئگئتتئ كوردئم. قازاقشا سايراپ تذرعان سول جئگئت دومبئراسئن قولعا الئپ، بئلاي دةپ جئرلادئ:

اي، مةن الةكساندر أةرةششاك،

داثقئم تاسقان،

ايةلئم - قازاق مةنئث قذداي قوسقان.

ذيئمدة سودان ورگةن ءتورت بالا بار،

دذنيةدة باقئت بار ما مذنان اسقان!

ال ةندئ سول أةرةششاكتئث سؤئرئپ سالئپ ولةث قذراي الاتئنئنا مةن ةش كذماندانبايمئن. ءسويتئپ-ءسويتئپ، ايتئسقا بئرتة-بئرتة وزگة ذلت وكئلدةرئ دة كةلؤئ مذمكئن. دومبئرانئ ئقئلاسپةن ذيرةنگةن ادام ايتئس ونةرئن دة بويعا قينالماي سئثئرة الادئ.

- قازئر تيتئمدةي عانا مةكتةپ وقؤشئلارئ دا ايتئسقا قاتئسئپ، ذنةمئ بايگة الئپ ءجذر. بذلار رةسپؤبليكالئق بايگةنئث ساتئلارئنا جةتةم دةگةنشة ساپتان شئعئپ قالئپ، تاؤانئ قايتئپ جذرمةي مة؟ جاس ذلانداردئث تالانتئ جورگةگئندة تذنشئقپاي ما دةگةنئم عوي...

- ولاي بولا قويماس. شئن تابيعي تالانت الدئنان الپئس ارقان كةرئپ قويساث دا توقتامايدئ. باياعئدا ءبئر اؤداندئق پارتيا كوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ تالانتتئ ءبئر جاس جئگئتتئث كةلةسئ قئزمةتكة ذسئنئلعاندئعئ جونئندةگئ ءئس قاعازدارئن كورة سالا: «مئناؤ ءجذرئپ ةمةس، جذگئرئپ كةلة جاتقان بالا عوي... قوي، ذستامايئق، شابا بةرسئن!»، - دةپ بئردةن قولئن قويعان ةكةن. سول سياقتئ ناعئز تالانت ذنةمئ ءبئر جةردةن جارئپ شئعادئ. باياعئدا بذگئنگئ وتة دارئندئ جازؤشئلارئمئزدئث ءئرئ ايگذل كةمةلبايةأا وقؤشئ كةزئندة داپتةرگة جازئلعان پوأةسئن جولداپ، «جالئننئث» ايگئلئ جابئق بايگةسئنئث ةث جوعارئ جذلدةسئن الئپ، بذكئل ةلدئ تاثعالدئرعان جوق پا ةدئ؟! سونداي تالانتتار ةلدئث ئشئندة دة جةتكئلئكتئ. ولار ءارتذرلئ سةبةپپةن رةسپؤبليكالئق ايتئسقا قاتئسؤ مذمكئندئگئنةن ايئرئلئپ قالعاننئث وزئندة جاثا ةرةجة بويئنشا ذيئمداستئرؤشئلاردئث شةشئمئمةن قوسئمشا جولداما الا الادئ. قورئتا ايتقاندا، ءبئزدئث ةرةجةمئز بالالاردئث باعئن بايلامايدئ. ءبئزدئث مينيسترلئك ايتئستئ قولداؤ ماسةلةسئنة قاتئستئ شارالاردئث ءبارئن دة جذزةگة اسئرؤعا مذددةلئ. اقئندار ايتئستارئنئث ماتئندةرئن كئتاپ ةتئپ باستئرئپ شئعارؤعا مذمكئندئك بار. سونئمةن قاتار اقئنداردئ مينيسترلئك دةثگةيئندة ماراپاتتاؤ ماسةلةسئ دة نازاردا بولادئ. ايتئس - حالقئمئزدئث باعا جةتپةس رؤحاني دذنيةسئ. وعان مةملةكةت تاراپئنان قولداؤ مةن كومةك ذدايئ كورسةتئلة بةرمةك.

- اقئن قوعامدئق ماسةلةلةرگة ارالاسپاي تذرا المايتئنئ بةلگئلئ. بذگئنگئ ايتئس اقئنئنئث مئندةتئ نة بولماق؟

- اقئن قاي كةزدة دة قوعامداعئ احؤالدئ بةينةلةيدئ، وعان وي قوسادئ، ءوزئنئث پئكئرئن جةتكئزةدئ. كةمشئلئكتةردئ كورسةتئپ، ونئث سئرئن اشئپ قانا قويماي، ونئ جويؤدئث جولدارئن كورسةتةتئن جئر جذيرئكتةرئ دة بولادئ. ونئث ناتيجةسئ بايقالئپ تا جاتادئ. سونداي-اق اقئن ةلدةگئ بةرةكة-بئرلئكتئ نئعايتئپ، تذراقتئلئقتئ ساقتاؤعا دا مول ذلةس قوسا الادئ. ول اقئننئث قولئنان كةلةدئ. ويتكةنئ ولار - قالئپقا سئيمايتئن، ءسوزئ وتئمدئ ادامدار. سول كذش-جئگةر ةلدئث ءسان-سالتاناتئن ارتتئرا تذسؤگة جذمسالعانئ دذرئس بولادئ. ايتئس اقئنئ تاؤةلسئز ةلدئث جيئرما جئلدا جةتكةن جةتئستئكتةرئن جئرلاپ قانا قويماي، سول تالاي عاسئر ارمانداعان تاؤةلسئزدئككة قورعان بولعانئ ءجون.

اثگئمةلةسكةن جولداسبةك دؤاناباي

(«ايقئن» گازةتئ. ناؤرئزدئث 12 سئ. 2010 جئل)