اركتيكاداعى ستراتەگيالىق ءتۇيىن: ا ق ش گرەنلانديادان نە ىزدەپ وتىر

استانا. KAZINFORM - اركتيكاداعى گەوساياسي باسەكە كۇشەيگەن سايىن گرەنلانديا ا ق ش سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى نۇكتەسىنە اينالىپ وتىر.

پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ بۇل اۋماقتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ءوڭىر رەتىندە اتاۋى اركتيكاداعى اسكەري، ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇددەلەردىڭ توعىسقانىن كورسەتەدى، دەپ حابارلايدى BAQ. KZ ءتىلشىسى.

2026-جىلعى قاڭتاردا داۆوستا وتكەن World Economic Forum اياسىندا ترامپ گرەنلاندياعا قاتىستى «كەلىسىم ءالى تالقىلانىپ جاتىر»، ا ق ش بۇل ايماقتا «تولىق قولجەتىمدىلىككە» مۇددەلى ەكەنىن مالىمدەدى. Reuters اگەنتتىگىنىڭ جازۋىنشا، ول گرەنلانديانى ساتىپ الۋ تۋرالى تىكەلەي ايتپاعانىمەن، بۇل اۋماقتى ا ق ش ءۇشىن ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىك ايماعى رەتىندە بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن.

ساياسي شولۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ترامپتىڭ بۇل ريتوريكاسى گرەنلاندياعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تەك جەكە باستامامەن ەمەس، اركتيكاداعى ۇزاقمەرزىمدى گەوساياسي ەسەپپەن بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.

ا ق ش ءۇشىن گرەنلانديا سوڭعى جىلدارى ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى اۋماقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل ءۇردىس اركتيكاداعى گەوساياسي باسەكەنىڭ كۇشەيۋىمەن، اسكەري قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن جانە سيرەك كەزدەسەتىن قازبا بايلىقتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى.

اسكەري قاۋىپسىزدىك: ا ق ش بازاسى جانە ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەلەرى

گرەنلانديا گەوگرافيالىق تۇرعىدا سولتۇستىك امەريكا مەن ەۋروپانىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان. بۇل ايماق اركتيكا ارقىلى وتەتىن اۋە جانە زىمىران تراەكتوريالارىن باقىلاۋ ءۇشىن اسا قولايلى. ارال اۋماعىندا ا ق ش- تىڭ Pituffik Space Base (بۇرىنعى Thule اۋە بازاسى) ورنالاسقان. Associated Press اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇل بازا ا ق ش- تىڭ اركتيكاداعى قاۋىپسىزدىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى سانالادى جانە سولتۇستىك امەريكا اۋە-عارىش قورعانىس جۇيەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بازا زىمىران ۇشىرۋدى ەرتە انىقتاۋ، زىمىرانعا قارسى قورعانىس جانە عارىش كەڭىستىگىن باقىلاۋ مىندەتتەرىن اتقارادى.

2026-جىلدىڭ قاڭتارىندا ا ق ش، دانيا جانە گرەنلانديا بيلىگى اراسىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە قاتىستى ديپلوماتيالىق كونسۋلتاتسيالار باستالعانى حابارلاندى. Reuters دەرەگىنشە، بۇل كەلىسسوزدەر اركتيكاداعى گەوساياسي شيەلەنىس پەن رەسەي مەن قىتايدىڭ ايماقتاعى بەلسەندىلىگىنە جاۋاپ رەتىندە جۇرگىزىلىپ جاتىر.

مۇز ەرىپ، جول اشىلعان اركتيكا

كليماتتىڭ جىلىنۋى اركتيكاداعى مۇز قاباتىنىڭ جۇقارۋىنا الىپ كەلىپ، جاڭا تەڭىز جولدارىنىڭ بىرتىندەپ اشىلۋىنا جاعداي جاساپ وتىر. ەۋروپارلامەنتتىڭ زەرتتەۋ قىزمەتى بۇل ءۇردىس اسكەري لوگيستيكا مەن حالىقارالىق ساۋدا مارشرۋتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاڭا تالاپتار قوياتىنىن اتاپ وتكەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، گرەنلانديا اركتيكالىق تەڭىز جولدارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان ستراتەگيالىق اۋماق رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل فاكتور ا ق ش ءۇشىن دە، ونىڭ ەۋروپالىق وداقتاستارى ءۇشىن دە ايماقتىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ وتىر.

ساراپشىلار گرەنلاندياعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى تەك اسكەري قاۋىپسىزدىكپەن شەكتەۋگە بولمايتىنىن ايتادى. بۇل - اركتيكاداعى ىقپال ءۇشىن كۇرەستىڭ ءبىر بولىگى.

Atlantic Council ساراپتاماسىندا ا ق ش پەن ونىڭ وداقتاستارى بۇل وڭىردە ءوز پوزيتسياسىن كۇشەيتۋ ارقىلى رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپالىن شەكتەۋگە تىرىسىپ وتىرعانى كورسەتىلگەن. ساياسي تۇرعىدا گرەنلانديا دانيا قۇرامىنداعى اۆتونوميا بولعانىمەن، بولاشاقتاعى تاۋەلسىزدىك ماسەلەسى دە حالىقارالىق نازاردا قالىپ وتىر. بۇل جاعداي ا ق ش- تىڭ ايماققا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ودان ءارى كۇردەلەندىرە تۇسۋدە.

حالقى مەن ءتىلى

CIA World Factbook دەرەگىنە سايكەس، گرەنلانديا حالقىنىڭ شامامەن 89 پايىزى - گرەنلانديالىق ينۋيتتەر (Kalaallit). قالعان بولىگى نەگىزىنەن دات ۇلتىنىڭ جانە باسقا ەۋروپالىق شىققان تۇرعىنداردان تۇرادى.

رەسمي ءتىل: گرەنلاند ءتىلى (kalaallisut).

قوسىمشا قولدانىلاتىن تىلدەر: دات جانە اعىلشىن.

گرەنلاندياداعى ءوزىن- ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭدا kalaallisut رەسمي ءتىل رەتىندە بەكىتىلگەن. دات ءتىلى اكىمشىلىك جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا، اعىلشىن ءتىلى حالىقارالىق بايلانىستا كەڭىنەن قولدانىلادى.

تابيعي رەسۋرستار

CSIS جانە CIA دەرەكتەرىندە گرەنلانديا اۋماعىندا ءبىرقاتار ستراتەگيالىق ماڭىزدى پايدالى قازبالاردىڭ بار ەكەنى كورسەتىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا:

سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى؛

ۋران؛

تەمىر كەنى؛

مىرىش، مىس، التىن؛

گرافيت، ۆولفرام.

Atlantic Council-دىڭ 2025-جىلعى تالداۋىندا بۇل رەسۋرستاردىڭ ا ق ش پەن ەۋرووداق ءۇشىن ماڭىزى ارتقانى اتاپ وتىلەدى. الايدا ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ قاتاڭدىعى، ينفراقۇرىلىمنىڭ السىزدىگى جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرى كەن ءوندىرۋ جوبالارىنىڭ كەڭ كولەمدە ىسكە اسۋىن تەجەپ وتىر.

گرەنلانديا حالقى ا ق ش- قا قالاي قارايدى؟

2025-جىلى جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسىنە سايكەس، گرەنلانديالىقتاردىڭ شامامەن 85 پايىزى ا ق ش قۇرامىنا قوسىلۋعا قارسى ەكەنىن بىلدىرگەن. تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعىن ساقتاپ قالۋدى جانە بولاشاعىن وزدەرى انىقتاۋدى قالايدى.

Reuters اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، جەرگىلىكتى قوعام وكىلدەرى بۇل يدەياعا قارسى شىعىپ، «Greenland is not for sale» («گرەنلانديا ساتىلمايدى») دەگەن ۇراندارمەن پىكىر بىلدىرگەن. 2026-جىلى دا حالىقارالىق ب ا ق بۇل نارازىلىقتىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن جازدى.

دەموگرافيا: شاعىن حالىق، جاس قوعام. حالىق سانى 56500-57000 ادامعا جەتەدى. ال ەڭ ءىرى قالاسى - نۋۋك، وندا شامامەن 19900 ادام تۇرادى. حالىقتىڭ ورتاشا جاسى: 35-36 جاس.

ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن مادەني بىرەگەيلىك

گرەنلانديادا ۇلتتىق جانە مادەني مەرەكەلەر حالىقتىڭ بىرەگەيلىگىن ايقىندايدى:

21-ماۋسىم - ۇلتتىق كۇن (Ullortuneq)؛

1-ماۋسىم - بالا كۇنى؛

6-قاڭتار - Epiphany؛

روجدەستۆو مەن جاڭا جىل.

بۇل مەرەكەلەر ينۋيت داستۇرلەرىن ساقتاۋعا جانە قوعامنىڭ ىشكى تۇتاستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان (Norden.org).

اركتيكا كليماتى قاتال. جاز ايلارىندا (ماۋسىم- شىلدە) : 8+10+ گرادۋس، كەي جەرلەردە 15+ گرادۋس، ال قىستا (قاڭتار-اقپان): 20-40- گرادۋس، ىشكى ايماقتاردا ودان دا تومەن.

ماۋسىم مەن شىلدە - ەڭ جىلى، قاڭتار مەن اقپان - ەڭ سۋىق كەزەڭ.

قوعامدىق ۇردىستەر: مادەني قايتا جاڭعىرۋ

Reuters پەن Associated Press ماتەريالدارىندا سوڭعى جىلدارى گرەنلانديالىق ينۋيت مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانى اتاپ وتىلەدى. جاستار اراسىندا تىلگە، ءداستۇرلى ونەر مەن قولونەرگە بەتبۇرىس بايقالادى. ساراپشىلار بۇل ءۇردىس ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى كۇشەيتىپ، سىرتقى ساياسي ىقپالعا قارسى ىشكى يممۋنيتەت قالىپتاستىرىپ وتىرعانىن ايتادى.