اركتيكادا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇراسى قالاي قورعالىپ جاتىر
استانا. KAZINFORM - قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى 2021 -جىلى العاش رەت اركتيكالىق دۇنيەجۇزىلىك ارحيۆكە ەنگىزىلدى.
بۇل وقيعا سيفرلىق داۋىردە مەملەكەتتىلىك، ۇلتتىق بولمىس پەن تاريحي جادتى قالاي ساقتاۋعا بولاتىنى جونىندە قوعامنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. وسى تاقىرىپتى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ماقساتىندا Kazinform اگەنتتىگى اركتيكالىق دۇنيەجۇزىلىك ارحيۆ (Arctic World Archive, AWA) وكىلدەرىمەن سۇحباتتاسىپ، قازاقستاننىڭ ۇلتتىق رامىزدەرى اركتيكادا قانداي جاعدايدا ساقتالىپ جاتقانىن، نە سەبەپتى ءدال وسى ايماق تاڭدالعانىن جانە الداعى ۋاقىتتا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مۇراسىن ارحيۆ قورىنا قوسۋ جوسپارى بار-جوعىن انىقتادى.
قازىرگى تاڭدا اركتيكالىق دۇنيەجۇزىلىك ارحيۆتە قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن قانداي دەرەكتەر ساقتاۋلى؟ بۇل ماتەريالدار ارحيۆكە قانداي جولمەن تاپسىرىلدى؟ ۇلتتىق ارحيۆتەر، مۋزەيلەر، ۋنيۆەرسيتەتتەر نەمەسە جەكەمەنشىك ۇيىمدار ارقىلى ما؟
بۇگىندە اركتيكالىق دۇنيەجۇزىلىك ارحيۆ ادامزاتتىڭ ورتاق جادىسىن ساقتاۋعا ارنالعان بىرەگەي قور بولىپ سانالادى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇندا الەمنىڭ 30-دان استام ەلىنەن 85-تەن اسا مەكەمە تاپسىرعان 100-دەن استام دەپوزيت بار. ولاردىڭ قاتارىندا ۆاتيكان كىتاپحاناسى، ەۋروپالىق عارىش اگەنتتىگى، سونداي-اق ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق ارحيۆتەرى، كىتاپحانالارى مەن مۋزەيلەرى بار.
AWA- نىڭ قورعالعان قويماسى اركتيكا ايماعىنداعى شپيتسبەرگەن ارحيپەلاگىندا، ماڭگى توڭنىڭ قويناۋىنداعى تاۋدىڭ ىشىندە ورنالاسقان. بۇل اۋماق سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ ورتاسىندا، نورۆەگيانىڭ سولتۇستىگى مەن سولتۇستىك پوليۋس ارالىعىندا جاتىر. ادامزاتتىڭ سيفرلىق مۇراسىن تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتار قاۋپى كۇشەيگەن زاماندا كەلەشەك ۇرپاققا امان جەتكىزۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. قىسقاسى، ارحيۆ وكىلدەرى «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەن قاعيداعا سۇيەنگەن بولۋى كەرەك.
اركتيكالىق ارحيۆتە ساقتاۋلى دەرەكتەر رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ سيفرلىق نۇسقالارىنان تۇرادى. بۇل ماتەريالدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نورۆەگياداعى وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ شپيتسبەرگەنگە جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا ارحيۆكە ارنايى تاپسىرىلعان.
اتالعان ماتەريالدار ءوڭىردىڭ تاريحي نەمەسە مادەني مۇراسىن ايقىندايتىن قۇجاتتار مەن سيفرلىق جيناقتاردى، مىسالى، قولجازبالار، ارحيۆتىك فوتوسۋرەتتەر، ادەبي شىعارمالار نەمەسە عىلىمي زەرتتەۋلەردى قامتي ما؟
اركتيكالىق دۇنيەجۇزىلىك ارحيۆ سيفرلانعان نەمەسە باستاپقىدا سيفرلىق فورماتتا جاسالعان، الەم، ايماق، مەملەكەت، مەكەمە مەن ۇيىمدار، سونداي-اق جەكە ادامدار ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار قۇندى اقپارات پەن تاريحي جادتى ساقتاۋعا ارنالعان.
قازاقستان تاراپىنان تاپسىرىلعان ماتەريالدار ەلدىڭ تاريحي ءارى ساياسي نەگىزىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجاتتاردى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا:
● قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى؛
● قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى؛
● قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى؛
● قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى؛
● 1991 -جىلعى 16- جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ.
- ماتەريالدار ارحيۆكە جىبەرىلەر الدىندا Piql كومپانياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋعا ارنالعان ارنايى تەحنولوگياسى ارقىلى سيفرلاندىرىلىپ، مۇقيات ارحيۆتەلگەن/ساقتالعان. تابيعي ەرەكشەلىكتەرى جاعىنان تەڭدەسى جوق بۇل قويما تولىقتاي ەكولوگيالىق تۇرعىدان ورنىقتى ءارى ۋاقىتپەن شەكتەلمەيتىن ساقتاۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. بۇل تەحنولوگيا ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي ءوتۋدى كوزدەيدى. مۇندا دەرەكتەردى ساقتاۋ ءۇشىن ەنەرگيا كوزدەرى قاجەت ەمەس، سوندىقتان ولار عاسىرلار بويى، ءتىپتى مىڭجىلدىقتار بويى بۇلىنبەي ساقتالا الادى، - دەدى ارحيۆ وكىلدەرى.
AWA جۇمىسىنىڭ نەگىزى سانالاتىن Piql تەحنولوگياسى ارحيۆكە تاپسىرىلعان دەرەكتەرگە «ماڭگىلىك عۇمىر» سىيلايدى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى:
● دەرەكتەردى كوشىرۋدى، باسقا دا قۇرىلعىلاردى قاجەت ەتپەيتىن فورمات؛
● اركتيكا جاعدايىندا 2000 جىلعا دەيىن ساقتالۋ مۇمكىندىگى؛
● كيبەرشابۋىلدار مەن سيفرلىق قاۋىپتەرگە توزىمدىلىك؛
● دەرەكتەردىڭ وزگەرتىلمەي جانە وشىرىلمەي ساقتالۋى؛
● ەلەكترونسىز جانە ماگنيتسىز تاسىمالداۋ فورماتى؛
● ەلەكتروماگنيتتىك جانە رادياتسيالىق ىقپالدارعا توزىمدىلىك.
● دەرەكتەردىڭ اۆتونومدى، وفلاين رەجيمدە ساقتالۋى جانە قاجەت جاعدايدا قىسقا مەرزىمدە قولجەتىمدى بولۋى؛
● ساقتاۋ مەرزىمى بويى قورشاعان ورتاعا زيانى از، ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز.
ارحيۆ قورىندا ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن تىلدەرىنە قاتىستى سيرەك نەمەسە بىرەگەي ماتەريالدار بار ما؟ الداعى ۋاقىتتا قازاقستان مەن ورتالىق ازيا مۇراسىن ارحيۆكە ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟
قازىرگى تاڭدا اركتيكالىق دۇنيەجۇزىلىك ارحيۆتەگى ورتالىق ازياعا قاتىستى جالعىز دەپوزيت - قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى. دەگەنمەن، AWA ىنتىماقتاستىققا ءاردايىم اشىق ەكەنىن جانە بولاشاقتا قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ مادەني، تاريحي جانە قۇجاتتىق مۇراسىن ساقتاۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن قاتار ۇلتتىق مۇراجايىندا قازاقشا اۋديوگيد ىسكە قوسىلعانىن جازعان ەدىك.
اۆتور
كاميلا مۇلىك