سوندا ەۋرووداق كىمنەن قورعانباق؟ تاياۋدا ا ق ش گرەلانديادا ەكى اسكەري بازا اشادى. ال رەسەيدىڭ اتومدىق مۇز جارعىش كەمەلەرى بار. قاجەت بولسا، مۇنى اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا ءازىر. قىتايدىڭ دا ستراتەگيالىق مۇددەسى ايقىن. بەيجىڭ پورت سالۋعا، پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە، سونداي-اق ءبىرقاتار ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا قۇيعان. ەۋرووداق بۇل جولى وسى الپاۋىت ەلدەردەن سەكەم الىپ وتىر.
ۋرسۋلا فون دەر ليايەن، ەۋروپالىق كوميسسيا باسشىسى:
- اركتيكا بىزگە قاتىسى جوق، الىستاعى شەكارا ەمەس. بۇل ايماق ەۋرووداقتىڭ ءبىر بولىگى. ۇيىمعا مۇشە ءۇش مەملەكەت وسى وڭىردە ورنالاسقان. ەۋرووداقتىڭ جارتى ميلليون ازاماتى اركتيكادا تۇرادى. ايماقتاعى تۇراقتىلىق بۇرىنعىداي وزدىگىنەن ساقتالادى دەپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. قازىر جاھاندىق تارتىپكە ەشكىم باعىنباي بارادى. سوندىقتان ءبىز ءوز بەتىنشە قامدانىپ، ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. ستراتەگيالىق ۇستانىمىمىزدى وزگەرتىپ، وداقتاس ەلدەرمەن وسى قۇندىلىقتى قورعاۋىمىز قاجەت.
بۇرىن ەۋرووداق اركتيكانى ادامزاتتىڭ ورتاق قازىناسى دەپ ەسەپتەيتىن. ەندى ستراتەگيالىق ماڭىزى ارتقانىن ايتادى. بۇل ارادا «سولتۇستىكتەگى كورشىلەر» ساياساتىن ەنگىزەمىز، دەيدى. وعان نورۆەگيا، يسلانديا، كانادا، ۇلى بريتانيا كىرۋى مۇمكىن. ءسويتىپ، ماسەلە تۋىنداسا، سامميتكە جينالىپ، شەشۋگە نيەتتى. اركتيكا جەر شارىنىڭ سولتۇستىگىندە 21 ميلليون شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. ەڭ ۇلكەن ارالى - گرەنلانديا، ەڭ ۇلكەن تەڭىزى - بارەنتس. اركتيكا ايماعىنا 8 مەملەكەتتىڭ شەكاراسى كىرەدى. ولار: رەسەي، كانادا، ا ق ش، دانيا، نورۆەگيا، شۆەتسيا، فينليانديا جانە يسلانديا.
ەڭ باستىسى، ونىڭ قويناۋى مۇناي مەن گازعا باي. قۇراما شتاتتاردىڭ گەولوگيالىق قىزمەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا، اركتيكادا الەمدە بارلانباعان قارا التىن قورىنىڭ 13, ال كوگىلدىر وتىننىڭ 30 پايىزى بولۋى مۇمكىن. ءبىراق الداعى ۋاقىتتا ەۋرووداق ەنەرگەتيكالىق شيكىزات ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جوق. بۇل ءوڭىردىڭ مۇناي سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ تاۋەكەلى كوپ ەكەنىن ايتادى.
ناايا ناتانيەلسەن، نۋۋك ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى ءمينيسترى:
- كەن ورنىن يگەرۋ نەمەسە مۇناي ءوندىرۋدى باستاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇعان ورتا ەسەپپەن 16 جىل قاجەت. قارا التىن تابىلعان كۇننىڭ وزىندە العاشقى باررەلدى وندىرۋگە كەمى 10 جىل كەتۋى مۇمكىن. ءاربىر قادام ناقتى ءارى مۇقيات ەسەپتەلۋى ءتيىس. مەملەكەت پەن ينۆەستورلار تاراپىنان توزىمدىلىك، قىرۋار قاراجات جانە ناقتى ستراتەگيا كەرەك.
كليمات وزگەرىسىنەن اركتيكا دا جىلدان جىلعا جىلىپ بارادى. مۇندا ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسى 4 ەسە جوعارىلاعان. ال مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى ازيادان ەۋروپاعا بارار جولدى قىسقارتادى. بۇل سۋەتس كانالى مەن قىزىل تەڭىزگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا سەپ بولارى انىق. تاياۋدا وڭتۇستىك كورەيا اركتيكا ارقىلى كارى قۇرلىققا جۇك جونەلتتى. ساپار 50 كۇنگە سوزىلدى. سەۋل بيلىگى بۇل باعىتتى 2030 -جىلعا قاراي تولىق ىسكە قوسامىز دەپ وتىر.
لي چجە ميەن، وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى:
- تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىس، ورمۋز بۇعازىنىڭ جابىلۋى كورەيا ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتتى. ال اركتيكا ءبىز ءۇشىن داعدارىس كەزىندە بالاما جول بولادى. ءبىز تاعى ءبىر ماسەلەنى شەشۋىمىز قاجەت. ەۋروپاعا جۇك جەتكىزگەن كەمەلەر بوس قايتپاۋى كەرەك. اركتيكا ارقىلى جۇك تاسىمالى جەڭىلدەسە، شىعىن دا ازايادى.
الايدا، سولتۇستىك تەڭىز جولى رەسەي ارقىلى وتەدى. ماسكەۋ بيلىگى مۇنىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان، قاراپ وتىرماق ەمەس. باقىلاۋدى ءوز قولىنا الۋعا نيەتتى.
الەكسەي چەكۋنكوۆ، رەسەيدىڭ قيىر شىعىس جانە اركتيكانى دامىتۋ ءمينيسترى:
- رەسەيدىڭ 40 مۇزجارعىش كەمەسى بار، ال ا ق ش- تا نەبارى 10. ەۋروپا ەلدەرىندە مۇلدە جوق. بۇل سالادا رەسەيدىڭ الەۋەتىنە ەشكىم جەتە المايدى. سوندىقتان سولتۇستىك تەڭىز جولىن رەسەيدىڭ كومەگىنسىز پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس.
ال قىتايدىڭ پوليۋسكە قىزىعۋى كەشە باستالعان جوق. 2013 -جىلى اركتيكا كەڭەسىنە باقىلاۋشى رەتىندە كىردى. بۇدان سوڭ «پوليارلىق جىبەك جولى» باعدارلاماسىن قولعا الدى. رەسەي مەن قىتايدىڭ جوسپارىنا اق ءۇي باسشىسى دا الاڭداۋلى. پرەزيدەنت ترامپ گرەنلاندياعا كوز تىگۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى. تاياۋدا ۆاشينگتون، كوپەنگاگەن جانە نۋۋك بيلىگى قاۋىپسىزدىك بويىنشا كەلىسىمگە كەلدى. قۇجاتقا سايكەس، ا ق ش ارالدىڭ شىعىس جاعالاۋىندا اسكەري بازالارىن ورنالاستىرادى. ال شىعىستاعى كورشىمىز قۇراما شتاتتاردىڭ بەيجىڭنەن سەكەم الۋى قيسىنسىز، - دەيدى.
فۋ ين، قىتايدىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى:
- قىتاي قاۋپى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. ءيا، قىتاي حالقى كوپ، اۋماعى ۇلكەن. الايدا بەيجىڭ اركتيكادا كىمگە قارسى سوعىس اشۋى مۇمكىن؟ بۇل ايماقتا سوعىس اشۋ دا وڭاي ەمەس. گەوساياسات تۋرالى جورامالعا قۇرىلعان قاۋەسەتكە سەنۋدىڭ قاجەتى جوق. اركتيكا بويىنشا ەڭ ماڭىزدى ماسەلە — بۇل تەڭىز مۇزىنىڭ ەرۋى، مۇز جامىلعىسىنىڭ ازايۋى جانە تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى. الەم ەلدەرى وسىعان نازار اۋدارۋى قاجەت.
بۇگىنگى شيەلەنىستىڭ تۇپكى سەبەبى اركتيكا عانا ەمەس، الپاۋىت ەلدەر اراسىندا باسەكە كۇشەيدى. ارقايسىسى ايماقتىق كوشباسشىلىققا يە بولعىسى كەلەدى، دەيدى ساراپشىلار. ال اركتيكا وسى گەوساياسي تارتىستىڭ مايدانىنا اينالىپ وتىر.
24.kz