نارىقتاعى جاڭا كۇش
ەلىمىزدە ماركەتپلەيس ساۋداسى 2018 -جىلدان باستاپ قارقىنداپ، پاندەميا جىلدارىندا ەرەكشە سەرپىن الدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، وتكەن جىلى ەلەكتروندى بولشەك ساۋدا كولەمى 3,77 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ، ءبىر جىلدا 19,4 پايىزعا ءوستى. ونىڭ 86 پايىزى ماركەتپلەيستەر ارقىلى جۇزەگە اسقان.
پلاتفورمالارداعى ساتىلىمنىڭ 90 پايىزدان استامىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قامتاماسىز ەتەدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ باعالاۋىنشا، سالا 300 مىڭنان استام تىكەلەي جۇمىس ورنىن قۇرىپ، لوگيستيكا، قويما، جەتكىزۋ، جارناما جانە IT قىزمەتتەرىن قوسا ەسەپتەگەندە جارتى ميلليونعا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار پلاتفورمالار نارىقتاعى باسەكەنىڭ سيپاتىن وزگەرتتى. بۇرىن باعانى ءوندىرۋشى مەن دۇكەن ايقىنداسا، قازىر وعان ماركەتپلەيستىڭ الگوريتمدەرى ىقپال ەتەدى. سۇرانىس، جەتكىزۋ جىلدامدىعى، ساتۋشى رەيتينگى، پىكىر سانى مەن ىزدەۋ ناتيجەسىندەگى ورنى تاۋاردىڭ باعاسى مەن ساتىلىمىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەر اراسىنداعى باسەكەمەن قاتار الگوريتمدەر اراسىنداعى باسەكە كۇشەيدى.
پلاتفورمالاردىڭ ىقپالى ارتقان سايىن جاڭا ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك تە قالىپتاسىپ كەلەدى. ءىرى ماركەتپلەيس كوميسسيا مولشەرىن، ىزدەۋ الگوريتمىن نەمەسە جارناما ەرەجەسىن وزگەرتسە، ونىڭ سالدارىن بىردەن ونداعان مىڭ ساتۋشى سەزىنەدى. بۇل - ءداستۇرلى بولشەك ساۋدادا بولماعان قۇبىلىس.
مۇنداي ءۇردىس ترانسشەكارالىق ساۋدادان دا بايقالادى. PwC دەرەگىنە سايكەس، 2024 -جىلى قازاقستانداعى ەلەكتروندى ساۋدانىڭ 62 پايىزى يمپورتتىق ساتىپ الۋلاردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى بولدى، ياعني تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى شەتەلدىك پلاتفورمالار ارقىلى تاپسىرىس بەرەدى. ازىرگە قازاقستاننىڭ ماركەتپلەيستەر ارقىلى جۇزەگە اساتىن ەكسپورتى يمپورت بولىگىنەن تومەن.
يمپورتتىڭ باسىمدىعى سالىقتىق تەڭسىزدىك ماسەلەسىن دە ۋشىقتىردى. وتاندىق كاسىپكەرلەر بارلىق مىندەتتى سالىقتى تولەسە، شەتەلدىك ينتەرنەت- پلاتفورمالاردىڭ تالاپتاردى تولىق ورىنداۋىن باقىلاۋ ازىرگە قيىن. قازىر Temu ،Alibaba ،Garmin ،Twitch جانە باسقا دا 110 نان استام شەتەلدىك ينتەرنەت-كومپانيا سالىق ورگاندارىندا تىركەلگەنىمەن، ولاردىڭ ناقتى تولەمدەرىن باقىلاۋ وڭاي ەمەس.
سونىڭ سالدارىنان وتاندىق جانە شەتەلدىك ويىنشىلاردىڭ سالىقتىق جۇكتەمەسى بىردەي بولماي وتىر.
ماركەتپلەيستەر قالاي رەتتەلەدى؟
ماركەتپلەيستەردىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى كۇشەيگەن سايىن ولاردى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە شىقتى. سەبەبى ەلەكتروندى ساۋدانىڭ قارقىندى دامۋى قولدانىستاعى زاڭنامانى جاڭا نارىق تالاپتارىنا بەيىمدەۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى بيىل سەنات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەندىك رەتتەۋ تۋرالى» كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى ماقۇلداعان بولاتىن.
جاڭا تۇزەتۋلەر ەلەكتروندى ساۋدا تاۋارلارىن كەدەندىك راسىمدەۋ ءتارتىبىن ناقتىلايدى. سونىمەن قاتار زاڭناماعا العاش رەت «ەلەكتروندىق ساۋدا وپەراتورى» ۇعىمى ەنگىزىلىپ، مۇنداي وپەراتورلاردى ارنايى تىزىلىمگە ەنگىزۋ ءتارتىبى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ايقىندالادى. بۇدان بولەك، ەلەكتروندى ساۋداعا ارنالعان كەدەندىك دەكلاراتسيانىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلەدى.
الايدا نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنا بىردەي تالاپ قويۋ ءازىر مۇمكىن ەمەس. ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامرين ايتقانداي، وتاندىق جانە شەتەلدىك ماركەتپلەيستەردىڭ جۇمىس مودەلى ءبىر-بىرىنەن ەداۋىر ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ سوزىنشە، قازاقستاندىق پلاتفورمالار تاۋاردى وزدەرى يمپورتتاپ، كەدەندىك راسىمدەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن ساتىپ الۋشىعا ءوز اتىنان ساتادى.
- كوپتەگەن شەتەلدىك ماركەتپلەيس تەك دەلدال قىزمەتىن اتقارادى. سوندىقتان سالىق سالۋ مەن كەدەندىك راسىمدەۋ ءتارتىبى دە وزگەشە قالىپتاسادى، - دەگەن بولاتىن ازامات ءامرين.
سوعان قاراماستان، ساراپشىلار زاڭناماداعى وزگەرىستەردى ماسەلەنىڭ العاشقى قادامى عانا دەپ باعالايدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، نەگىزگى مىندەت - ەلەكتروندى ساۋدا نارىعىنداعى بارلىق قاتىسۋشى ءۇشىن ءادىل باسەكەلەستىك قالىپتاستىرۋ.
تەڭ باسەكە بار ما؟
زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىمەن قاتار، نارىقتاعى باسەكەلەستىك شارتتارى دا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ەلەكتروندى ساۋدا كولەمى ۇلعايعان سايىن قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ الاڭداۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، بۇگىندە جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك ساتۋشىلار بىردەي جاعدايدا جۇمىس ىستەپ وتىرعان جوق.
ءماجىلىستىڭ ەكس-دەپۋتاتى ولجاس قۇسپەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلەكتروندى ساۋدا نارىعى بۇگىندە 738 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ تابىس كوزىنە اينالعان. سوندىقتان بۇل - جەكەلەگەن كاسىپكەرلەردىڭ عانا ەمەس، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلە.
ونىڭ پىكىرىنشە، ۇكىمەت ماركەتپلەيستەرگە ارنالعان ارنايى سالىق رەجيمىن ەنگىزۋگە ساقتىقپەن قاراپ وتىرعانىمەن، ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى.
- ءبىز ەلەكتروندىق كوممەرتسيا نارىعىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرەتىن، كاسىپكەرلەردىڭ زاڭدى ءارى اشىق جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىم قابىلدانۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. ەگەر وسىلاي جالعاسا بەرسە، ولاردىڭ ءبىر بولىگى بيزنەستى كورشىلەس ەلدەردە تىركەۋگە ءماجبۇر بولۋى مۇمكىن، - دەدى ولجاس قۇسپەكوۆ.
بۇل ماسەلەلەردى كاسىپكەرلەر دە كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا بايقاپ وتىر. 2022 -جىلدان بەرى ماركەتپلەيستە ساۋدا جاساپ جۇرگەن كاسىپكەر اياۋلىم جاقسىبايەۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندىق ساتۋشىلاردىڭ ونىمدەرى كەيدە بىرنەشە وڭىردە عانا كورسەتىلسە، شەتەلدىك ساتۋشىلاردىڭ تاۋارلارى بۇكىل ەل بويىنشا قولجەتىمدى بولادى.
- شەتەلدىك ساتۋشىلارعا 25-30 پايىزدىق جەڭىلدىك قاراستىرىلعان كەزدە، وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن مۇنداي مۇمكىندىك ايتارلىقتاي شەكتەۋلى، - دەيدى كاسىپكەر.
سوندىقتان كاسىپكەرلەر ماركەتپلەيستەرگە ارنالعان جەكە سالىق رەجيمىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. ولاردىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى جالپى سالىق رەجيمى شاعىن بيزنەسكە قوسىمشا اكىمشىلىك جۇكتەمە تۇسىرەدى.
كولەڭكەلى تۇس: دەرەكتەر كىمنىڭ قولىندا؟
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ماركەتپلەيستەر بۇگىندە ساۋدا الاڭىنان الدەقايدا كەڭ ۇعىمعا اينالىپ وتىر. ولار ميلليونداعان تۇتىنۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقى، تالعامى مەن ساتىپ الۋ داعدىلارى تۋرالى دەرەكتەردى جينايتىن ماڭىزدى سيفرلىق ينفراقۇرىلىم رەتىندە ىقپالدى.
ساياسات تانۋشى ءارى ەكونوميكالىق باقىلاۋشى اسەم قاسىمحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي مالىمەتتەر ستراتەگيالىق رەسۋرس سانالادى.
- قازاقستان ازاماتتارىنا قاتىستى بارلىق دەرەك ەل اۋماعىندا ساقتالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە الگوريتمدەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنى، جاساندى ينتەللەكت قانداي اقپاراتتى وڭدەپ، ونى قانداي ماقساتتا پايدالاناتىنى اشىق بولۋى قاجەت، - دەيدى ساراپشى.
دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە قارجى ساراپشىسى باۋىرجان ىسقاقوۆ تا ەرەكشە نازار اۋدارادى.
- ماركەتپلەيستەر تۇتىنۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى، ج س ن-ى، مەكەنجايى، بانك كارتاسى مەن ساتىپ الۋ تاريحى سياقتى ماڭىزدى اقپاراتتى وڭدەيدى. سوندىقتان ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ەكونوميكالىق ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. ماركەتپلەيستەر ۇلتتىق كيبەرقاۋىپسىزدىك ستاندارتىنان، بانكتەر سياقتى تۇراقتى قاۋىپسىزدىك اۋديتىنەن ءوتۋى قاجەت، - دەيدى ەكونوميست.
جالپى، ساراپشىلاردىڭ ورتاق پىكىرى ءبىر. ماركەتپلەيستەر ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. ەندىگى مىندەت - ولاردىڭ دامۋىن شەكتەۋ ەمەس، ءادىل باسەكەنى، سالىقتىق تەڭدىك پەن دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورتا قالىپتاستىرۋ.
اۆتور
ءمولدىر سنادين