ارعى تەگىن تەكسەرىپ، د ن ق تەست جاساتۋ نەگە سانگە اينالدى
الماتى. KAZINFORM - قازاقستاندىقتاردىڭ شىققان تەگىن، ءتۇپ-تۇقيانىن، اتا-بابا تاريحىن بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. ولار شىققان تەگىن ءبىلۋ ءۇشىن گەنەتيكالىق زەرتحانالارعا جۇگىنىپ جاتىر. بۇل د ن ق زەرتتەۋلەرىنىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن Kazinform ءتىلشىسى زەرتتەپ كوردى.
زاماناۋي تەحنولوگيالار د ن ق تالداۋىن قولدانۋ ارقىلى شىعۋ تەگىنىڭ قۇپياسىن اشۋعا، ءتۇپ-تامىرى مەن اتا-باباسىنىڭ كىم بولعانىن جانە قايدا قونىستانعانىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ناتيجەسى كەيدە تاڭ قالدىرادى: كەيبىرەۋى بويىندا ەۋروپالىق، ازيالىق نەمەسە افريكالىق گەن بار ەكەنىن بىلسە، ەندى ءبىرى كۇتپەگەن جەردەن اتاقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ەستىپ جاتادى.
مىسالى، ءبىزدىڭ ءبىر وقىرمان ونىڭ ارعى اتاسى نيكولا تەسلا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەستىگەن.
د ن ق تالداۋى نەنى كورسەتەدى؟
TreeGene زەرتحاناسىنىڭ مامانى ۇلدانا كوككوزوۆا گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ قولجەتىمدى بولعانىن ايتادى. دەگەنمەن، اركىمنىڭ جەكە ءوتىنىشى بار: ءبىرى ارعى اتا-باباسى تۋرالى بىلگىسى كەلسە، ەندى ءبىرى جاي عانا قىزىعۋشىلىق تانىتادى، ال كەيبىرەۋلەرى ءوزىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن، شىققان تەگىن، شەجىرەسىن انىقتاپ، ناقتى قاي رۋدان تاراعانىن ءبىلۋ ءۇشىن جۇگىنەدى.
- د ن ق زەرتتەۋى ادامنىڭ شىعۋ تەگىن كورسەتە المايتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى، ءبىراق ولار بەلگىلى ءبىر ماركەرلەردىڭ بولۋىن انىقتاي الادى. ادامدى 30 پايىز موڭعول نەمەسە 70 پايىز ەۋروپالىق دەسە، بۇل ونىڭ ارعى تەگى موڭعول بولعان دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل ءارتۇرلى ۇلت اراسىندا بولۋى مۇمكىن ورتاق گەنەتيكالىق قوردى كورسەتەدى، - دەدى ول.
تاريحتا اتى قالعان اتا-بابالاردى تابۋ مۇمكىن بە؟
زەرتحانا مامانى قازاقستاندىقتىڭ نيكولا تەسلامەن بولجامدى قارىم-قاتىناسىنا تۇسىنىكتەمە بەرە وتىرىپ، د ن ق ارقىلى تەك بەلگىلى ءبىر ادام توبىمەن تۋىستىق قاتىناستى انىقتاۋعا بولاتىنىن، ءبىراق تاريحي تۇلعادان تىكەلەي شىققانىن راستاۋ وتە قيىن ەكەنىن ءتۇسىندىردى.
- ايتا كەتۋ كەرەك، تاريحي تۇلعامەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتۋ مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى بىزدە تەسلانىڭ جەكە گەنەتيكالىق دەرەكتەرى جوق. ءول ۇشىن ونىڭ گەنەتيكالىق ءپروفيلى بولۋى كەرەك. ارينە، سايكەستىكتەر بولۋى مۇمكىن، ءبىراق ولار، ەڭ الدىمەن، ادامداردىڭ ءبىر ايماقتان شىققانىن نەمەسە ورتاق گاپلوتوبىنىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. الايدا مۇنداي گاپلوتوپتار كوپ عاسىر بۇرىن بولىنگەن جانە بۇل جاعدايدا تىكەلەي تۋىستىق تۋرالى ايتۋعا نەگىز جوق، - دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ول س. ۆ گاپلوتوبى قازاقتار اراسىندا كەڭ تاراعانىن اتاپ ءوتتى. ەتنوستاتيستيكا بۇل گاپلوتوپقا اۋستراليالىق ابوريگەندەردىڭ 50 پايىزىندا كەزدەسەتىنىن كورسەتەدى، ءبىراق بۇل ادام اۋستراليالىق ابوريگەن بولدى دەگەن ءسوز ەمەس.
بۇل جاي عانا سىزدە ورتاق گاپلوتوپتىڭ بار ەكەنىن بىلدىرەدى.
گەنەتيكا مەن تاريحتى قاتار زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشى جاقسىلىق ءسابيتوۆتىڭ ايتۋىنشا، د ن ق ارقىلى كەي جاعدايدا ءار تەكتەن تاراعان ۇرپاقتاردىڭ ارعى تەگى كىم بولعانىن انىقتاۋعا بولادى.
- ەگەر ءبىر ادام تالداۋ جاساتىپ، ءوزىن نيكولا تەسلانىڭ ۇرپاعىمىن دەسە، تەوريالىق تۇرعىدان بۇل مۇمكىن. دەگەنمەن، ناقتى راستاۋ ءۇشىن دەرەكتەردىڭ كەڭ اۋقىمى قاجەت. مىسالى، ەگەر ءبىز تەسلانىڭ ەكى ۇلىن زەرتتەسەك (ەگەر ولار شىنىمەن بار بولسا) جانە ولاردىڭ د ن ق- سى سايكەس كەلسە، تەسلانىڭ ۇرپاعى دەپ ايتا الامىز، - دەپ ءتۇسىندىردى ول.
د ن ق جاساتۋدىڭ قۇنى قانشا؟
قازىر گەنەتيكالىق زەرتتەۋمەن جانە تەكتى انىقتاۋمەن اينالىساتىن كوپتەگەن زەرتحانا بار. مۇنداي قىزمەتتەردىڭ قۇنى تاڭدالعان ورىنعا، جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كولەمىنە جانە قولدانىلاتىن تەحنولوگياعا بايلانىستى. ءار زەرتحانانىڭ وزىندىك باعا ساياساتى بار.
مىسالى:
- ەتنيكالىق شىعۋ تەگى - 49900 تەڭگەدەن (مەرزىمى 4 تەن 12 كۇنگە دەيىن)
- ءتۇپ-تامىرىنىڭ شىعۋ تەگى - 149900-دەن (مەرزىمى 4 تەن 21 كۇنگە دەيىن)
- اكە تەگى - 49900 تەڭگەدەن (مەرزىمى 4 كۇننەن 12 كۇنگە دەيىن)
- انا جەلىسى ارقىلى شىعۋ - 49900 تەڭگەدەن (مەرزىمى 4 كۇننەن 21 كۇنگە دەيىن)
- اتالىق جەلى بويىنشا Y حروموسوماسىن 17 دەن 43 كە دەيىن STR ماركەرلەرىن تالداۋ ارقىلى، ال انالىق جەلى ميتوحوندريالىق د ن ق سەكۆەنيرلەۋىن قولدانا وتىرىپ زەرتتەيمىز. باعالار ۇسىنىلعان ناتيجەلەردىڭ فورماتىنا بايلانىستى. مىسالى، جەكە كىتاپ - 77500 تەڭگە، شەجىرەسى بار سەرتيفيكات - 57900 تەڭگە، شەجىرەسىز - 44600 تەڭگە. سەرتيفيكاتتار 8 جۇمىس كۇنى، ال كىتاپتار 18 كۇن ىشىندە دايىندالادى، - دەپ ءتۇسىندىردى كوككوزوۆا.
قازاقستاندا ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە تالداۋ ءتۇرى - اتالىق تەگىن زەرتتەۋ. شەجىرە -قازاق حالقى ءۇشىن اسىل مۇرا.
قازاق-موڭعول، تۇرىك، پارسىدان پايدا بولعان قۇراما حالىق پا؟
تاريحشى جاقسىلىق ءسابيتوۆ قازاقتار موڭعول، تۇرىك، پارسىلاردىڭ «قوسىلىسى» دەگەن تۇجىرىم ناقتى ەمەس ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
قازاقتىڭ دا كوپتەگەن باسقا حالىق سياقتى گەنەتيكالىق مۇراسى سانالۋان. ويتكەنى حالىق عاسىرلار بويى، ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنان قالىپتاسقان.
دەگەنمەن، گەنەتيكا مەن ءتىل بولەك ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.
- ءتىل الەۋمەتتىك، قارىم-قاتىناس ارقىلى بەرىلەدى. مىسالى، مەن قازىر ورىسشا سويلەيمىن، ءبىراق مەن سلاۆيان ەمەسپىن. ال گەنەتيكا بيولوگيالىق جولمەن بەرىلەدى. سوندىقتان قازاقتاردى كەيبىر تىلدىك توپتاردىڭ ارالاسۋى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ءيا، ءبىز ارالاس حالىق بولۋىمىز مۇمكىن، ونىڭ كەيبىرى شىعىس ازيادان شىققان، ءبىراق ءبىز بۇل پوپۋلياتسيالاردى بەلگىلى ءبىر ءتىل توپتارىمەن بايلانىستىرا المايمىز. تەرمينولوگيا دا وزگەرۋى مۇمكىن. مىسالى، XIII عاسىرعا دەيىن «موڭعول» ءبىر رۋ توبىن بىلدىرسە، XIII عاسىردان كەيىن شىڭعىس حانعا باعىنىشتى بارلىق كوشپەلى حالىقتاردى بىلدىرە باستادى. سوندىقتان مەن ەتنيكا مەن ءتىلدى گەنەتيكاعا بايلانىستىراتىنداردى جاقتامايمىن. ونى تەك شەجىرەمەن عانا بايلانىستىرۋعا بولادى. بۇل جاعدايدا گەنەتيكا شەجىرەگە سايكەس كەلەدى، ءبىراق ونىڭ ءتىل مەن ەتنيكالىق سايكەستىككە ەشقانداي قاتىسى جوق، - دەپ اتاپ ءوتتى ول.
زەرتحانا مامانى ۇلدانا كوككوزوۆا د ن ق زەرتتەۋلەرى شىنىمەن دە قازاقتاردىڭ ارالاس حالىق ەكەنىن راستاي الاتىنىن العا تارتتى.
ايتۋىنشا، قازىرگى زامانعى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر قازاقتاردىڭ 1000 جىل بويىنا قونىس اۋدارۋى مەن ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ ءوزارا ارالاسۋىنان قالىپتاسقان كۇردەلى، كوپ كومپونەنتتى گەنەتيكالىق قۇرىلىمعا يە ەكەنىن كورسەتەدى.
- قازاقتار تاريحي كوپ قۇرامدى حالىق رەتىندە قالىپتاسقان، ال تۇركى، موڭعول، يران جانە پارسى پوپۋلياتسيالارىنىڭ ىقپالىن گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر راستايدى. مىسالى، س گاپلوتوبى قازاقتار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى، قازاقتاردىڭ 50 پايىزعا جۋىعىندا كەزدەسەدى. بۇل گاپلوتوپ موڭعولدارمەن جانە شىڭعىس حانمەن بايلانىستى. بۇدان باسقا ەجەلگى ءۇندى- يراندارمەن بايلانىسقان R1A سياقتى باسقا گاپلوتوپتار بار جانە ول قازاقتاردىڭ 10-20 پايىزىندا كەزدەسەدى. و2 گاپلوتوبى نەگىزىنەن شىعىس قازاقستان تۇرىكتەرى، قىتايلار مەن كورەيلەر اراسىندا كەزدەسەدى. بۇل دەرەكتەر قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءتۇرلى حالىقتاردىڭ قاتىسقانىن راستايدى، - دەيدى ساراپشى.
د ن ق- عا سەنگەن دۇرىس پا؟
- ادام وسىنشا پايىز ەۋروپالىق، موڭعول، كورەي دەگەن زەرتتەۋدىڭ بارلىعى، شىن مانىندە، عىلىمي ءادىس ەمەس، ماركەتينگتىك ايلا. ەگەر ءسىز ءون تۇرلى زەرتحانادا اۋتوسومدى د ن ق سىناماسىن جاساساڭىز، ءون تۇرلى ناتيجە الاسىز، ويتكەنى ءاربىر تەست بولجامعا نەگىزدەلگەن. بۇل زەرتتەۋلەر ۇلتتان گورى گەوگرافيالىق شىعۋ تەگى تۋرالى كوبىرەك ايتادى. مىسالى، ءبىر زەرتحانا موڭعول پوپۋلياتسياسىن نەگىز رەتىندە پايدالانسا، تەست سول ادامنىڭ 30 پايىز موڭعول ەكەنىن كورسەتەدى، ال باسقا زەرتحانا قازاق حالقىن نەگىز رەتىندە پايدالانسا، تەست سول ادامنىڭ 30 پايىز قازاق ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى زەرتحانانىڭ اۋتوسومدى سىناقتى قالاي قۇراستىراتىنىنا بايلانىستى. سوندىقتان بۇل زەرتتەۋلەردە كورسەتىلگەن ەتنوستاردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىنە سەنۋ مۇمكىن ەمەس، - دەپ اتاپ ءوتتى جاقسىلىق ءسابيتوۆ.
د ن ق زەرتتەۋىن جاساتۋ كەرەك پە؟
وتباسى تاريحىن بىلگىسى كەلەتىندەر ءۇشىن د ن ق وتكەنگە قىزىقتى ساياحات بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، ناتيجە ءابسوليۋتتى شىندىق ەمەس، قولدا بار دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن ىقتيمالدىق قانا ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. ولارعا قىزىعۋشىلىقپەن قاراۋ كەرەك.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن انتروپولوگ اليما بيسەنوۆا قازاق - موڭعول، تۇرىك، يران تەكتەس تايپالاردىڭ ارالاسۋىنان پايدا بولعان حالىق ەكەنىن ايتقان ەدى.