اقجان - وتە سيرەك كەزدەسەتىن قىلاڭبوز ءتۇستى جىلقى. تۇگىنىڭ ءتۇسى جارىقپەن قانىعىپ، ەرەكشە كورىك بەرىپ تۇرادى. مۇنداي رەڭك كوزىنىڭ ءتۇسىن دە قانىق ەتە ءتۇسىپ، جەر بەتىندە كەزدەسپەيتىن تىم ەرەكشە جىلقى مالى قىلىپ كورسەتەدى. اقپەيىل، اقكوڭىل، اقنيەت دەگەن سوزدەرمەن جاعىمدى رۋح پەن سانانى سيپاتتايتىن قازاق تانىمىندا جىلقىنىڭ مۇنداي ءتۇسى يەسىنە اقجولتاي حابار جەتكىزۋشى، قاسيەتتى پىراق بولىپ ەسەپتەلگەن.
مادەنيەت تانۋشى اسەل نيكامبەكوۆا قازاق پەن جىلقىنىڭ دوستىعى ەلتاڭبا نىشانىندا ايقىن كورىنىس تاپقانىن ەسكە سالادى.
- مەملەكەتتىلىكتى ايقىندايتىن رامىزدەرگە كەلسەك، مۇندا كونە تۇركى ميفولوگياسى باسىم. قازاق مادەنيەتى كوشپەلى جانە وتىرىقشى ءومىر سالتىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. بوتاي مادەنيەتىنىڭ ارحەولوگيالىق عىلىمي كەشەنى مەن سەرىكبول قوندىبايدىڭ ەڭبەكتەرىندە «جىلقى كۋلتى» قازاق مادەنيەتىنىڭ باستى سيمۆولىنا اينالعان، - دەيدى ول.
كونە شۋمەر وركەنيەتىنەن بۇگىنگە دەيىن قازاق مادەنيەتى مەن تانىمى قالاي قالىپتاسقانىن تەرەڭنەن قازىپ جازعان سەرىكبول قوندىباي «قازاق ميفولوگياسىنا كىرىسپە» اتتى ەڭبەگىندە «ميفتىك ارعىماق» ۇعىمىن كەلتىرەدى. ونىڭ پايىمىنشا، جىلقى - كوشپەلى وركەنيەتتى ايقىندايتىن باستى فاكتور بولعان.
- حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىندە جىلقى اسپان دەنەلەرىنە اتاۋ بەرۋدە، ۋاقىتتى ولشەۋدە جانە ەمدىك عۇرىپتاردى وتكىزۋدە پايدالانىلعان. مەنىڭشە، قازاقتىڭ ميفولوگيالىق تانىمىنداعى جىلقىنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى - مەملەكەتتىلىك، وتان قورعاۋ جانە حالىقتىڭ بىرلىگى. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «التىن اتتار ويانادى»، مۇحتار ماعاۋيننىڭ «جۇيرىك»، اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «قازاق الەمى» ەڭبەكتەرىندە دە جىلقى قازاق حالقىنىڭ مورالدىق- ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار جۇيەسىندەگى التىن دىڭگەك رەتىندە سيپاتتالادى، - دەيدى اسەل نيكامبەكوۆا.
قىلقۇيرىققا العاش شالما تاستالىپ، نوقتا سالىنعان مەكەن قازاق دالاسى دەيتىن عىلىمي تۇجىرىم بار. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV مىڭجىلدىققا جاتاتىن بوتاي مادەنيەتىنىڭ ارحەولوگيالىق ولجالارىن قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ادام بالاسىنىڭ جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەنىنە، ونى ءمىنۋ مەن شارۋاشىلىق قاجەتىنە پايدالانعانىنا دالەل رەتىندە كەلتىرىلىپ ءجۇر.
بۋ ماشيناسى پايدا بولعانعا دەيىن قۇرلىقتاعى باستى ۇتقىر كولىك بولعان جىلقى ادامزات تاريحىنا ەڭ كوپ ىقپال ەتكەن جانۋار دەپ ەسەپتەلەدى. جىلقى ادامعا جىلدامدىق پەن ەركىن قوزعالىس سىيلاپ، كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە، ساۋدا جاساۋعا، اسكەري جورىقتار ۇيىمداستىرۋعا جانە ۇلان-عايىر كەڭىستىكتەردى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. «اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ»، - دەيتىن قازاق ماتەلى سونىڭ دالەلى ىسپەتتەس.
قازاقستان دالاسىنىڭ پەتروگليفتەرىندەگى اڭشىلىق، عۇرىپتىق راسىمدەر مەن اسكەري كورىنىستەردىڭ كوبىندە جىلقى ادامنان كەيىنگى ورىندا بەينەلەنگەن. بەرەلدەگى پاتشالار پانتەونىندا بەكتەر ءوزى مىنگەن سايگۇلىكتەرمەن بىرگە جەرلەنگەن. جەر بەتىندەگى كۇرەستىڭ ءبارىن ادال سەرىگى بولعان جىلقى مال ارعى دۇنيەدە دە يەسىنە العاۋسىز قىزمەت ەتەدى دەگەن نانىم بولعان كوشپەلى جۇرتتا.
اقجان وسى مىڭجىلدىق ءداستۇردىڭ بۇگىنگى جالعاسىنا اينالىپ وتىر. ونى سيرەك كەزدەسەتىن سۇلۋلىعىنا قاراپ، استانانىڭ جاڭا سيمۆولىنا بالاپ جاتقاندار بار.
اقجان ەسىمىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى دە زور. قازىرگى تۇسىنىكتەرمەن تالداساق، «كىرشىكسىز جاننىڭ» استارىندا تازا نيەت، زاڭنان اتتاماۋ، ادەپتەن وزباۋ، ءتارتىپتى بۇزباۋ يدەيالارىمەن ساباقتاس تەرەڭ مادەني مازمۇن جاتىر.
قوعامعا قازىر قاجەت بولىپ تۇرعان باستى قۇندىلىقتى اقجان ەسىمىنە توعىستىرۋدىڭ ار جاعىندا قازاققا جاقىن جىلقىنىڭ تارتىمدى بەينەسى ارقىلى جاڭا مۇراتقا ۇندەۋ جاتقانداي.
سوندىقتان بىرەۋ ءۇشىن اقجان بەينەسى جىلقى بالاسىنا دەگەن قۇرمەت، بىرەۋ ءۇشىن كەلەشەكتەن كۇتەتىن بەتبۇرىستىڭ باستاۋى، تاعى بىرەۋ ءۇشىن ادىلەتتى ءارى اق پەيىلدى قوعام قۇرۋدىڭ سيمۆولدىق كورىنىسى.
اقجان - ۇلى دالانىڭ قىلاڭبوز تۇلپارى عانا ەمەس، ىشكى جانە سىرتقى تازالىقتىڭ ءسانىن ۇعىندىرۋعا ىقپال ەتەتىن مادەني فەنومەن.
ودان ءارى تەرەڭدەسەك، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن مورالدىق باعداردى قالالىق بولمىس پەن ۇلتتىق سانانى ۇيلەستىرەتىن جاڭا كەزەڭىنىڭ مەتافوراسىنا اينالىپ وتىر.
الەۋمەتتىك جەلىدە اقجاننىڭ بەينەسىن كورگەن قولدانۋشىلار ءۇنسىز قالىپ جاتقان جوق. مەڭسىز جىلقىنىڭ ءمىنسىز كەسكىنى كوزگە ىستىق تارتىپ، استانانى شىنى عيماراتتار مەن تاس كوشەلەردىڭ وركەسترى عانا ەمەس، قازاقي وركەنيەتتىڭ جاڭاشا تۇرلەنگەن ورتالىعى ەتىپ كورسەتىپ تۇر.
اۆتورلار
ەسىمجان ناقتىباي