م. وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنەن ءمالىم ەتكەنىندەي، عالىمدار اعا وقىتۋشى، PhD دارىن ساعيدۋللايەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2023-2025 -جىلدار ارالىعىندا «جاس عالىم» گرانتتىق باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان «التىن وردا داۋىرىندەگى سولتۇستىك- شىعىس كاسپي ماڭىنىڭ تاريحي گەوگرافياسى» جوباسىن اياقتادى.
2025 -جىلعى ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى كامىش- سامار ءوڭىرىن، اقجايىق جانە جاڭاقالا اۋداندارىنىڭ اۋماقتارىن، جايىق، باعىرلاي جانە مۇقىر وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىن، كول جۇيەلەرىن، دالا جانە سورتاڭ لاندشافتاردى قامتىدى. XIX- XX عاسىرلارداعى تاريحي كارتالاردى، گەواقپاراتتىق جۇيەلەر دەرەكتەرىن جانە الدىڭعى دالالىق ماۋسىمداردىڭ ناتيجەلەرىن تالداۋ نەگىزىندە ءوڭىر كارتاسىنداعى پەرسپەكتيۆالى نۇكتەلەر انىقتالىپ، ناقتىلاندى.
ارحەولوگيالىق بارلاۋدىڭ باستى ناتيجەسى التىن وردا داۋىرىنە جاتاتىن جاڭا ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ تابىلۋى بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا كۇيدىرىلگەن كىرپىش قالدىقتارى بار ءىرى جەرلەۋ كەشەندەرى، قيراعان سامان قۇرىلىستاردان تۇزىلگەن قورعان ءتارىزدى قۇرىلىمدار، ءالسىز بايقالاتىن ۇيىندىلەر تىزبەگى جانە ونداعان جەرلەۋ نىساندارىنان تۇراتىن تۇتاس كەشەندەر بار.
سونىمەن قاتار شارۋاشىلىق جانە قونىستانۋ قىزمەتىنە قاتىستى تابىستار دا ماڭىزدى: التىن وردا ءداۋىرىنىڭ كەراميكاسى شوعىرلانعان ورىندار، قىش كۇيدىرەتىن پەشتەردىڭ قالدىقتارى، قۇم باسقان قونىستار، سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ ەلەمەنتتەرى جانە دامىعان ەگىنشىلىك پەن سۋ پايدالانۋدى دالەلدەيتىن ۋچاسكەلەر انىقتالدى. بارباستاۋ اۋماعىندا، جايىق قالاشىعىنا قارسى بەتتە، التىن وردا داۋىرىنە تيەسىلى بولجامدى قونىستىڭ بولعانىن كورسەتەتىن كەراميكا سىنىقتارى تابىلدى.
بارلىق نىساندار كەشەندى سيفرلىق وڭدەۋدەن وتكىزىلدى: ناقتى كوورديناتتارى انىقتالىپ، توپوگرافيالىق ءتۇسىرىلىم جۇرگىزىلدى، ءوڭىردىڭ ارحەولوگيالىق نىساندارىنىڭ دەرەكتەر بازاسى قالىپتاستىرىلدى. بۇل سيفرلىق قۇرالدار تاريحي مۇرانى عالىمدار، ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن قولجەتىمدى ەتىپ، ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن مۋزەيلىك ەكسپوزيتسيالار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، جوبانىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى زور: ول ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتىپ، باتىس قازاقستاننىڭ التىن وردا داۋىرىندە مادەني جانە ساۋدا بايلانىستارىنىڭ ماڭىزدى ورتالىعى بولعانىن كورسەتەدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلارعا ارنالعان عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ رەسۋرسىن قالىپتاستىرىپ، ارحەولوگيا جانە تاريح سالالارىندا ماماندار دايارلاۋعا ىقپال ەتەدى، ال سيفرلىق مودەلدەر مەن جاريالانىمدار ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق عىلىمي بەدەلىن ارتتىرادى.
جوبا ناتيجەلەرى باتىس وڭىرىنە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى: بۇل ايماق ساۋدا جولدارى توعىسقان، مادەني بايلانىستار قالىپتاسقان جانە شارۋاشىلىق قىزمەت قارقىندى دامىعان ديناميكالىق كەڭىستىك بولعان. دەمەك، التىن وردا داۋىرىندە باتىس قازاقستان اۋماعى شەت ايماق ەمەس، ەۋرازيالىق كوممۋنيكاتسيالار جۇيەسىندەگى ماڭىزدى بۋىن بولعانى ايقىن.
ەسكە سالا كەتەيىك، بۇدان بۇرىن تاريحشىنىڭ ەلىمىزدىڭ باتىسى ارحەولوگيالىق تۇرعىدا جەتە زەرتتەلمەگەنى جونىندە ايتقانىن جازعان بولاتىنبىز.
عايساعالي سەيتاق