تاعىلىم-تانىمى وزگەشە عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگىندە ادامزاتتىڭ جاراتىلىسى، تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن تارالۋى جان-جاقتى قامتىلعان، سونداي-اق اۆتور تاريحي دەرەكتەر مەن شەجىرەلىك مالىمەتتەردى پايدالانا وتىرىپ، تۇركى وركەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن جانە قازاق حالقىنىڭ ءتۇپ-تامىرى جۇيەلى تۇردە كورسەتىلگەن.
«كىتاپباي اقموللا ۇلى اراب، پارسى، شاعاتاي، ۇيعىر، قىتاي، تاتار تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن شىعىستانۋشى عالىم رەتىندە قازاق حالقىنىڭ شەجىرەسى مەن تاريحىن زەرتتەۋدە ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. اتاپ ايتقاندا، ونىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى كىتابى «بابالار ءسوزى» ءجۇز تومدىعىنىڭ 32- تومىنا ەنگەن. عالىمنىڭ عىلىمي مۇراسى قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى ءۇشىن ولشەۋسىز مانگە يە. جاستايىنان زەرەك، العىر، بىلىمگە قۇشتار بولىپ وسكەن كىتاپباي سول داۋىردە ەلگە تانىمال، الىس-جۋىقتان ءىلىم يگەرىپ كەلگەن ءىرى تۇلعالاردان تاعىلىم الادى. كاير، تۇركيا، تۇرپان، تاعى دا باسقا جەرلەردەن وقىعان سارى موللا، ابەيبول، قالەل قاري، عابباس ءمۇفتي سىندى عۇلامالاردان ساباق الىپ، ءدىني ءارى دۇنيەلىك ءبىلىمىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. بۇل ۇستازدار تەك ءدىني ىلىممەن عانا ەمەس، كەڭ دۇنيەتانىمىمەن، ەلدىك ماسەلەلەرگە سەرگەك كوزقاراسىمەن ەرەكشەلەنگەن»، - دەيدى جازۋشى ىرىسبەك دابەي ۇلى.
كىتاپباي اقموللا ۇلى 1924 -جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بوعدا وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1955 -جىلى كىتاپباي اقموللا ۇلى شونجى اۋداندىق (ق ح ر) ماسليحات ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى. بۇل ونىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنىڭ جاڭا كەزەڭى ەدى. 1956 -جىلى دەلەگاتسيا قۇرامىندا قىتاي استاناسى بەيجىڭگە بارىپ، ماڭىزدى جيىندارعا قاتىسادى. الايدا 1958 -جىلدارى باستالعان ساياسي رەفورمالار ونىڭ تاعدىرىن كۇرت وزگەرتەدى. «ساياسي سەنىمسىز» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، تۇتقىندالىپ، سۇرگىنگە ايدالادى. كەمەلىنە كەلىپ، ەلگە قىزمەت ەتەمىن دەگەن شاعىندا باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ، جيىرما جىلعا جۋىق عۇمىرى قاشقارداعى ەڭبەكپەن وزگەرتۋ لاگەرىندە وتەدى.
كىتاپباي اقموللا ۇلى 1985 -جىلى 30- جەلتوقساندا التاي ايماعىنىڭ شىڭگىل اۋدانىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ارتىندا وشپەس مۇرا، قۇندى ەڭبەكتەر قالدىردى. بۇل كىتاپقا اعارتۋشى-عالىمنىڭ قاشقارداعى ەڭبەكپەن وزگەرتۋ لاگەرىندە باستان كەشكەن اۋىر كۇندەرىن سۋرەتتەگەن «مۇڭلى زامان» تولعاۋى مەن «قازاق شەجىرەسى» ەڭبەگى ەندى.
ق ر ارحيۆ، قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن اتالعان ءىس-شاراعا عالىمنىڭ ۇرپاقتارى، بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار، عالىمدار مەن جۋرناليستەر قاتىستى.
اۆتورى: باقىتجول كاكەش