«يگىلىك پەن ىزگىلىكتى قايتسەم حالقىما ارنايمىن» دەپ تىرلىكتەرىن تىنىمسىزدىقپەن شەگىپ جۇرگەن وسى شاڭىراق اۋلەتتەرىندە ۇلى اكەلەرى اقتاي، جىلقىشى، ودان كەيىن ءوز اكەسى سۇگىرباي وتسە، ەندىگى سالماق قارشاداي دالەلقاننىڭ وزىنە تۇسپەسى بارما.
1906 -جىلى قوبدانىڭ (سىرت موڭعوليا) بايان-ولگەي اۋدانىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان دالەلقان اق وردالارىندا ۇنەمى بولىپ تۇراتىن جەر داۋى مەن جەسىر داۋىنىڭ بىتىمدەرىنە، ەلدىڭ ەرتەڭگى تىرلىگى جونىندەگى كەڭەستەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ ءوسىپ، ءسابي ساناسىنا وي ءتۇيىپ جەتىلسە، ال وقۋ جاسىنا جەتكەسىن اۋىل مولدالارىنىڭ الدىن كورىپ، ءبىلىم الىپ، ءدىني ساۋاتىمەن قوسا موڭعولشا، اراپشا، ءتىپتى پارسىشا، ورىسشانى ۇيرەنىپ، ءوز ورتاسىنا دارىنى مەن تالانتىن تانىتىپ ەسەيگەن دالەلقان ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ەلىنىڭ ءۇمىتىن ارقالاعان ازامات بولىپ ەرجەتەدى.
دالەلقاننىڭ بالالىق ءداۋىرى قوبدا ءوڭىرىن شيڭ حاندىعى باسقارۋىنا الىپ، بىردە قوبدانى ءوز الدىندا بيلىك جۇرگىزۋىنە رۇحسات ەتسە، ەندى بىردە التاي اۋدانىمەن قوسىپ باسقاراتىن الماعايىپ زاماندا ەلدىڭ ۇركىن-قورقىنى مولايىپ، سوعىس وتى ۇدەگەن شاقتا ءوتىپ، شەكارالارى تىنىشسىز ءداۋىردى كورىپ وسەدى. 1911 -جىلى ىشكى شارروسسيا اسكەرى ۇلانباتىردى (موڭعوليانىڭ ورتالىعى) باسىپ الىپ، ارتىنشا التايعا كوز تىگەدى.
1917 -جىلى روسسيادا قازان توڭكەرىسى بولىپ، 1921 -جىلدارى جەڭىلىسكە ۇشىراعان شارپاتشانىڭ قالدىق كۇشتەرى - باكەش باستاعان ون مىڭنان استام اقتار ارمياسى التاي ارقىلى موڭعوليا جەرىنە ءوتىپ، ونداعى سۇگىرباي اۋىلىنان مول جاردەم تىلەيدى. بۇل كەزدە، ياعني 1918 -جىلى سۇگىرباي دۇنيە سالىپ، ەل يەلىلىگى ۇلى ءدوربىتقان بولىپ تۇرعان ەدى.
اقتار ارمياسىنىڭ قارا نيەت، قانىپەزەرلىگىن كورگەن جانە ولاردىڭ ماقساتىن تۇسىنگەن ءدوربىتقان ولارعا جاردەم بەرۋدەن باس تارتىپ، سوۆەت بولشەۆيكتەرىنىڭ شەكارا قورعانىس ورنىنا حابار جىبەرەدى، بۇنى سەزگەن اقتار تاباندا ءدوربىتقاندى اتىپ ءولتىرىپ، مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا سالادى. وسى قىرعىننان قاشىپ قۇتىلعان بالا دالەلقان ەل باسىنا تونگەن اۋىرلىقتى ءوز مىندەتىنە الادى دا، سوۆەت شەكارا قورعانىسىنا بارادى جانە قىزىلدار ارمياسىنا اقتاردى جويۋعا جاردەمدەسىپ، اعاسى ءدوربىتقاننىڭ كەگىن الادى.
مىنە، وسىدان باستاپ دالەلحان سوۆەت بولشەۆيكتەرىنىڭ ىقپالىندا بولىپ، ولاردىڭ تەڭدەسسىز قۇدىرەتىنە باس ءيىپ وتەدى جانە ءوزىنىڭ ازاماتتىق جولىن تاڭدايدى.
موڭعوليانىڭ ازات بولۋىنا جانە ءبىرىنشى قۇرىلتايعا قاتىسقان دالەلحان ەلدىڭ ازاتتىعى، ۇلتتاردىڭ بەرەكەسى جونىندە ءسوز سويلەگەن دەيتىن دەرەكتەردى دە ەستىدىك.
جاسىنان ىستىق-سۋىققا ءپىسىپ-جەتىلىپ وسكەن، وزىندىك كوزقاراسى ايقىن قالىپتاسقان دالەلقان اقىلىنا قايراتى ساي بولىپ ەرجەتكەندىكتەن، ەلىنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىنەدى دە ەل باستار كوسەم سەركەگە اينالادى.
دالەلقان موڭعوليا جەرىندە تۇرعان كەزىندە اتا جۇرتى التايعا كەتۋدى كوكسەيدى، سوندىقتان 1930 -جىلدارى العاش وتباسىن التايعا جونەلتىپ، كوپ ۇزاماي ءوزى دە ورالادى. مۇندا كەلگەسىن دالەلحان قانشاما حالىقتى سوڭىنان ەرتە ءجۇرىپ، ەل ىشىندەگى ساياسي وزگەرىستەرگە قۇلاق تۇرەدى.
1933 -جىلى 8-ايدا شينجاڭداعى «12- ءساۋىر» وزگەرىسىمەن شينجاڭنىڭ دۋبانى (جەكە بيلەۋشىسى) شىڭشىساي «سوۆەت ۇكىمەتىمەن ىنتىماقتاسۋ» سىندى التى ۇراندى كوتەرىپ، حالىق كوڭىلىنەن شىعاتىن ساياساتتاردى جولعا قويسا، چيڭحاي، گانسۋ وڭىرىندەگى دۇڭگەن كونسۋلىنىڭ التايعا توپ-توپ اسكەر جىبەرۋى ارقىلى «مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرۋعا» كەلگەن ءماميڭ باستاعان دۇڭگەن ساربازدارى ەل اراسىن بىلىقتىرا باستايدى.
دالەلقان شىڭشىسايدىڭ «التى ۇرانىن» بارىنشا قولداپ، التايداعى ءشارىپقاننىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ، كوزدەگەنى باسقا ءماميڭ توبىن بۇل ورتادان قۋىپ شىعۋ سوعىسىنا بەلسەنە قاتىناسادى، اتامەكەنىن جات جۇرتتىقتارعا بەرمەۋ جولىنداعى مايدان بەرىك بولدى.
شىڭشىسايدىڭ «سوۆەت وداعىمەن ىنتىماقتاسۋ، جيىنگەرلىككە قارسى تۇرۋ» ۇرانىنىڭ ارقاسىندا ىشكى قىتايدان كوپتەگەن كوممۋنيستەر مەن دەموكراتتار التايعا ەنەدى. دالەلقان سولاردىڭ ىقپالىندا قالادى. 1937 -جىلعى التايداعى «جيىنگەرلىككە قارسى تۇرۋ ۇيىمى» بەسىنشى بولىمشەسىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولادى، جاپونعا قارسى سوعىسقا حالىقتى ۇيىمداستىرىپ، قىرۋار جاردەم كورسەتەدى. وسىلايشا كوپتىڭ كوزىنە تۇسكەن دالەلقان 1939 -جىلى 9-ايدا ۇرىمجىدە اشىلعان موڭعول، قازاق، قىرعىز ءۇش ۇلت وكىلدەرى باس قوسقان قۇرىلتايعا شاقىرىلادى، مىنە، بۇل كەزدە شىڭشىساي «سوۆەت وداعىمەن ىنتىماقتاسۋ» دەگەننەن باز كەشىپ، ىشكى قىتايدان ەنگەن كوممۋنيستەردى قىرعىنداۋ، قىزىلداردىڭ ىقپالىندا بولعان ادامداردى تۇتقىنداۋ سياقتى ساياسي وزگەرىستەر تۋعىزادى.
دالەلحان وسى جولى، ياعني 1939 -جىلى ۇرىمجىگە كەلىپ، دەنساۋلىق مەكەمەسىنە جاۋاپتى قىزمەتكە الىنادى. گانسۋ، چيڭحايعا اۋعان قازاقتاردى اتا جۇرتىنا قايتۋعا ۇگىتشى بولادى، وسى جىلى 9-ايدا شينجاڭ دۋبان مەكەمەسىنىڭ اقىلشىسى جۋجىنجيڭ باس بولعان «تەكسەرۋ كوميسسياسىمەن» بىرگە التايعا كەلىپ، مالشىلاردىڭ قولىنداعى مىلتىقتاردى جيناۋ قيمىلىنا قاتىناسادى.
1940 -جىلى ورىنسىز قوقاي كورسەتىپ، جوق جەردەن ءپاتۋا تاپقان شىڭشىساي ۇكىمەتىنىڭ قىلىقتارىنا كەكتەنگەن كوكتوعايداعى ەسىمحان باستاعان مالشىلار، شىڭشىسايدىڭ كوكتوعايعا قويعان اكىمى شۇي ارليڭ باستاعان ون ەكى ادامنىڭ باسىن الىپ، مالشىلار كوتەرىلىسىن باستايدى. وسىدان كەيىن التايدا شىڭشىساي مەن حالىق اراسىنداعى قيان-كەسكى سوعىس ۇدەپ، اقىرى شىڭشىساي مالشىلارعا وكىل جىبەرىپ سوعىستى توقتاتۋدى وتىنەدى. وسى وكىلدەر ىشىندە دالەلقان دا بار ەدى، ءارى التاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى.
ىزا-كەگى قوزعان مالشىلاردىڭ كوتەرىلىسى تولاستامادى، شىڭشىساي ۇكىمەتى ءتۇرلى ساياساتتارمەن ەل اعالارىن قولعا الا باستايدى، ەندىگى كەزەك وزىنە كەلەرىن تۇسىنگەن دالەلقان التايداعى سوۆەت كونسۋلىنىڭ كومەگىمەن جاسىرىن تۇردە مايقاپشاعاي شەكاراسىنان سوۆەت ەلىنە ءوتىپ، الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى كيگىز وڭىرىندەگى تاربيەلەۋ مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى.
1943 -جىلى 7-ايدا التايداعى توڭكەرىس باسشىسى وسپان ءسىلام ۇلى موڭعوليامەن دە ديپلوموتيالىق بايلانىس ورناتقاندىعىنان سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ جاردەمىمەن موڭعوليا ارقىلى ەلىنە قايتۋعا بۇيرىق العان دالەلحان اقىلشى، كەڭەسشى، تەلەگرافشى دەگەن 11 ادام ەرتىپ وسپانعا قوسىلادى. وسپاننىڭ اسكەري كومانديرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ، التايدى ازات ەتۋ توڭكەرىس قولباسشىلىعىنا قاتىناسادى. «حالىقتىڭ شىڭشىسايعا قارسى ۇيىمى»، «التايداعى قازاق ۇلتىن كوركەيتۋ كوميتەتى» دەگەن ۇيىمدار قۇرادى، ونىڭ باسشىسى وسپان، ال دالەلقان ورىنباسارى بولىپ توڭكەرىس باستايدى.
دالەلقان وسىدان باستاپ التايدى گومينداڭ ۇكىمەتىنەن ازات ەتۋ جولىندا قان كەشىپ، قار جاستانىپ، مۇز توسەنىپ ءجۇرىپ، بوراعان وق استىندا سوعىس جۇرگىزەدى، سونىڭ ناتيجەسىندە 1945 -جىلى تۇتاس التايدى ازات ەتەدى.
1945 -جىلى 9-ايدا «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ۋاقىتتىق ۇكىمەتى» ءتوراعاسى ءاليحان تورە، احمەتجان، سايپيدەن باستاعان ادامدار التايعا كەلىپ، مۇنداعى ۇكىمەت قۇرامىن، اسكەري قوسىنداردى قايتا جاساپ، سۇرىپتاپ قۇرۋدى بۇيىرادى. وسپان التايعا ءالى كەلىپ جەتپەسە دە باسشىلىق سايلانىپ، ءارىپباي، شامسيلەر ورىنباسارلىققا تاعايىندالادى جانە «التاي اتتى اسكەرلەر 3-پولكى» قۇرىلىپ، دالەلحان پولك كومانديرى بولىپ بەكىتىلەدى.
بۇعان وسپان رازى بولماي، «شىعىس تۇركىستان» ۋاقىتتىق ۇكىمەتى تاراپىنان وزىنە بەرىلگەن «دەربەستىك» وردەنى جانە پودپولكوۆنيك شەنىن قابىلداماي، ءوزىنىڭ التى جىل بويى قان كەشىپ سوعىسقانداعى ەڭبەگى ەلەنبەي، ءور التاي ازاماتتارىنان بۇگىنگى كۇنى قاقپاقىلعا ۇشىراپ وتىرعانىن العا تارتادى. ءسويتىپ، جەڭىستىكتىڭ ناتيجەسىن جول ورتادان قوسىلعاندار مەن سوۆەتتەن كەلدى دەگەندەردىڭ يەلەنىپ كەتكەنىنە نارازىلىق بىلدىرەدى.
مىنە، وسىدان كەيىن وسپان مەن دالەلقان اراسىنا جىك ءتۇسىپ، اقىرى قيان-كەسكى سوعىس جۇرەدى. دالەلقان ءوزىنىڭ جالپىلىق مۇددەدە تۇرىپ، تەك ءبىر ءوڭىر ەمەس، تۇتاس ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكە ىنتىماقتاسۋ قاجەتتىگىن دارىپتەگەنىمەن، وسپان دالەلقاندى «قىزىلشىلسىڭ» دەپ كىنالاپ، ەندى ءوزىنىڭ گومينداڭ ۇكىمەتىمەن بىرىگەتىندىگىن اشىق ايتادى. سوندىقتان دالەلحان سوۆەت ۇكىمەتىنەن مول قارۋ-جاراق جانە اسكەري كۇش الىپ، اقىر سوڭىندا وسپاندى التايدان قۋىپ شىعادى.
دالەلقان حالقىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ، وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەتىن دامىتۋ جولىندا بارلىق كۇش-قۋاتىن جۇمسايدى، سوعىستان كەيىنگى زارداپتاردى ازايتىپ، ەلدى ەگىن سالۋعا ۇيىمداستىرىپ، مەكتەپ اشتىرىپ، بالا وقىتۋمەن قاتار جەتىم بالالاردى باعاتىن جەتىمحانالار سالۋعا شاقىرادى، ەڭ باستىسى، جاڭا التاي قۇرۋعا ۇندەيدى.
سونىڭ ارقاسىندا 1949 -جىلدىڭ وزىندە التاي ايماعى بويىنشا 60 جەردەن ءار ءتۇرلى مەكتەپ اشىلسا، ونىڭ وقىتۋشى، وقۋشى ساندارى 7000 عا جەتەدى، 50 دەن استام ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى قۇلجاعا بارىپ، جوعارى مەكتەپتە وقۋ ارقىلى ءبىلىمىن جوعارىلاتۋعا اتتانادى.
دالەلقان وسىنداي جەڭىستى ەڭبەك ناتيجەلەرىنە داندايسىماي، حالىقتى ءالى دە دامىعان داۋىرگە جەتكىزۋگە قۇلشىنادى. التايدىڭ ءۋاليى، اسكەري كومانديرى دالەلقان 1948 -جىلى 9-ايدىڭ 13-كۇنى «شينجاڭدا تىنىشتىق جانە حالىقشىلدىقتى قورعاۋ وداعىنىڭ» التايداعى بولىمشەسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ بەكىتىلىپ، وسى جىلى ءۇش ايماق ۇكىمەتى جاعىنان ءبىرىنشى دارەجەلى «ازاتتىق» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.
1949 -جىلى 8-ايدا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازات بولۋىنا بايلانىستى بەيجيڭدە اشىلاتىن ساياسي ماسليحاتى جيىنىنا قاتىسۋ قۇرمەتىنە يە بولعان ول وعان اتتانار الدىندا التايداعى اۋدان جاۋاپتىلارىنا اتقارىلار قىزمەتتەردى قاداعالاي وتىرىپ تاپسىرادى دا، 8-ايدىڭ 19-كۇنى قۇلجاعا بەت الادى. قۇلجادان احمەتجان، ابدىكارىم، ت. ب باستاعان ادامدارمەن 8-ايدىڭ 27-كۇنى ۇشاققا وتىرىپ سوۆەت وداعىنىڭ بايقال اۋدانىنىڭ اۋە كەڭىستىگىنە جەتكەندە ۇشاق اپاتقا ۇشىرايدى.
ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن ءوزىنىڭ تۇتاس عۇمىرىن ارناعان جاۋىنگەر ازامات وسىلايشا كۇتپەگەن قازاعا تاپ بولدى. 1950 -جىلى تۋعان حالقى اياۋلى ۇلى دالەلقاننىڭ سۇيەگىن تۋىپ وسكەن توپىراعى التاي قالاسىنا اكەلىپ جەرلەدى.
دالەلحان تۋرالى قىتاي، ورىس، موڭعول دەرەكتەرىندە كوپ كەزدەسەدى، ول ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزىندە حالىقتى ازاتتىق، تەڭدىك جولىنا باستاعان كوش باسشى ەكەندىگى جونىندە ايتاتىن دالەلدەر تىم مول، ول سوناۋ 1921 -جىلداردىڭ وزىندە موڭعوليا جەرىندەگى قۇرىلتايلاردا توبە كورسەتىپ سودان بەرى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەل باستاعان كوسەم سەركە بولدى.
شىنىن ايتقاندا اتى شۋلى «شىرىكشي وقيعاسى» ونىڭ ومىرىنە جاعىلعان قارا كۇيە ەدى، ناتيجەدە لەسكين دەگەن سوۆەت جەرىنەن كەلگەن اتامانىڭ بۇيرىعى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس...
باياحمەت جۇماباي
Abai.kz