العاشقى قازاق دەپۋتاتتارى

وسى كەزەڭدە قازاق دالاسىنان تۇڭعىش رەت حالىق قالاۋلىلارى سايلانىپ، ەلدىك مۇددەنى قورعاۋ جولىندا ەلەۋلى ءىس تىندىردى. مەملەكەتتىك دۋماداعى العاشقى قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ ءومىر ونەگەسى مەن قايراتكەرلىك جولى قۇرمەتپەن ەسكە الۋعا لايىق.

زامانىندا مەملەكەتتىك دۋما يمپەريا اۋماعىنداعى ەڭ جوعارعى قۇقىقتىق ورگاننىڭ ءبىرى بولعان. 1905-جىلعى ريەۆوليۋتسيالىق تولقۋلاردان كەيىن، پاتشا جارلىعىمەن قۇرىلعان قۇرىلىمعا قازاق حالقىنىڭ وكىلدەرى دە ەنىپ، العاش رەت بيلىك قۇرىلىمىنا زاڭدى تۇردە ارالاسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. تاريحي دەرەكتەرگە زەر سالساق، قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە حالىق ءۇنىن بۇكپەسىز جەتكىزگەن ۇلت زيالىلارى ازاتتىق، قۇقىقتىق قوعام جانە اشىقتىق يدەيالارىنا باتىل قادام جاساعانىن اڭعارامىز.

1906-جىلى ءبىرىنشى شاقىرىلىمعا سايلانعان ءاليحان بوكەيحان، الپىسباي قالمەنوۆ، شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ، احمەت ءبىرىمجانوۆتار، ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋمادا بۇل قاتاردى تولىقتىرعان باقىتجان قاراتايەۆ، تەمىرعالي نۇرەكەنوۆ، باقتىگەرەي قۇلمانوۆ، تىلەۋلى الدابەرگەنوۆ، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆتار قازاق حالقىنىڭ جەر، ءدىن، ءتىل، قۇقىق ماسەلەلەرىن، وتارلىق ساياساتتىڭ زارداپتارىن اشىق ايتىپ، ەل مۇددەسىن قورعادى. ۇلت زيالىلارى ءدۇيىم ەلدى الاڭداتقان اگرارلىق ماسەلە، جەردىڭ تارىلۋى، قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ ادىلەتسىزدىگى، حالىقتىڭ ساۋاتسىزدىعى مەن ەكونوميكالىق ەزگىگە قارسى ءۇن قاتىپ، ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. دۋما مۇشەلەرى قاتارىندا قازاق جەرىنەن تىسقارى وڭىرلەردەن سايلانعان س. ءجانتورين (ۋفا گۋبەرنياسى) مەن د. تۇندىت (استراحان گۋبەرنياسى) سياقتى قازاق ازاماتتارى دا بولعانى ايان.

ءاليحان بوكەيحاننىڭ دۋما مىنبەرىندە سويلەگەن ءسوزى ارحيۆ بەتىندە ساقتالىپ، ەل ەسىندە قالدى. ول: «قازاق حالقى - جەرگە باي، ءبىراق جەرسىز قالىپ بارا جاتقان حالىق» دەپ، اگرارلىق ماسەلەنى اشىق كوتەردى. قازاق جەرىنىڭ تارىلۋى، شارۋالاردىڭ قىسپاققا ءتۇسۋى، قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ ادىلەتسىزدىگى قايراتكەر تۇلعانىڭ دۋما مىنبەرىندە كوتەرگەن نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى.

باقىتجان قاراتايەۆ زاڭگەر رەتىندە قازاق شارۋالارىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعى مەن قىسىم كورىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتسە، احمەت ءبىرىمجانوۆ حالىققا ءبىلىم بەرۋ، مەشىت- مەدرەسەلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ، ءدىني ەركىندىك ماسەلەسىن كوتەرىپ، ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ العىشارتى ساۋاتتى قوعام ەكەنىن ەسكە سالدى. سول سەكىلدى مۇحامەتجان تىنىشبايەۆ ۇلتتىق مادەنيەت پەن بىلىمگە ەرەكشە ءمان بەرگەنىن اڭدايمىز. ول قوعامدىق ءبىلىم بەرۋ مەن ۇلتتىق تاريحي كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن تالقىعا سالدى.

بۇگىنگى تاريحشىلارىمىز بۇل كەزەڭدى «قازاق قوعامدىق- ساياسي ويىنىڭ قالىپتاسۋ ءداۋىرى» دەپ باعالايدى. تاريحشى ءالي باتىرحان 1906-جىلعى دۋماعا قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ سايلانۋى - ۇلتتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ تاريحي باستاۋى، ۇلت مۇددەسىن رەسمي ارەنادا قورعاۋدىڭ العاشقى تاجىريبەسى دەسە، ساياساتتانۋشى نۇرلان اسقار ۇلى: «دۋما مىنبەرىندە ايتىلعان ماسەلەلەر - زاماناۋي قازاق قوعامىنىڭ قۇقىقتىق سانا مەن ازاماتتىق تالاپتارىنىڭ العاشقى كورىنىسى. ول ۇرپاق ءۇشىن ۇمىتىلماس ساباق بولۋعا ءتيىس» ، دەپ ەسەپتەيدى.

1905-1907 -جىلدارداعى دۋما وتىرىستارىنىڭ قازاق دەپۋتاتتارى ءۇشىن ماڭىزى ۇلكەن بولدى. پارتيالىق ءبولىنىس، ساياسي كۇرەس، يمپەريالىق باسىمدىق اسقىنىپ تۇرعان تۇستا جۇرت كوكەيىندەگى تىلەكتى جاسقانباي جەتكىزۋ ەرلىكپەن پارا- پار ەدى.

مەملەكەتتىك دۋماعا سايلانعان قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ ەلدىك، قۇقىقتىق ءارى ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەرۋى - تاريحي ماڭىزى زور وقيعا. ولار ءوز زامانىندا عىلىمي، قۇقىقتىق جانە قوعامدىق ارەنادا وزىندىك ءىز قالدىرعان ساياسي تۇلعالار عانا ەمەس، ۇلت بولاشاعىنا جاۋاپتى قايراتكەرلەر بولاتىن. ۇلتتىڭ ساناسى مەن ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ العاشقى ساباقتارى ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزدى. بۇگىندە ءبىز سول تاريحي كەزدى ەسكە الىپ، وتكەنىمىزدەن ساباق الۋعا ءتيىسپىز.

الماتى

ارمان وكتيابر

egemen.kz