العاشقى اتا زاڭنىڭ نەگىزىن قالاعان حان
استانا. KAZINFORM – قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى العاش رەت حالىقارالىق ارەنادا ءىرى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى.
قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ەسىمى ايبىنمەن اتالاتىن تۇلعالار از ەمەس. الايدا، مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ، شەكاراسىن ايقىنداپ، حالقىنىڭ سانىن ميلليونعا جەتكىزگەن بىرەگەي تۇلعا - قاسىم حان. تاريحشىلار ونىڭ بيلىك قۇرعان كەزەڭىن (1511- 1521 ج ج.) قازاق حاندىعىنىڭ داۋىرلەۋ شىڭى دەپ باعالايدى.
قاسىم حاننىڭ تاققا وتىرۋى
قاسىم حان - قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشى جانىبەك حاننىڭ ۇلى. ول تاققا بىردەن وتىرعان جوق. ۇزاق ۋاقىت بويى بۇرىندىق حاننىڭ تۇسىندا باس قولباسشى بولىپ، ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىندا ۇلكەن بەدەل جينادى. قاسىم سۇلتاننىڭ بەدەلىنىڭ جوعارى بولعانى سونشالىق، مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ جازۋىنشا، بۇرىندىق حان بولسا دا، حالىق ءىس جۇزىندە قاسىمنىڭ ايتقانىمەن جۇرگەن.
اقىرى، 1511 -جىلى حالىقتىڭ قالاۋىمەن ول رەسمي تۇردە حان سايلاندى.
ميلليوندىق ارميا قۇردى
قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى العاش رەت حالىقارالىق ارەنادا ءىرى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. باتىستا جايىق وزەنىنە دەيىن، وڭتۇستىك- باتىستا سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىنا دەيىن، سولتۇستىك پەن شىعىستا ۇلىتاۋ مەن بالقاش كولىنە دەيىنگى اۋماقتى قامتىدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قاسىم حان 300 مىڭنان 400 مىڭعا دەيىن جاۋىنگەر شىعارا العان. بۇل سول زامانداعى ەۋرازياداعى ەڭ قۋاتتى اسكەري كۇشتەردىڭ ءبىرى ەدى. قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ سانى تۇڭعىش رەت 1 ميلليونعا جەتتى.
قاسىم حان مىقتى سونىمەن بىرگە مىقتى اسكەري ستراتەگ بولعان. بۇرىندىق حان تۇرعاندا قاسىم سۇلتان قازاق اسكەرىنىڭ قولباسشىسى بولدى. «شايباني- ناما» كىتابىندا قاسىم حانعا «بۇرىندىق حان اسكەرى ىشىندەگى اتاقتى ءباھادۇر جانە بەلگىلى سۇلتاننىڭ ءبىرى» دەپ سيپاتتاما بەرىلگەن. ارى «بەدەلى حاننان دا كۇشتى بولدى» دەپ جازىلعان.
العاشقى اتا زاڭنىڭ نەگىزىن قالادى
قاسىم حان تەك بيلەۋشى عانا ەمەس، ۇلى زاڭگەر ەدى. ول كوشپەلى قوعامنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، العاشقى زاڭدار جيناعىن جاسادى.
بۇل جارعى 5 نەگىزگى بولىمنەن تۇردى:
مۇلىك زاڭى: مال- مۇلىك، جەر ماسەلەلەرى.
قىلمىس زاڭى: ۇرلىق، كىسى ءولتىرۋ، قاراقشىلىققا جازا.
اسكەري زاڭ: قوسىن قۇرۋ، ءتارتىپ، تۋ ۇستاۋ.
ەلشىلىك جورالارى: حالىقارالىق قاتىناس، ەتيكەت.
جۇرتشىلىق زاڭى: ءوزارا كومەك، مەيماندوستىق، توي-جيىن ەرەجەلەرى.
قاسىم حاننىڭ ديپلوماتياسى
قاسىم حان ماسكەۋ كىنازدىگىمەن (III ۆاسيلي تۇسىندا) ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتقان العاشقى قازاق بيلەۋشىسى. ەۋروپا كارتالارىندا «قازاقيا» اتاۋى ءدال وسى كەزەڭدە ايقىندالا باستادى. ناقتى ايتار بولساق، XVI عاسىردىڭ باسىندا ەۋروپالىق جانە ورتاازيالىق دەرەككوزدەردە، كارتالاردا قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى.
تاريحي دەرەكتەردە، ونىڭ ىشىندە 1562 -جىلعى ەنتوني دجەنكينسون جاساعان كارتالاردا قازاق حاندىعى «Cassackia» ،«Cassak Horda» «CassaCcia Horda» نەمەسە «قازاقيا» دەگەن اتاۋلارمەن بەلگىلى بولعان. كارتا لوندوندا باسىلعان.
ول ورتا ازيانىڭ بيلەۋشىسى مۇحاممەد شايبانيدىڭ جورىقتارىنا تويتارىس بەرىپ، سىرداريا بويىنداعى قالالاردى قايتارىپ الدى. بۇل قازاقتاردىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتتى. ول اسا قاراپايىم بولعان.
م. ح. دۋلاتي ونى «وتە ءادىل، باتىل جانە اقىلدى بيلەۋشى» دەپ سيپاتتايدى.
قاسىم حان 1521 -جىلى (كەيبىر دەرەكتەردە 1523 ج. ) سارايشىق قالاسىندا قايتىس بولدى. ونىڭ دەنەسى التىن وردا حاندارى جەرلەنگەن قاسيەتتى سارايشىق پانتەونىنا قويىلدى.
بۇل قازاق حاندىعىنىڭ التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر تاريحي ايعاعى. قاسىم حاننىڭ ءداۋىرى - قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ ۇيىسقان، مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ىرگەتاسى مىقتاپ قالانعان كەزەڭ.
ۇلى مەملەكەت قۇرعان ۇلى ستراتەگ
ول تەك بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەمەس، اقىلدىڭ كەنىمەن مەملەكەت قۇرعان ۇلى ستراتەگ. سول كەزەڭدەگى تاريحشىلار قاسىمدى «جوشىدان كەيىنگى ەڭ كۇشتى حان» دەپ سۋرەتتەگەن.
قاسىم حاننىڭ بەدەلى مەن اسكەري قۋاتى تۋرالى زامانداستارى تاڭدانا جازعان: مىرزا حايدار دۋلاتي «ول دەشتى قىپشاققا بيلىگىن تاراتتى... جوشى حاننان كەيىن بۇل جۇرتتا ءدال وسىنداي كۇشتى حان بولعان جوق»، - دەپ تامسانعان.
زاحيراددين بابىر «قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ بىردە-ءبىرى بۇل حالىقتى ءدال وسى قاسىم حان سياقتى باعىندىرا الماسا كەرەك. ونىڭ اسكەرىندە 300 مىڭعا جۋىق ادام بار ەدى»، دەپ جازعان.
قادىرعالي جالايىر «ولاردىڭ اراسىندا (جانىبەك حان ۇلدارى اراسىندا - اۆتور) اسا بەلگىلى بولعانى قاسىم حان ەدى. ۇزاق ۋاقىت اتاسىنىڭ ۇلىسىندا پاتشالىق ەتتى. توڭىرەگىندەگى ءۋالاياتتاردى وزىنە قاراتتى. ونىڭ حيكايالارى ءار جەردە كەزدەسەدى، كوپكە ءمالىم- ءماشھۇر»، دەپ جازعان.
بابىر: «جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ بىردە ءبىرى بۇل حالىقتى ءدال وسى قاسىم حان سياقتى باعىندىرا الماسا كەرەك.».
ماحمۇد بەن ءۋالي بولسا، «قاسىم حان دەشتى قىپشاق ايماقتارىندا ءوز بيلىگىن كۇشەيتكەنى سونشالىق، ونىڭ اسكەرىندە 200 مىڭنان اسا ادام بولدى» دەپ باياندايدى. «تاريح- ي سافاۆيە» قولجازباسىندا قاسىم حاندى «دەشتى قىپشاق حانى» كەيدە «دەشتى قىپشاق پاتشاسى» دەپ سۋرەتتەلگەن. قاسىم حان - كاسىبي اسكەري قولباسشى.
ءتىپتى بۇرىندىق حاننىڭ تۇسىندا-اق ول اسكەردىڭ ءىس جۇزىندەگى كوشباسشىسى بولدى. دەرەكتەردە 200 مىڭنان 300 مىڭعا دەيىن اتتى اسكەرى بولعانى ايتىلادى. نوعاي ورداسىنىڭ ءبىر بولىگىن وزىنە قوسىپ الىپ، شەكارانى ەدىلگە دەيىن جەتكىزدى. وڭتۇستىكتە تاشكەنت ماڭىنداعى بەكىنىستەردى باقىلاۋدا ۇستادى.
1513 -جىلى موعول حانى سۇلتان سايدتىڭ تاشكەنتكە بىرىگىپ شابۋىل جاساۋ تۋرالى ۇسىنىسىنان باس تارتتى. ول ءوز ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بەيبىتشىلىگىن قاندى سوعىستاردان جوعارى قويدى. ەل بىلە بەرمەيتىن 5 قىزىقتى فاكت
شايبانيمەن «بولە» بولعان: قاسىم حان مەن ونىڭ باستى قارسىلاسى مۇحاممەد شايباني حاننىڭ انالارى تۋعان اپالى-ءسىڭلىلى بولعان. ءبىراق بۇل تۋىستىق سىر بويىنداعى قالالار ءۇشىن بولعان قاتال باسەكەلەستىكتى توقتاتا المادى. ات سپورتىنىڭ بىلگىرى: قاسىم حان جىلقى ءوسىرۋدىڭ ناعىز شەبەرى، سايگۇلىكتەردىڭ سىنىن جاقسى بىلەتىن مامان بولعان.
ەۋروپامەن العاشقى بايلانىس: ورىس مەملەكەتىمەن رەسمي ەلشىلىك بايلانىستار ءدال وسى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ورناتىلدى.
«قاسقا جول» - ۇلتتىق كود: بۇل جاي عانا زاڭ ەمەس، قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتىن، ادەت-عۇرپىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان رۋحاني-قۇقىقتىق قۇجات. ول 1521-جىلى سارايشىق قالاسىندا قايتىس بولىپ، التىن وردا حاندارىنىڭ قاسىنا جەرلەنگەن.
بۇل - ساياسي ساباقتاستىقتىڭ بەلگىسى. قاسىم حان - قازاق بالاسىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرىپ، «قازاق» دەگەن ەسىمدى الەمگە تانىتقان ۇلى رەفورماتور.
ونىڭ «قاسقا جولى» - بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى زاڭنامالىق نەگىزى.