سونىمەن قاتار، كۇماندى ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىستار دا كوبەيدى. وسى ورايدا قارجى سالاسىنىڭ مامانى، ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى، Qazaq Expert Club ساراپشىسى ايگەرىم ءىلياسوۆا مۇنداي الاياقتاردى قالاي اجىراتىپ، جيناقتاردى قالاي قورعاۋعا بولاتىنىن جانە ۇرلانعان قاراجاتتى قايتارىپ الۋ مۇمكىندىگى جونىندە ءتۇسىندىرىپ بەردى.
الاياقتار اقشانى ەرىكتى تۇردە اۋدارۋعا قالاي الدايدى
قىلمىسكەرلەر قولداناتىن ەڭ كوپ تارالعان قۇرالداردىڭ ءبىرى - الەۋمەتتىك ينجەنەريا. ول پسيحولوگيالىق ىقپال ەتۋگە نەگىزدەلگەن: الاياقتار ۇرەي جانە سەنىم سياقتى ەموتسيالاردى، سونداي-اق ادامنىڭ ماسەلەنى تەز شەشۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن پايدالانادى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە قىلمىسكەرلەر «بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرىمىن» دەپ مالىمدەيتىن تەلەفون قوڭىراۋلارىمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ ورنىنا، الاياقتار ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى رەتىندە وزدەرىن تانىستىرىپ، كۇردەلى سەناري جاسايدى. ولار ءوز جوسپارىندا بىرنەشە ادامدى قامتيدى.
اتاپ ايتقاندا، الاياقتار eGov قىزمەتكەرلەرى رەتىندە حابارلاسىپ، ازاماتتارعا ەلەكتروندىق سيفرلىق قولتاڭبا (ە ت س ق) بەرىلگەنى نەمەسە باسقا دا ارەكەتتەر جاسالعانى تۋرالى بايلانىسقا شىعىپ جاتادى. باسقا ءبىر جاعدايلاردا قىلمىسكەرلەر ۇلتتىق بانك وكىلدەرى بولىپ حابارلاسادى دا، تۇرعىننىڭ جەكە دەرەكتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بۇزىلعانىن جانە ونىڭ قاراجاتىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ الدايدى.
الاياقتار ءوز سوزدەرىنە سەنىمدىلىك تانىتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتىنان بىرنەشە رەت قوڭىراۋ شالۋى مۇمكىن. كەيدە ولار ءتىپتى بەينەقوڭىراۋلاردى دا قولدانادى. قوڭىراۋ شالعان ادام قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرىنىڭ فورماسىن كيىپ، مەملەكەتتىك تۋ ىلىنگەن كابينەتتە وتىرعانداي كورىنەدى. وسىلايشا، قىلمىسكەرلەر رەسمي تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقانداي اسەر قالدىرىپ، جابىرلەنۋشىلەردىڭ قاراجاتىن قورعاۋعا كومەكتەسىپ جاتقانىنا سەندىرەدى.
مۇندايعا جول بەرمەس ءۇشىن بانكتەر كليەنتتەرىنە ۇنەمى ەسكەرتۋ جاساپ وتىرادى. كەڭ تارالعان الاياقتىق سحەمالاردىڭ قاتارىنا بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرى بولىپ تانىستىرعان ادامداردى، بانك لوگوتيپى قولدانىلعان WhatsApp حابارلامالاردى، سونداي-اق eGov اتىن جامىلىپ جولدانعان ءتۇرلى كومەك تۇرلەرىن جاتقىزۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار، الاياقتار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى نەمەسە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «بىرلەسكەن وپەراتسيا» جۇرگىزىلىپ جاتقانداي سىڭاي تانىتىپ، قاراجاتتى «قورعاۋ» ءۇشىن نەسيە الۋعا نەمەسە اقشانى «قاۋىپسىز شوتقا» اۋدارۋعا كوندىرۋ ارەكەتىنە بارادى.
كۋرەرلىك قىزمەتتەردىڭ اتىنان كەلەتىن جالعان حابارلامالار دا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى. ق ر ۇلتتىق بانكىنىڭ ەسكەرۋىنە قاراعاندا، الاياقتار جەتكىزىلىمدى راستاۋ قاجەت دەگەن سىلتاۋمەن ادامداردان SMS- كودتى سۇراۋى مۇمكىن.
مىنانى ەستە ساقتاعان ءجون: مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بانكتەر ەشقاشان سىزدەن اقشانى «قاۋىپسىز» شوتتارعا اۋدارۋدى، جيناقتارىڭىزدى قورعاۋ ءۇشىن نەسيە الۋدى نەمەسە قوڭىراۋ شالعان ادامنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا بەيتانىس قوسىمشالاردى ورناتۋدى سۇرامايدى. ۇلتتىق بانك قىزمەتكەرلەرى ازاماتتارمەن اۋديو نەمەسە بەينەقوڭىراۋلار ارقىلى بايلانىسپايدى، جەكە ادامداردىڭ شوتتارىنا قىزمەت كورسەتپەيدى، سونداي-اق ەشقاشان قۇپيا سوزدەرگە نەمەسە بانك كارتاسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇراۋ سالمايدى.
قاراپايىم SMS- ءتىڭ ءوزى تۇزاققا اينالۋى مۇمكىن
الاياقتىق حابارلامالار ءاردايىم كۇدىكتى كورىنە بەرمەيدى. كەيدە ولار تانىس كومپانيالاردان كەلگەندەي كورىنىپ، شىنايى حابارلامالارمەن ءبىر تىزبەكتە تۇرۋى ىقتيمال.
مۇنى ولار ۇيالى بايلانىس جەلىسىنىڭ بازالىق ستانتسياسىنا ۇقسايتىن «SMS- بلاستەر» دەپ اتالاتىن ارناۋلى جابدىقتى قولدانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى.
قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە، تەرگەۋ بارىسىندا الاياقتاردىڭ ءتورت كۇن ىشىندە Beeline ،Kcell جانە Activ ابونەنتتەرىنە تانىمال كومپانيالاردىڭ اتىنان شامامەن 150000 SMS حابارلاما جىبەرگەنى انىقتالدى.
حابارلامالاردا بانك كارتاسى دەرەكتەرىن، CVV كودتارىن جانە SMS راستاۋ كودتارىن سۇرايتىن الاياقتىق ۆەب-سايتتارعا سىلتەمەلەر بولعان.
سوندىقتان حابارلاما تانىس بولىپ كورىنگەنىمەن جانە ونى جىبەرگەن ادامدى بىلەتىندەي بولساڭىز دا، ەشقانداي سىلتەمەگە باسپاڭىز نەمەسە قۇپيا اقپاراتىڭىزدى ەنگىزبەڭىز. ۇيىمنىڭ رەسمي قوسىمشاسىن نەمەسە ۆەب-سايتىن ءوزىڭىز اشىپ، اقپاراتتى سول جەردەن تەكسەرگەنىڭىز قاۋىپسىز بولادى.
اقشاڭىزدى قالاي قورعاۋعا بولادى؟
ساراپشىلار تەلەفون ارقىلى سويلەسكەندە تەك ساق بولۋمەن شەكتەلمەي، بانك شوتتارىڭىز بەن جەكە دەرەكتەرىڭىزدى قورعاۋ ءۇشىن ءتيىستى شارا قابىلداۋعا كەڭەس بەردى.
ماسەلەن، كۇندەلىكتى شىعىندار ءۇشىن بولەك كارتانى پايدالانىپ، وندا قوماقتى قاراجات ۇستاماعان ءجون. قولما-قول اقشا الۋ مەن قاراجات اۋدارۋعا كۇندەلىكتى ليميتتەر بەلگىلەپ، شوتتارىڭىزعا قاشىقتان قولجەتىمدىلىكتى شەكتەپ، سونداي-اق سمارتفونىڭىزدى بيومەتريالىق دەرەكتەر مەن ەكى فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيا ارقىلى قورعاۋدى ويلاستىرعان ءجون.
اسىرەسە، تەلەفون ارقىلى بەلگىسىز قوسىمشالاردى ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس تۇسكەن جاعدايدا ساق بولعان دۇرىس. مۇنداي باعدارلامالار الاياقتارعا قۇرىلعىڭىزعا جانە بانك وپەراتسيالارىڭىزدى ەمىن-ەركىن پايدالانۋعا جول اشادى.
تاعى ءبىر ساقتىق شاراسى - eGov پلاتفورماسى ارقىلى بانك نەسيەلەرىن الۋدان ءوز ەركىڭىزبەن باس تارتۋ. ايگەرىم ءىلياسوۆا ايتۋىنشا، بۇل مۇمكىندىك الاياقتاردان قورعانۋدىڭ قوسىمشا دەڭگەيى بولا الادى، اسىرەسە ەگدە جاستاعى ادامدارعا كەرەك.
دەگەنمەن، قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ءتاسىلى - پسيحولوگيالىق قىسىمعا بەرىلمەۋ.
ەگەر سويلەسىپ تۇرعان ادام ءسىزدى اسىقتىرسا، قورقىتۋعا تىرىسسا، اڭگىمەنى قۇپيا ۇستاۋدى تالاپ ەتسە نەمەسە دەرەۋ اقشا اۋدارۋعا يتەرمەلەسە، وندا اڭگىمەنى توقتاتىپ، ۇيىممنىڭ رەسمي تەلەفون نومىرىنە بايلانىسقا شىعۋىڭىز كەرەك.
الاياقتىق جولمەن راسىمدەلگەن نەسيە
قاۋىپتى سحەمالاردىڭ ءبىرى - ادامنىڭ سىرتىنان نەمەسە وعان پسيحولوگيالىق قىسىم جاساۋ ارقىلى نەسيە راسىمدەۋ.
قازاقستاندا الاياقتىق جولمەن الىنعان نەسيەلەردى ەسەپتەن شىعارۋدىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىبى بار. ساراپشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ەگەر قارجى ۇيىمى نەسيە بەرۋ كەزىندە ەلەۋلى زاڭ بۇزۋ دەرەكتەرىنە جول بەرسە، وندا نەسيەنى سوت پروتسەسىنسىز ءارى جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ەسەپتەن شىعارۋعا بولادى. مىسالى، بۇل تالاپ مىندەتتى بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ جۇرگىزىلمەستەن نەسيە بەرىلگەن جاعدايلارعا قاتىستى. مۇنداي كەزدە زارداپ شەككەن ادامنىڭ پوليتسياعا بەرگەن ارىزى نەسيەنى ەسەپتەن شىعارۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋعا نەگىز بولادى.
بانك نەسيە بەرۋ كەزىندە بەلگىلەنگەن راسىمدەردى ساقتاعان بولسا دا، بۇل جەكە تادامنىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعانىن بىلدىرمەيدى. سوتتا نەسيەنىڭ الداۋ نەمەسە پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتۋ ارقىلى الىنعانىن دالەلدەۋگە بولادى.
الاياقتىق جولمەن الىنعان نەسيە اۆتوماتتى تۇردە ەسەپتەن شىعارىلمايدى. ءاربىر جاعداي جەكە قاراستىرىلادى. بۇل رەتتە ناقتى ءمان-جايلار جانە زاڭنامادا بەلگىلەنگەن راسىمدەردىڭ ساقتالۋى ەسكەرىلەدى.
مۇنىمەن قوسا، اقى تولەۋ ارقىلى نەسيەلەردى ەسەپتەن شىعارۋعا نەمەسە قارىزداردى رەتتەۋگە كەپىلدىك بەرەتىن دەلدالدار دا پايدا بولعان.
- اقىسىن الىپ، نەسيەلەردى ەسەپتەن شىعارۋدى ۇسىناتىن نەمەسە قارىزداردى رەتتەۋگە «كەپىلدىك» بەرەتىن الاياقتاردان ساق بولۋ كەرەك. ەگەر نەسيەنى ەسەپتەن شىعارۋ قاجەت بولسا، قارىز الۋشى بانككە رەسمي تۇردە جۇگىنۋ ارقىلى زاڭنامادا كوزدەلگەن راسىمدەردى ورىنداۋى ءتيىس، - دەپ اتاپ ءوتتى ايگەرىم ءىلياسوۆا.
قارجى پيراميداسى مەن جالعان ينۆەستيتسيالىق جوبانى قالاي انىقتاۋعا بولادى؟
الاياقتىق سيپاتتاعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار دا قاراپايىم ادامداردى شىعىنعا باتىرىپ ءجۇر. مۇنداي جاعدايلاردا ادامدار جوعارى تابىس الۋدى كوزدەپ، ءوز قاراجاتىن باسقا بىرەۋگە بەرۋ تۋرالى شەشىمدى كوبىنەسە ءوز ەركىمەن قابىلدايدى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قاۋىپتىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى - جوعارى تابىسقا كەپىلدىك بەرۋ. اسىرەسە، وسىنداي ۇسىنىستا جىلدىق كىرىستىلىكتىڭ جۇزدەگەن پايىزدان اساتىنى تۋرالى ۋادە بولسا، ساق بولۋ قاجەت.
- ينۆەستيتسيالار (بانك سالىمدارىن قوسپاعاندا) «كەپىلدەندىرىلگەن» تابىس اكەلە المايتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. كەز كەلگەن ينۆەستيتسيا تاۋەكەلمەن بايلانىستى جانە ىقتيمال تابىس نەعۇرلىم جوعارى بولسا، تاۋەكەل دە سوعۇرلىم جوعارى بولادى. بۇل تۇرعىدا جارنامالانعان تابىستىلىق مولشەرلەمەسىن بانك دەپوزيتتەرى بويىنشا ۇسىنىلاتىن پايىزدىق مولشەرلەمەمەن سالىستىرىپ كورۋگە بولادى. ەگەر ۋادە ەتىلگەن تابىس بانك دەپوزيتى مولشەرلەمەلەرىنەن بىرنەشە ەسە جوعارى بولسا، وندا مۇنداي ۇسىنىسقا الدانعان ادامنىڭ ءوز قاراجاتىن جوعالتىپ الۋ ىقتيمالدىعى وتە جوعارى، - دەپ ءتۇسىندىردى قارجى ساراپشىسى.
ساراپشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، قارجى پيراميداسىن انىقتاۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى - ول جاڭا «ينۆەستورلاردى» قارقىندى تارتۋ ۇسىنىسى. وسى رەتتە دوستاردى، تۋىستار مەن تانىستاردى تارتۋ تالابى بولادى. ولاردا رەسمي قۇجاتتاما بولمايدى، سونداي-اق قاراجات قابىلداۋدىڭ ستاندارتتى ەمەس ادىستەرىن قولدانادى، ياعني جەكە شوتتارعا اۋدارىم جاساۋ نەمەسە كريپتوۆاليۋتا امياندارىنا قاراجات سالۋ جانە باسقا دا ادىستەردى ۇسىنادى.
جاساندى ينتەللەكتى ارقىلى جاسالعان جارنامالار دا قوسىمشا قاۋىپ توندىرەدى. الاياقتار ديپفەيك تەحنولوگياسى ارقىلى تانىمال بانكيرلەر، ساياساتكەرلەر جانە باسقا دا قوعام قايراتكەرلەرى بەلگىلى ءبىر ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولداپ سويلەپ تۇرعانداي ەتىپ بەينەروليكتەر جاسايدى. مۇنداي جارنامالار وتە سەنىمدى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن، الايدا روليكتە تانىمال تۇلعانىڭ بولۋى كومپانيانىڭ سەنىمدىلىگىن دالەلدەمەيدى.
قاراجات سالماس بۇرىن ۇيىمنىڭ اتاۋىن تەكسەرىپ، پىكىرلەردى شولىپ شىعۋ كەرەك. وسى ورايدا بۇل ۇيىمنىڭ بۇرىن سوت داۋلارىنا نەمەسە قىلمىستىق ىستەرگە قاتىسى بولماعانىن انىقتاپ، سونداي-اق ءتيىستى ليتسەنزياسىنىڭ نەمەسە تىركەۋىنىڭ بار-جوعىنا كوز جەتكىزۋ كەرەك. قارجى نارىعىنداعى ۇيىمدار تۋرالى اقپاراتتى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ رەسمي سايتىنان تەكسەرۋگە بولادى.
ەگەر كۇماندى ينۆەستيتسيالىق جوباعا اقشا اۋدارىپ قويساڭىز، پوليتسياعا حابارلاسۋىڭىز قاجەت. ارىز بەرگەن كەزدە حابارلامالاردى، بانك شوتتارىنان ءۇزىندى كوشىرمەلەردى، تەلەفون نومىرلەرىن، ۆەب-سايت سىلتەمەلەرىن جانە ءوزارا اڭگىمەنىڭ اۋديوجازبالارى سياقتى ماتەريالداردى قوسا بەرگەن ءجون.
الاياقتىق تاسىلدەردى قالاي تەكسەرۋگە بولادى
سيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ جانە ازاماتتاردى قورعاۋ ماقساتىندا 2026-جىلدىڭ 30-قىركۇيەگىندە انتيفرود ورتالىعىنىڭ antifraud.kz اقپاراتتىق سايتى ىسكە قوسىلدى.
پلاتفورمادا كەڭ تارالعان جانە جاڭادان پايدا بولىپ جاتقان الاياقتىق سحەمالارعا تالداۋلار، سونداي- اق تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ۇسىنىستار بار. سونىمەن قاتار، سايتتا كۇماندى جاعدايلاردى انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن جانە الاياقتارعا تاپ بولعان كەزدە قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگى جونىندە نۇسقاۋ بەرەتىن «فروددي» اتتى جاساندى ينتەللەكت اگەنتى پايدا بولدى.
ەسكە سالساق، جاقىندا قر ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار ءادىلوۆ قازاقستانداعى كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس بويىنشا تۇسىنىك بەردى.