El.kz ءتىلشىسى ارحەولوگيالىق ولجانىڭ ەرەكشەلىگى مەن عىلىمي ماڭىزىن الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ ماماندارىنان سۇراپ ءبىلدى.
التىن اشەكەي قالاي تابىلدى؟
2026-جىلى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن ناۋرىزباي اۋدانىنداعى قاراعايلى قورىمىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اپاتتى جاعدايداعى وبانى زەرتتەۋ كەزىندە الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ ارحەولوگيالىق توبى ايۋ بەينەسىندە جاسالعان شاعىن التىن مۇسىنشەنى انىقتادى.
ديامەترى 25-26 مەتر، بيىكتىگى شامامەن 2,5 مەتر بولاتىن وبا ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتادى. ارحەولوگتاردىڭ الدىن الا بولجامىنشا، ەسكەرتكىش ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV- III عاسىرلاردا تۇرعىزىلعان.
التىن اشەكەي وبانىڭ جەرلەۋ قۇرىلىمىن زەرتتەۋ كەزىندە، جەرلەۋ ورنىنىڭ تابانىنان 1,5 مەتر تەرەڭدىكتە تابىلعان. بۇيىمنىڭ ەرەكشەلىگى - شاعىن بولعانىنا قاراماستان، ايۋدىڭ بەينەسى ايقىن ءارى كولەمدى ەتىپ جاسالعان.
بۇل ولجانىڭ باستى ەرەكشەلىگى - جانۋاردىڭ بەينەسى جاي عانا ورنەك نەمەسە بەدەر تۇرىندە ەمەس، كولەمدى مۇسىندىك پىشىندە بەرىلۋىندە. قازاقستان ارحەولوگياسىندا ساق داۋىرىنە جاتاتىن جانۋارلار بەينەسىندەگى التىن اشەكەيلەر كەزدەسەدى. الايدا ءدال وسىنداي ايۋ بەينەسىندەگى مۇسىندىك بۇيىمنىڭ ەلىمىز اۋماعىندا بۇرىن انىقتالماۋى بۇل جادىگەردىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى، - دەپ ءتۇسىندىردى الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ ماماندارى.
اشەكەي قۇيما ادىسىمەن جاسالعان. ونىڭ بەكىتۋگە ارنالعان ارنايى تەسىكتەرى بۇيىمنىڭ باس كيىمگە نەمەسە كيىمگە تاعىلعانىن اڭعارتادى. دەگەنمەن اشەكەيدى ناقتى كىم تاققانى جانە ونىڭ قانداي الەۋمەتتىك مارتەبەنى بىلدىرگەنى ازىرگە بەلگىسىز.
ماماندار ايۋ بەينەسىنىڭ ساق داۋىرىندەگى سيمۆولدىق ماعىناسىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا زەرتتەۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى ساقتاردىڭ اڭ ستيلىندەگى ونەرى ولاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولعان.
قازىرگى ۋاقىتتا بۇيىمنىڭ ناقتى ولشەمى مەن سالماعى انىقتالىپ جاتىر. ونىڭ التىننان جاسالعانى بەلگىلى بولعانىمەن، سىناماسى مەن قۇرامىنداعى باسقا مەتالداردىڭ ۇلەسى زەرتحانالىق ساراپتامادان كەيىن ناقتىلانادى.
قازاقستاندا بۇرىن كەزدەسپەگەن جادىگەر
ارحەولوگتار قاراعايلىدان تابىلعان التىن مۇسىنشەنى ايگىلى «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىندەگى اشەكەيلەرمەن سالىستىرادى.
ماسەلەن، ەسىك قورعانىنان تابىلعان «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىندە ارقار بەينەسىندەگى التىن بۇيىم بار. ال 2014-جىلى كوكقاينار قورىمىنان بارىس پىشىنىندەگى ساندىك اشەكەي انىقتالعان.
قاراعايلىداعى ولجا وسى قاتاردى تولىقتىرعانىمەن، ايۋ بەينەسىندە جاسالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ايۋ بەينەسىندەگى التىن مۇسىنشە - قازاقستان ءۇشىن بىرەگەي جادىگەر. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە مۇنداي ولجا كەزدەسپەگەن. بۇل جاڭالىق قارا تەڭىز ماڭىنان التايعا دەيىنگى بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مادەني بايلانىس پەن ۇقساستىقتى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى ءلاززات ساعىندىقوۆا.
ماماندار پىكىرىنشە، بۇل جاڭالىق ساق داۋىرىندەگى زەرگەرلىك ونەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن، جانۋارلار بەينەسىنىڭ قولدانىلۋىن جانە ەجەلگى حالىقتار اراسىنداعى مادەني بايلانىستاردى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە جول اشادى.
ءبىر وبادا جەتى ادام جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن
قازبا جۇمىستارى كەزىندە التىن اشەكەيدەن بولەك، كوپتەگەن ادام سۇيەگى مەن قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى تابىلعان.
الدىن الا بولجام بويىنشا، وبادا ءتورت ەرەسەك ادام مەن ءۇش بالا جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. الايدا سۇيەكتەردىڭ ناقتى قانشا ادامعا تيەسىلى ەكەنى ازىرگە انىقتالعان جوق.
ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي كولەمدەگى وبالارعا ادەتتە ءبىر نەمەسە ەكى ادام جەرلەنگەن. سوندىقتان ءبىر جەردەن بىرنەشە ادامنىڭ سۇيەگىنىڭ تابىلۋى ەرەكشە عىلىمي قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر.
ءبىر وبادان ادام سۇيەكتەرىنىڭ ادەتتەن تىس كوپ تابىلۋى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ويتكەنى مۇنداي جەرلەۋ ورىندارى قازاقستان اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەدى. ادەتتە وسىنداي كولەمدەگى وبالارعا ءبىر نەمەسە ەكى ادام جەرلەنگەن، - دەدى الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى مارات نۇرپەيىسوۆ.
ماماندار جەرلەنگەن ادامداردىڭ ءبىر وتباسىنىڭ نەمەسە اۋلەتتىڭ مۇشەلەرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. دەگەنمەن بۇل ازىرگە عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنبەگەن بولجام.
ولاردىڭ ءوزارا تۋىستىق بايلانىسىن انىقتاۋ ءۇشىن انتروپولوگيالىق جانە مۇمكىندىگىنشە گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. عالىمدار سۇيەكتەر ارقىلى جەرلەنگەن ادامداردىڭ جاسىن، جىنىسىن، دەنساۋلىق جاعدايىن جانە جاراقات بەلگىلەرىن زەرتتەۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بۇل مالىمەتتەر سول كەزەڭدەگى جەرلەۋ ءداستۇرىن عانا ەمەس، ساق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن تۇسىنۋگە دە كومەكتەسۋى مۇمكىن.
ەجەلگى توناۋشىلار التىن اشەكەيدى قالاي بايقاماعان؟
قاراعايلى قورىمىنداعى وبانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ونىڭ ەجەلگى زاماندا تونالعانى.
ارحەولوگتەر قورعاننىڭ ورتالىق بولىگىنەن توناۋشىلار قازعان، تەرەڭدىگى شامامەن 3 مەتر بولاتىن شۇڭقىردى انىقتاعان. سونىمەن قاتار ادام سۇيەكتەرى مەن قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى باستاپقى ورىندارىنان قوزعالىپ، ءار جەرگە شاشىلىپ قالعان.
سوعان قاراماستان التىن اشەكەيدىڭ ساقتالىپ قالۋى مامانداردى تاڭعالدىرعان.
الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، توناۋشىلاردىڭ بۇيىمدى نە سەبەپتى بايقاماعانىن ناقتى ايتۋ قيىن. بولجام بويىنشا، شاعىن مۇسىنشە جەرلەۋ قۇرىلىمىنىڭ تونالماعان بولىگىندە نەمەسە توپىراق قاباتتارىنىڭ اراسىندا قالىپ قويعان بولۋى مۇمكىن.
وسىلايشا، مىڭداعان جىل بۇرىن تونالعان قورعاننان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان قۇندى جادىگەر تابىلىپ وتىر.
التىن اشەكەي كوپشىلىككە قاشان كورسەتىلەدى؟
قازىرگى ۋاقىتتا قاراعايلى قورىمىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق ماتەريالدار الماتى مۋزەيىندە ساقتالىپ، عىلىمي زەرتتەۋ جانە وڭدەۋ جۇمىستارىنان ءوتىپ جاتىر.
الداعى ۋاقىتتا ماماندار التىن مۇسىنشەنىڭ حيميالىق قۇرامىن، جاسالۋ تەحنولوگياسىن جانە كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەيدى. سونداي-اق ەۋرازيا اۋماعىنان تابىلعان ۇقساس جادىگەرلەرمەن سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزىلەدى.
زەرتتەۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى - قورىمنان تابىلعان ادام سۇيەكتەرىنىڭ ناقتى سانىن جانە ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن انىقتاۋ.
قاراعايلى قورىمىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ناقتىلاۋ جانە جەرلەنگەن ادامداردىڭ سانىن انىقتاۋ ماقساتىندا قوسىمشا عىلىمي تالداۋلار جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جۇمىستارعا انتروپولوگ ماماندار دا تارتىلادى، - دەدى الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى مارات نۇرپەيىسوۆ.
عىلىمي زەرتتەۋلەر تولىق اياقتالعاننان كەيىن اسا قۇندى جادىگەرلەردى الماتى مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىنا ەنگىزىپ، كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر. الايدا كورمەنىڭ ناقتى مەرزىمى ازىرگە بەلگىسىز.
الماتىدا بۇعان دەيىن قانداي ارحەولوگيالىق ولجالار تابىلعان؟
الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگى 2022-جىلدان بەرى قالا اۋماعىندا دەربەس ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى.
سول جىلى الاتاۋ اۋدانىنداعى ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن وبادان ساق جاۋىنگەرىنىڭ تونالماعان جەرلەۋ ورنى تابىلعان. زەرتتەۋ كەزىندە التىنمەن بەزەندىرىلگەن قىلىشتىڭ بولىكتەرى، اڭ ستيلىندەگى التىن اشەكەيلەر مەن كۇمىس بۇيىمدار انىقتالعان.
2024-جىلى وسى اۋدانداعى وبالاردىڭ ءبىرىن زەرتتەۋ بارىسىندا ادام سۇيەكتەرىنىڭ بولىكتەرى، قولادان جاسالعان بەكىتكىشتەر مەن شەگەلەر تابىلدى.
ال 2025-جىلى ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن وبالاردىڭ بىرىنەن ەجەلگى توناۋشىلار قازعان جەراستى جولى انىقتالعان.
بۇدان بولەك، «بورالداي ساق قورعاندارى» ارحەولوگيالىق پاركىندە يتاليا جانە فرانسيا ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن. بۇل جۇمىستار جەر استىنداعى ارحەولوگيالىق قۇرىلىمداردى زاماناۋي ادىستەرمەن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
قاراعايلى قورىمىنان تابىلعان جاڭا ولجا الماتى اۋماعىندا ساق ءداۋىرىنىڭ ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن تاريحي مۇراسى بار ەكەنىن كورسەتەدى. ال ايۋ بەينەسىندەگى التىن اشەكەي مەن ءبىر وبادان تابىلعان كوپتەگەن ادام سۇيەگى الداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىز بولماق.