اسىرەسە جۇرت ءسۇيسىنىپ جەيتىن جاڭعاق، جەمىس-جيدەك، كوكونىس ءۇشىن بۇل جاندىكتىڭ ماڭىزى زور. ارا بولماسا، ەگىن دە شىقپاي قالۋى مۇمكىن. الايدا ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋ، ۋلى حيميكاتتار، سوسىن كليماتتىڭ وزگەرۋى بار. وسىنىڭ ءبارى اراعا قاۋىپ بولىپ تۇر. دۇنيە جۇزىندە ارالاردىڭ شامامەن 25 مىڭ ءتۇرى بار. Nature Communications جۋرنالىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، مۇنداي الۋان تۇرلىلىك كليمات وزگەرىسىنە قاراماستان، جاندىكتەردىڭ تىرشىلىگىن ساقتاپ قالۋعا ءتيىس ەدى. دەگەنمەن عالىمدار دابىل قاعىپ جاتىر. بىلتىر ا ق ش-تا ارا جانۇياسىنىڭ شامامەن 40 پايىزى قىرىلىپ قالدى. ەۋروپادا جابايى ارالارلىڭ 9 پايىزى جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. ال رەسەيدە جىل سايىن 200 مىڭعا جۋىق ارا جانۇياسى جويىلادى. بۇل رەسمي تىركەلگەن ومارتالارداعى جاعداي عانا. كورشىلەس ەلدە جاندىكتەر ءداندى داقىلداردى توزاڭداندىرۋعا جەتكىلىكسىز.
ماماندار ارالاردىڭ ازايۋىن ءبىر جاعىنان كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستىردى. اپتاپ ىستىق كەزىندە جاندىكتەردىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەپ، كوبەيۋ قابىلەتى ناشارلايدى. ءتىپتى ءتۇرلى اۋرۋلارعا توتەپ بەرە الماي قالۋى مۇمكىن. سونداي-اق جاۋىن-شاشىن از بولسا، وسىمدىكتەر قۋراپ، شىرىن مەن توزاڭدى بولمەيدى. بۇل جاعدايدا ارالار ازىقسىز قالادى.
مارك براۋن، كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى زوولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى:
- كەيىنگى كەزدە ءبىز اپتاپ ىستىقتىڭ ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلىپ، ءجيى قايتالاناتىنىن بايقاپ وتىرمىز. ال ارالار بۇعان بەيىمدەلمەگەن. ويتكەنى مۇنداي اۋا رايى ولاردىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان تابيعي ورتاسىنا ءتان ەمەس. ءتىپتى ارانىڭ دەنەسىنە قارايتىن بولساق، ونىڭ تۇگى كوپ. بۇل تومەن تەمپەراتۋراعا بەيىمدەلۋ بارىسىندا ەۆوليۋتسيالىق جولمەن قالىپتاستى. تۇكتى ارالاردىڭ شىققان جەرى - تيبەت ءۇستىرتى مەن گيمالاي ايماعى. ال قازىر ولار قوڭىرجاي، اركتيكالىق جانە الپىلىك وڭىرلەردە كوپ كەزدەسەدى.
ارالاردىڭ جەر بەتىنەن جوعالىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى - ءتۇرلى دەرتتەر مەن پارازيتتەر. قاۋىپ، اسىرەسە كەنەلەردەن ءتونىپ تۇر. ماسەلەن، Varroa destructor گەموليمفامەن قورەكتەنەدى. بۇل - زات الماسۋعا جاۋاپ بەرەتىن ورگان. اۋرۋعا شالدىققان اراعا ەم-دوم جاسالماسا، جاندىك ولەدى. بۇدان بولەك، كوشپەلى ومارتاشىلىق تا ارالاردىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراۋىنا ىقپال ەتەدى. ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە تاسىمالداۋ كەزىندە ولاردىڭ يممۋندىق جۇيەسى السىرەپ، تەز قارتايادى.
كيەۆين ماككلۋني، بوۋلينگ-گرين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگى:
- قالالانۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ، اسفالت توسەلگەن جەرلەر كوبەيگەن سايىن، ارالاردىڭ الۋانتۇرلىلىگى ازايا بەرەدى. الايدا كوبىرەك گۇل ەگۋ ارقىلى مۇنىڭ الدىن الۋعا بولادى. ارالار ماۋسىم بويى شىرىن جيناۋى ءۇشىن جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە گۇلدەيتىن وسىمدىكتەردى كوبەيتۋ قاجەت. وسىمدىكتەردى توزاڭداندىراتىن باسقا دا جاندىكتەر بار، ءبىراق ارالار - ەڭ ءتيىمدىسى. سوندىقتان ماسەلەگە كەڭىرەك قاراساق، ارالاردىڭ ازايۋى ازىق-تۇلىك كوزدەرىنە عانا ەمەس، جالپى وسىمدىكتەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىنە دە اسەر ەتەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك، قالالىق ومارتا شارۋاشىلىعى الىپ شاھارلاردىڭ ەكوجۇيەسىن جاقسارتادى. دانيادا بۇل سالا جاقسى دامىعان. مۇندا ومارتاشىلاردىڭ - دان استامى - اۋەسقويلار. ولار ءۇي توبەسى، بالكوندا دا ارا ۇستاي بەرەدى. بيولوگيالىق الۋاندىق پەن ەكولوگيالىق باستامالاردى قولداۋ ماقساتىندا جەكە كومپانيالار كەڭسە، ساۋدا ۇيلەرى، قوناقۇي شاتىرلارىندا ومارتا ورنالاستىرادى. نوتر-دام-دە-پاري شىركەۋى عيماراتىنىڭ توبەسىندە 200 مىڭعا جۋىق ارا بولعان. 2019 -جىلى شىركەۋ وتقا ورانسا دا، ارا ۇيالارى امان قالعان.
اۋىلشارۋاشىلىق القاپتاردى حيميكاتتارمەن وڭدەۋ ارالارعا ەداۋىر زيان كەلتىرەدى. پەستيتسيدتەر جاسىرىن ۋ ىسپەتتەس. جاندىكتەردىڭ كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالارىن بۇزادى، ياعني ارالار باعدارىنان جاڭىلىپ، ۇياسىنا قايتا الماي قالادى. الايدا ماماندار دا قاراپ وتىرعان جوق. جاندىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىن توقتاتۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ جاتىر. ەۋروپالىق وداقتا فەرمەرلەرگە القاپتاردىڭ ماڭىنا گۇلدى جولاقتار وتىرعىزعانى ءۇشىن سۋبسيديا بەرىلەدى. ال ۇلى بريتانيادا جاندىكتەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بيولوگتار موديفيكاتسيالانعان اشىتقىلار نەگىزىندە قورەكتىك توزاڭ ازىرلەدى. سونىمەن قاتار يزرايلدىك ستارتاپتاردىڭ ءبىرى ارنايى كامەرالار ورناتىلعان كونتەينەرلەر جاساپ شىعاردى. بۇل جۇيە ارا ۇيالارىن كەنەلەردىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ ءۇشىن سكانەرلەيدى، ءدارى-دارمەكتى مولشەرلەپ بەرەدى، ارالاردى قورەكتەندىرىپ، ءتىپتى دايىن بالدى جينايدى.
اندرەس ريۆەروس، روساريو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى:
- ءبىز ارالاردى پەستيتسيدتەردىڭ اسەرىنەن قورعايتىن ارنايى قوسپا ازىرلەدىك. ونىڭ مولشەرى مەن ونى ەنگىزۋ كەستەسىن مۇقيات ەسەپتەدىك. سىناق ناتيجەلەرى قوسپانى قولدانعاننان كەيىن ارالاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن قابىلەتى ساقتالاتىنىن كورسەتتى. قازىر ءبىز سىناقتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ومارتاسىندا، ياعني دالالىق جاعدايدا وتكىزۋگە كوشتىك.
ومارتاشىلىق نارىعى $10 ميللياردتان استى
Fortune Business Insights حالىقارالىق تالداۋ كومپانياسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، بيىل الەمدىك ارا شارۋاشىلىعى نارىعى 10 ميلليارد دوللارعا باعالانىپ وتىر. نەگىزگى ەكسپورتتاۋشىلار قاتارىندا اۆستراليا، يتاليا جانە سلوۆەنيا بار. قازىردىڭ وزىندە ەگىستىك القاپتاردى كوممەرتسيالىق ماقساتتا توزاڭداندىرۋ ارا وسىرۋشىلەرگە بال ساتۋمەن پارا-پار تابىس اكەلەدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ەندى ءبىر ون جىلدا ارا ۇيالارىن جالعا بەرۋ ومارتاشىلاردىڭ نەگىزگى تابىس كوزى بولماق. ال تابيعي بال سيرەك كەزدەسەتىن ونىمگە اينالادى. الەمدەگى ەڭ ماڭىزدى ازىق-تۇلىك داقىلدارىنىڭ شامامەن u- ى توزاڭداندىراتىن جاندىكتەرگە تاۋەلدى. مىسالى، بيداي، كۇرىش، جۇگەرى جەل ارقىلى نەمەسە وزدىگىنەن توزاڭدانادى. ال وسى ورايدا جەمىس-جيدەك، جاڭعاق، كوكونىس، كۇنباعىس سياقتى داقىلدار كوبىرەك زيان شەگەدى. ويتكەنى ولارعا جانۋارلار ارقىلى توزاڭدانۋ ماڭىزدى.
كەي داقىلدارعا جاندىكتەر ارقىلى توزاڭدانۋ ماڭىزدى. بۇل ونىمدىلىكتى ارتتىرادى ءارى جەمىستەردىڭ ساپاسى دا جاقسارادى. ياعني جەمىستەر ىرىلەۋ، ءپىشىنى بىركەلكى جانە تۇقىمى كوبىرەك بولۋى مۇمكىن. ءبىر جاعىنان ارا، ودان باسقا، شىبىن، كوبەلەك، قوڭىز سياقتى جاندىكتەر ارقىلى توزاڭدانۋ بيوالۋاندىقتى قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى توزاڭدانۋ جابايى وسىمدىكتەردىڭ كوبەيۋىنە كومەكتەسەدى، ال ولار ءوز كەزەگىندە باسقا جانۋارلارعا قورەك پەن باسپانا بولادى. نەگە بۇل ناقتى جەمىس-جيدەك، كوكونىستەرگە قاتىستى دەسەڭىز، ويتكەنى بۇلاردىڭ توزاڭى اۋىر. سوندىقتان جەل ارقىلى تاسىمالداۋ قيىندايدى.
24.kz