ادال ءشارىپ. «باقسى» - اڭگىمە
تىنىمسىز سوققان كۇز جەلىنەن زاپى بولعان قويشى باسىنا قۇلاقشىنىن باسا كيىپ، ۇلپاسى ۇشىپ، سوياۋلارى سىنعان شي ءتۇبىرىن جاستىق قىلىپ جاتا كەتتى. ءالسىن-ءالسىن توق-توق ەتكەن دىبىستان باسىن كوتەرىپ قاراپ، ەشتەڭە كورىنبەگەن سوڭ قايتا جاتادى.
ىزىڭداعان كۇز جەلىنەن بوزداعان قۋراي اقسەلەۋ مەن شي تۇبىرلەرى باقسىنىڭ قوبىزىنداي، كونەنىڭ جىر سارىنىنداي بەبەۋلەيدى. الگى توقىلداعان دىبىس تاعى مازا بەرمەگەن سوڭ اتىپ تۇرىپ قاراپ ەدى، قۇداي ساقتاسىن، باس جاعىندا تاباقتاي يىرىلگەن قاراسۇر جىلان باسىن كوتەرە اتىلىپ كەلىپ، قۇلاقشىننىڭ توبەسىنەن تىستەپ، قايتا جيىرىلىپ، قايتا اتىلىپ، قايتا تىستەپ تۇر.
الگى دىبىس سول ەكەن. مىنا كورىنىستەن قورىققانىنان توبە قۇيقاسى شىمىرلاپ، ايقاي سالىپ تۇرا قاشتى.
ونىڭ اياق جاعىندا كۇيسەپ جاتقان، كىسىگە ءۇيىر وسكەن جەتىم قارا توقتى ايقايدان شوشىنىپ، اتىپ تۇرىپ جالت بەرىپ، «قاشامىن» دەپ ءتورت اياعى كوكتەن كەلىپ قۇلاپ ءتۇسىپ، اتىپ تۇرىپ قايتا قاشتى. ول اتقاقتاعان جۇرەگىن ءسال توقتاتىپ، قايىرىلىپ كەلىپ، شي ءتۇبىرىنىڭ اينالاسىن قاراپ ەدى، ەشتەڭە كورىنبەيدى. الگى جىلان ءىزىم-عايىپ جوق. ول قويىن تاڭعى ورىستەن قايتارىپ، ۇيگە جاقىنداعاندا، ات اعاشقا ەكى اتتى ادام كەلىپ ءتۇسىپ جاتتى.
بۇل ەلگە اتى شىققان، اتاقتى جارىلقاسىن باقسى ەدى. «كورشى اۋىلعا قوناققا كەلىپتى» دەگەندى ەستىگەن اۋىل ادامدارى سۋ توگىلمەس قارا جورعانى جەتەككە بەرىپ، كىسى جىبەرىپ الدىرتقان. ول ۇيگە كىرگەندە، قىسىق كوزدى، قاراسۇر باقسى اكەسىنەن اۋرۋ جاعدايىن سۇراپ وتىر ەكەن.
كيىز ءۇيدىڭ ىشىنە جاعالاي ادامدار تولىپ قالىپتى.
كەنەت ەسىكتەن ءبىر-ءبىرىن سوعا تابالدىرىققا سۇرىنە، اۋىلدىڭ ون ەكى-ون ءۇش جاسار ەكى بالاسى كىرىپ كەلىپ، بوساعا جاققا وتىرا قالىستى. الدەن ۋاقىتتان سوڭ باقسى قوبىزىن قولعا الىپ، جىن شاقىرۋعا كىرىسكەن:
قۇدىرەتتىڭ ارعى اتاسى قاپ تاۋىندا، ەي، اللا،
قاپ تاۋىنان جان-جاققا تارالادى، ەي، اللا.
تاۋدان كەلگەن ون باتىر،
قىرىق تۇلپار ىشىندە ءبىر قارا كوك، ەي، اللا!...
...كيگىز ۇيدەي كەر جىلان، ماڭدايشاداي وق جىلان،
تىلەۋ قابىل بولار ما، ەي اللا؟ - دەپ قوبىزىن بەبەۋلەتىپ، بوزداتا جونەلدى.
داۋىسى دا قوبىزدىڭ قوڭىر ۇنىنەن ايىرعىسىز ەكەن. بىردە قولىنا بارابانىن الىپ، وتتىڭ باسىندا ويقاستاپ:
كەل كەل، پەرىم، كەل پەرىم،
جالعىز كوزدى ءداۋ پەرىم!
سۋماڭداعان پىراعىم، ايىر ءتىلدى جىلانىم!.. - دەپ سارنادى. كيىز ءۇيدىڭ سول جاعىندا، جاعالاي مۇلگىپ وتىرعان كوپشىلىكتىڭ اياق جاعىندا، ەسىككە تامان وتىرعان، كەم ءسوزدى، مىنەزى بۇيىعى، ساياق جۇرەتىن، اۋىلدىڭ قوي اۋزىنان ءشوپ الماس مومىنى ەرمەك وقىس مىنەز تانىتتى.
كەرەگەدە ءىلۋلى تۇرعان دومبىرانى قالاي بارىپ العانىن ءوزى بايقاماي قالدى. سوسىن باقسىنىڭ قوبىزىنىڭ سارىنىنا ىلەسىپ، وتىرعان ورنىنان قوپاڭداپ، كوزىن جۇمىپ الىپ، باسىن ارى-بەرى سىلكىپ، دومبىرانى دىڭعىرلاتىپ، ءبىر تىلسىم كۇيگە ەلىتىپ، شالا ءبۇلىندى. ونىڭ بۇل توسىن مىنەزىن بايقاعان كىسىلەر ءبىر-ءبىرىن بۇيىرىنەن ءتۇرتىپ قالىپ، ونى يەگىمەن نۇسقاپ، باستارىن شايقاپ كۇلىسكەن. ءبىراق ەرمەك ەشكىمگە ءمان بەرگەن جوق.
باقسى وتتا قىپ-قىزىل بولىپ جاتقان كوسەۋ تەمىردى جۇلىپ الىپ بىج-بىج ەتكىزىپ، تىلىنە باسىپ، باسىپ العان سوڭ قىزعان تەمىردى ناۋقاستىڭ جۇزىنە تاقاپ، سۋدى بۇركىپ جىبەرگەندە كوسەۋدەن اپپاق بۋ كوتەرىلدى. وسىنداي جورالعىلاردىڭ ءبارىن جاساپ بولىپ، كۇبىرلەپ ءبىر دۇعا وقىپ، بەت سيپاپ بارىپ توقتاعاندا، ءۇي ىشىندە ءبىراز ۋاقىت تىم-تىرىس تىنىشتىق ورنادى. باعانادان بەرى باقسىنىڭ ءار ءسوزىن، ءار ارەكەتىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ كورىپ وتىرعان ەكى بالا ۇيدەن شىعا جونەلگەن.
سودان كەيىن جىنى باسىلعان باقسى اۋىل ادامدارىمەن اڭگىمەلەسىپ، تۇسكى اس ءىشىپ، ءۇي يەسىنىڭ «مال سويامىز» دەگەنىنە قاراماي، اسىعىس ەكەنىن ايتىپ، قارا جورعاعا قايتا ءمىنىپ اتتانىپ كەتتى. قىزىق سوسىن باستالدى.
الگىندەگى ەكى بالا اۋىلدان اۋلاق قوي باعۋعا شىعىپ، ىشىندەگى زەرەگى كارىم دەيتىن بالا باعاناعى باقسىنىڭ ايتقاندارىن ءبىر ءسوزىن قالدىرماي جاتتاپ الىپتى. سونداعى كورگەنى بويىنشا، ءۇي ورنىنداي جەردەگى ءشيدى اينالدىرا باستارىن ءتۇيىپ شىقتى. ءوز قىلىعىنا ءوزى «تىرق-تىرق» ەتىپ، ءوزى كۇلىپ ءجۇر. سوسىن دەرەۋ بايسالدى كۇيگە ەنىپ:
- ماعان قارا، قالاي جىن شاقىرعانىمدى كورەسىڭ، - دەپ قولىنا تاياعىن الىپ، سەكەڭدەپ جىن شاقىرۋعا كىرىستى.
كەل كەل، پەرىم، كەل پەرىم،
جالعىز كوزدى ءداۋ پەرىم.
سۋماڭداعان پىراعىم، ايىر ءتىلدى جىلانىم....
...قۇدىرەتتىڭ ارعى اتاسى قاپ تاۋىندا، ەي، اللا،
قاپ تاۋىنان جان-جاققا تارالادى، ەي، اللا!
كيگىز ۇيدەي كەر جىلان، ماڭدايشاداي وق جىلان
تىلەۋ قابىل بولار ما ەكەن، ەي، اللا!..
تاياق ۇستاعان قولىن ارى-بەرى ەربەڭدەتىپ، سەكەڭدەپ جۇرگەن بالا ءبىر مەزەتتە ەكى قولىن الدىعا ۇمسىنعان كۇيى، كەسكەن تەرەكتەي شالقاسىنان قۇلاپ ءتۇستى. ونىڭ بۇل قىلىعىنا جامباستاي جاتىپ الىپ، سىقىلىقتاپ كۇلىپ جاتقان قاسىنداعى سەرىگى العاشىندا ءمان بەرمەگەن. ءبىراز قيمىلسىز قالعان سوڭ:
- ءاي، تۇر، جەتەر! - دەدى. اناۋ ۇندەمەدى. اقىرىن بارىپ ەڭكەيىپ قاراسا، كارىمنىڭ اۋزىنان اق كوبىك اعىپ، جانسىز جاتقانىن كوردى. ارى جۇلقىدى، بەرى جۇلقىدى، ەش تىرشىلىك بەلگىسى جوق. شوشىعاننان جۇرەگى تاس توبەسىنە شىقتى. سول ساتتە قالىڭ شي اراسىنان سۋماڭ ەتىپ ءبىر قاراسۇر جىلان جىلجىپ ءوتتى.
باج ەتىپ، شورشىپ تۇسكەن بالا ايقاي سالىپ، اۋىلعا قاراي زىتقان. ءمان-ءجايدى ۇققان اۋىل ادامدارى ەس-ءتۇسسىز جاتقان بالانى ۇيگە الىپ كەلىپ، باقسىعا قايتا ات شاپتىردى.
باقسى: «ءاي، تەنتەگىم-اي، ءاي، تەنتەگىم-اي!» دەپ ەسىكتەن كۇلە كىرىپ كەلگەندە، توردە ەس-ءتۇسسىز جاتقان بالا ىرجىڭ-ىرجىڭ ەتىپ ورنىنان اتىپ تۇردى. سوسىن باقسىنىڭ الدىندا ءبىر كىناسى بار ادامداي جاسقانشاقتاپ شەتكە ىعىستى. باقسى ءبىر توستاعان سۋ الدىرىپ، دۇعا وقىپ، بالاعا ۇشكىردى. جاڭا عانا ەس-ءتۇسسىز جاتقان بالا دىم بولماعانداي ورنىنان تۇرىپ ءجۇردى دە كەتتى. باقسى سوسىن بالاعا: «باعاناعى جاتتاپ العان سوزدەرىڭدى، ءىس-ارەكەتىڭدى ەندى قايتالاما! ايتپەسە جانىڭنان جۇدا بولاسىڭ» - دەپ ەسكەرتكەن.
سوسىن ءۇي ىشىندەگىلەرگە قاراپ: - مەن ەندى ءبىراز كەشىككەندە مىنا باتىردان ايرىلىپ قالعانداي ەكەنبىز، - دەدى كۇلىپ.
- ەندى ەشتەڭە ەتپەيدى. مەنىڭ جىندارىم القىمنان بۋىپ تاستاپتى. ول جىندارعا بالا ەمەس، اناۋ-مىناۋ باقسىلاردىڭ ءوزى يە بولا المايدى، وزىمنەن باسقا...
بۇل كەزدە كۇندە ەڭكەيىپ قالعان ەدى.
- مولدەكە، بۇگىن ءسىزدى ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ءدامى جىبەرمەي تۇر ەكەن، قونىپ مالعا باتا جاساپ كەتىڭىز - دەپ ءۇي يەسى باعاناعى قارا توقتىنى تابالدىرىققا كولدەنەڭ ۇستاپ باتا سۇرادى. بۇل ءتۇنى باقسى دا، بالا دا كوز ىلگەن جوق. جاعالاي تىگىلگەن كيىز ۇيلەردەن ارى، ساي تاعانىنداعى باستاۋدىڭ قاينار كوزىنە ۇيمەلەي كەلىپ سۋ ىشكەن قالىڭ قاراسۇر جىلانداردىڭ سوڭى تاڭ اعارا تىيىلدى. تاڭ الدىندا تۋعان ايدىڭ جۇزىنەن تامعان سۇرعىلت ساۋلە اۋىل ۇستىنەن تونگەن جارتاسقا قاراي سۋسىلداعان جىلان كەرۋەنىنىڭ باۋىرىن جارقىراتادى. ونىڭ ءبارىن باقسى مەن بالا تۋرا كوزىمەن كورىپ وتىرعانداي انىق سەزىپ جاتتى...
اۆتور
ادال ءشارىپ