اراندار — ماڭعىستاۋدىڭ تاريحي- مادەني مۇراسىنداعى بىرەگەي نىسانداردىڭ ءبىرى. ولار ەجەلگى داۋىردەن باستاپ اڭشىلىق ماقساتتا پايدالانىلعان. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريحي- مادەني ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.
نوميناتسيانى ازىرلەۋ اياسىندا يۋنەسكو- نىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارىنان قۇرالعان تەحنيكالىق ميسسيا ءۇستىرت اۋماعىندا دالالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. ماماندار نىساننىڭ تابيعي جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلەپ، ولاردى قورعاۋ ماسەلەلەرى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ الداعى باعىتتارىن تالقىلادى.
ارحەولوگ، ق ر ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ يۋنەسكو جانە يسەسكو ىستەرى جونىندەگى مادەني مۇرا ساراپشىسى دميتري ۆوياكيننىڭ ايتۋىنشا، مادەني جانە تابيعي مۇرانى ءبىرتۇتاس نىسان رەتىندە قامتيتىن نوميناتسيانى ازىرلەۋ كۇردەلى عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەدى. ونىڭ سوزىنشە، مۇنداي نوميناتسيا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە العاش رەت دايىندالىپ جاتىر.
ساراپشىلار ەجەلگى ارانداردىڭ قالاي پايدالانىلعانىن انىقتاۋ ءۇشىن ارحەولوگيالىق ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل زەرتتەۋلەر اڭشىلىق قۇرىلىستارىنىڭ تاريحي قىزمەتىن عىلىمي تۇرعىدا قالپىنا كەلتىرىپ، ولاردىڭ مادەني- تاريحي قۇندىلىعىن حالىقارالىق دەڭگەيدە نەگىزدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 601 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعان.
ايتا كەتەيىك، بيىل شىلدەدە كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پۋسان قالاسىندا وتكەن يۋنەسكو دۇنيەجۇزىلىك مۇرا كوميتەتىنىڭ 48-سەسسياسىندا ماڭعىستاۋداعى بەس جەراستى مەشىتى دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. ولار — بەكەت اتا (وعىلاندى)، شوپان اتا، سۇلتان ءۇپى، قارامان اتا جانە شاقپاق اتا. نىساندار تىزىمگە «ماڭعىستاۋدىڭ جارتاستى مەشىتتەرى جانە ولارمەن بايلانىستى كيەلى ورىندارى» اتاۋىمەن ەندى.
بۇعان دەيىن ەرلان قارين ماڭعىستاۋداعى جەراستى مەشىتتەرىنىڭ يۋنەسكو- نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلۋىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.