ءار ءوڭىر ءوز تۇرمىسىنا، ءتىپتى سول جەردە وسەتىن اعاشىنا قاراي ءوز ۇلگىسىن جاساعان. ۇلتتىق دومبىرا كۇنى قارساڭىندا Kazinform ءتىلشىسى استانا قالاسىنىڭ ونەر مۋزەيىن ارالاپ، قازاقتىڭ باس اسپابىنىڭ تاريحىمەن تانىستى.
«ناعىز قازاق قازاق ەمەس، ناعىز قازاق دومبىرا» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وسى تامسىلدەن-اق ۇلتتىق اسپاپتى ءبىزدىڭ حالقىمىز قانشالىقتى قادىر تۇتاتىنىن اڭعارا الامىز. ءتىپتى، ونىڭ سان ءتۇرىن مۋزەيلەردە ساقتاپ، ۇرپاق جادىندا وشپەستەي جازىلۋىنا ءمان بەرەدى. ال ونەر مۋزەيىندەگى دومبىرالاردىڭ ەرەكشە تۇرلەرىنىڭ تاريحىن مۋزەيدىڭ باس قور ساقتاۋشىسى، كاسىبي مۋزىكانت ازامات باقيا تارقاتىپ بەردى.
دومبىرانىڭ پايدا بولۋى جايلى ءتۇرلى اڭىزدار بار. الايدا مۋزەي وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، تۇركى حالىقتارىنىڭ بارىنە ورتاق، ءپىشىنى ۇقساس اسپاپتىڭ توركىنىن ىزدەگەن ادام ءتۇبى ءبىر ءافساناعا تىرەلەدى.
- قازاقتىڭ شەكتى اسپابى ەكىگە بولىنەدى. بىرەۋى ىسپالى، بىرەۋى شەرتپەلى. تۇركىتىلدەس حالىقتىڭ بارىندە ءپىشىنى ۇقساس ورتاق اسپاپ بار، تەك اتالۋى ءار جەردە ءارتۇرلى. بىزگە جەتكەن اتاۋى - دومبىرا. اڭشى اتقان مالدىڭ شەگى ەكى جاققا كەرىلىپ ءىلىنىپ قالادى، جەل سوققاندا سول شەك ءۇن شىعارادى، سودان ءبىر اڭشى اسپاپ جاساعان دەيدى. مۇنداي اڭىز بىزدە عانا ەمەس، قاي ەلگە بارساڭ دا بار. اسپاپتىڭ ەڭ العاشقى ءتۇرىن 5 مىڭ جىل بۇرىن ويلاپ تاپقان، ونى توپشۋر دەپ اتايدى — كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى ەڭ كونە نۇسقا وسى، - دەيدى ازامات باقيا.
اسپاپتىڭ ءىزى تاسقا دا تۇسكەن. ماسەلەن ۇلىتاۋداعى بىلەۋتى مەن بۇلانتى شايقاسى وتكەن وڭىردە دومبىرا تارتىپ وتىرعان ادامداردىڭ بەينەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان.
ءبىر ادام جيناعان 1600 اسپاپ
ازامات باقيا اتاقتى مۇسا ءادىل شەبەردىڭ شەبەرحاناسىندا ءتورت جىل بولعانىن ايتادى. سول كىسىنىڭ ايتۋىنشا، دومبىرانىڭ ءپىشىنى ءارتۇرلى بولۋى سول وڭىردە وسەتىن اعاشتىڭ كولەمىنە بايلانىستى.
- ول كەزدە قازىرگىدەي التايدىڭ شىرشاسىن ماڭعىستاۋعا اكەلىپ ەگۋ دەگەن بولماعان، اركىم ماڭايىنداعى اعاشتان شاۋىپ جاساعان. اعاشى مول قاراتاۋ، جەتىسۋ، ارقادا شاناق كەڭ بولادى، شەرتىپ قالعاندا ءۇن فورتەپيانونىڭ پەدالىن باسقانداي كۇمبىرلەپ شىعادى. شەرتپە كۇي وسىلاي تۋعان. ال قىزىلوردا، ارال، اقتوبەدەي ىستىق ايماقتىڭ اعاشى الاسا، ءۇن ءۇزىلىپ قالادى، ونى جالعاۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز ويناۋ كەرەك. بۇنى توكپە كۇي دەپ اتاعان. كيىز ءۇيدىڭ بيىكتىگى دە سول ءوڭىردىڭ اعاشىنا بايلانىستى بولعان، - دەيدى زەرتتەۋشى.
ازامات باقيا مۇراجايىنداعى اسپاپتاردىڭ ءبارىن ءوز قولىمەن جيناعان. ءارقايسىسىنىڭ ارتىندا ءبىر ادامنىڭ، ءبىر رۋدىڭ تاريحى جاتىر.
- مىنا مۇراجايداعى 1600 اسپاپتىڭ ءبارىن زەرتتەۋگە ساپارعا شىققان كەزىمدە جينادىم. ەكسپەديتسيادا جۇرگەندە ءارقايسىسىنىڭ تاريحىن جازىپ الامىن. كەيدە دومبىرانىڭ يەسى «بۇل يەسىز قالىپ قوياتىن شىعار، سەندە بولسىن، ۇرپاعىمنان ءبىر ىنتالىسى شىقسا، ءوزىڭ قايتارارسىڭ» دەپ اماناتتاپ بەرەدى. كەرەي دومبىرانى موڭعوليادان الىپ كەلدىم، ءوزىم دە تاڭعالدىم. كەرەي كەزدىك، كەرەي تىماق دەگەندى ەستيتىنمىن، ال كەرەي دومبىرانى ءبىرىنشى رەت ەستىدىم. ول كىشكەنتاي عانا، ات ۇستىندە ۇستاۋعا ىڭعايلى ەتىپ جاسالعان، - دەيدى ول.
مۇراجاي تورىندەگى ءار دومبىرا - ءبىر ءداۋىردىڭ تىنىسى.
اباي دومبىراسى ءۇش ىشەكتى بولعان، وعان اباي ورىس بالالايكاسىنىڭ كەيبىر ەلەمەنتىن قوسقىزىپ جاساتقان.
قۇرمانعازى دومبىراسى سولاي اتالعانىمەن، ول شاكىرتتەرىنىڭ اسپابى بولۋى مۇمكىن. ۇلگىسى استراحان جاقتان الىنعان.
قانىش ساتبايەۆ قارتايعان شاعىندا ۇستاعان دومبىرا دا وسىندا. ءول داستۇرلى وتىز شاقتى ءاندى زاتايەۆيچكە ايتىپ بەرگەن. زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جۇرسە دە، قولىنان دومبىراسىن تاستاماعان.
ال 1802-جىلى جاسالعان قالاق دومبىرانى زەرتتەۋشى موڭعولياداعى قالاقشا اۋىلىنان الىپ كەلگەن.
بۇدان بولەك، قولدانىسقا ىقشام، قۇرامالى، ەسكىشە اتاۋى «قۇراما دومبىرالار» دا بولعان. قازىر قۇراما دومبىرالار مۋزىكانتتىڭ الىپ جۇرۋىنە ءتىپتى ىڭعايلى.
ءۇش ىشەكتى دومبىرا نەگىزىنەن شىعىس قازاقستانعا ءتان. ءۇشىنشى ىشەك - بۋردون دەپ اتالاتىن ەڭ كونە بۇراۋ، ول ءۇننىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ابايدىڭ دومبىراسى، شاكارىم دومبىراسى وسىنداي ءۇش ىشەكتى بولعان دەيدى.
وركەستر دومبىرانى قالاي وزگەرتتى
دومبىرانىڭ بۇگىنگى كەسكىنىن وركەستر قالىپتاستىردى. وتىزىنشى جىلدارى احمەت جۇبانوۆ تۇڭعىش حالىق اسپاپتارى وركەسترىن قۇردى، دومبىرا مەن قوبىزدىڭ ءۇنىن وركەسترگە سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ارنايى سىناق شەبەرحاناسى جۇمىس ىستەدى. جاڭا ۇلگىنى جاساۋدى جۇبانوۆ اعايىندى ەممانۋەل جانە بوريس رومانەنكو مەن قامبار قاسىموۆقا تاپسىردى.
وسىلاي پريما، الت، تەنور، باس دومبىرا دۇنيەگە كەلدى. اسپاپتى 48 ولشەمگە سالىپ، ستاندارتقا تۇسىرگەن دە وسى كەزەڭ. پەرنەسىنىڭ 19 عا جەتۋى - ءبىر اسپاپپەن بارلىق شىعارمانى ويناپ شىعۋ ءۇشىن جاسالعان، ياعني مۇمكىندىگى كەڭەيتىلگەن. ەرتەدە پەرنە سانى ءار ءوڭىردىڭ اۋەنىنە قاراي ءارتۇرلى بولاتىن. ستاندارتتالعان دومبىرانى العاش قاراعاندى بويىنداعى وساكاروۆكا اۋىلىنداعى زاۋىت شىعارا باستاعان.
مۇراجايعا قامالعان ونەر ولەدى
دومبىرا تارتۋ كەزىندە ماماندىق ەمەس، جانعا سەرىك ونەر بولعان. قانىش ساتبايەۆ تا، اباي دا، ءبىرجان سال دا ونى كاسىپ قىلماي-اق، قولىنان تاستاماعان. ال ازامات باقيا «اباي دومبىرا»، «جامبىل دومبىرا» دەگەن كەزىندە مەرەيتوي جىلدارىندا تارالىپ كەتكەن قاتە پىكىر ەكەنىن ايتادى. دومبىراعا ۇلى تۇلعانىڭ بەينەسىن سالعاننان سوڭ، جۇرت سونى شاتاستىرىپ العان.
بۇگىندە دومبىرانىڭ ەلەكترلى، پلاستيك، ءتىپتى شاناقسىز نۇسقالارى دا بار. العاش ەلەكتر توعىنا بايلاپ «الداسپان» توبى اسپاپتى اۋىر روك سارىنىمەن ويناسا، ءانشى اقتوتى بولىشيەۆا پلاستيك ماتەريالدان جاسالعان دومبىرانى ساحناعا شىعارعان. ال بۇل مۋزەيدىڭ وزىندە شەبەرلەر دومبىراعا گيتارانىڭ ۇلگىسىن سالىپ كورگەن. زەرتتەۋشى مۇنى قاتە كورمەيدى.
- مەن ويىمشا، ونەردى تەك مۇراجايدا جادىگەر قالپىندا ساقتاپ قويسا، ۇلت ۇتىلادى. ەلەكترلى دومبىرا شىقتى، اۋىر روك وينايتىندار بار، وعان سىن كوزبەن قاراۋعا بولمايدى، ويتكەنى زامانىنا ساي كادەگە جاراۋ كەرەك. قازاقتا 120 دان استام اسپاپ بولعان، ءبىراق وسى دەڭگەيگە جەتكەنى بىرەۋى - وسى دومبىرا عانا. قالعان جۇزدەن استام اسپاپ ءالى قاراۋسىز جاتىر. مىسالى شاڭقوبىزدى بىلەمىز، ءبىراق ونى جاسايتىن شەبەر بىزدە جوق، قىرعىزدان، التايدان الامىز. ۇلتقا جۇمىس ىستەيمىز دەسەك، سول ۇمىت بولعان اسپاپتاردى جاڭعىرتۋ كەرەك، - دەيدى ازامات باقيا.
ءبىر كەزدەرى مۇلدە جوعالىپ كەتكەن جەتىگەن دە وسىلاي قايتا ورالعان. ونى زەرتتەۋشى بولات سارىبايەۆ جاڭعىرتىپ، اسپاپقا ارناپ شىعارما جازدىرىپ، قايتا ساحناعا شىعارعان. ءتىپتى كوشپەلى تۇرمىسقا لايىقتالىپ، جينالمالى ەتىپ جاسالعان قۇراما دومبىرا دا بولعان - ونى اتقا وڭگەرىپ الىپ جۇرگەن. مۇنداي جاڭعىرۋدى كۇتىپ تۇرعان اسپاپ ءالى كوپ.
دومبىرا تارتۋ ەمەس، ونى ۇعۋ شارت
داۋلەسكەر كۇيشى جانعالي ءجۇزباي ءۇشىن دومبىرا - ۇلتتىڭ ءۇنى.
- دومبىرانىڭ قوڭىر ۇنىندە قازاقتىڭ ءۇنى بار، قوس ىشەگى - قازاق جۇرەگىنىڭ تەربەلىسى. كۇيشىلىك تە، انشىلىك، جىرشىلىق تا ەكى بولىكتەن تۇرادى. ءبىرى - ورىنداۋشى، ياعني ءانشى، كۇيشى، جىرشى، اقىن، ەكىنشىسى - تىڭداۋشى. اباي بابامىز ءبىرجان سالدىڭ ءانىن ەستىگەندە «اپىرىم-اي، ەندى قازاقتا سەن سياقتى ءانشى تۋار ما ەكەن؟» دەپ سۇيسىنگەن ەكەن. سوندا ءبىرجان «اباي اعا، ءبىز سياقتى ءانشى تۋا بەرەدى عوي، ءال سىز سياقتى تىڭداۋشى جان تۋمايدى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. سول سياقتى، ءبارىنىڭ بىردەي دومبىرا ۇستاۋى شارت ەمەس، ءبىراق ونىڭ كۇيىن، قۇندىلىعىن ۇعۋى شارت، - دەيدى ول.
كۇيشىنىڭ ايتۋىنشا، دومبىرانىڭ سان تۇرگە ءبولىنۋى دە قازاقتىڭ تۇرمىسى مەن ادامنىڭ قوعامداعى ورنىنان حابار بەرەدى.
- دومبىرا حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراي ءار تۇرگە بولىنەدى. كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەلدىڭ قولىنداعى اسپاپ - جول جۇرۋگە ىڭعايلى، شاعىن، كيىز قابى بار اسپاپ. قىز بالانىڭ دومبىراسى بولەك، ەر جىگىتتىڭ دومبىراسى مۇلدە باسقا، ال كۇيشىنىڭ دومبىراسى - ءوز الدىنا ءبىر الەم. ول قايىڭنان، ۇيەڭكىدەن، كەيدە جاڭعاق نە جيدە اعاشىنان، ارقادا ءتىپتى تاۋدىڭ باسىنداعى شىنار مەن ارشادان جاسالادى. بالالارعا ارنالعان دومبىرا دا بار - ونى بالبىراۋىن، كەيدە شىڭكىلدەك دەپ اتايدى، - دەيدى داۋلەسكەر كۇيشى.
دومبىراعا بيلەيتىن تاۋتەكە
دومبىراشىلىق ونەرىنىڭ تەك تىڭداۋعا عانا ەمەس، كوزبەن كورۋگە دە لايىقتالعان ءتۇرى بار. ورتەكە - سونىڭ بىرەگەي ۇلگىسى.
مۇندا ءداستۇرلى ەكى ىشەكتى دومبىرا مەن تاۋتەكىنىڭ اعاش ءمۇسىنى قاتار جۇمسالادى. «ورتەكە» ارنايى تۇعىرعا ورناتىلىپ، دومبىراشىنىڭ ساۋساعىنا جىپپەن بايلانادى. كۇيشى ويناي باستاعاندا، شەرتىلگەن ساۋساقتىڭ قوزعالىسىمەن قۋىرشاق تا تىقىلداپ بيلەي جونەلەدى. وعان بالا دا، ۇلكەن دە قىزىعا قارايدى.
ونەر مۋزەيىندە وسىنداي ورتەكە ءبيىن «جوشى» ءانسامبلى ورىنداپ بەرگەن بولاتىن.
مۇندا ارقاردىڭ مۇيىزىنەن شاۋىپ جاساعان ارقار ءمۇسىنى دە جىپپەن دومبىراعا جالعانعان. وسى جادىگەر مۋزەيدىڭ تورىنەن ورتەكە مادەنيەتىنىڭ كوزى رەتىندە ساقتالعان.
دومبىرا ۇيرەنۋدىڭ ساندىق ءتاسىلى
دومبىرانى بۇرىن ۇستازدان بەتپە- بەت، اۋىزشا داستۇرمەن عانا ۇيرەنەتىن. بۇگىن اسپاپتى مەڭگەرۋدىڭ ساندىق جولى قالىپتاستى. ءار پەرنە مەن ىشەككە سان بەرىلەدى دە، ۇيرەنۋشى نوتانى بىلمەي-اق، سول تىزبەكتى قايتالاپ، ءاندى نە كۇيدى جاتتاپ الادى. بۇل اۋەسقوي مۋزىكانتقا تاپتىرماس ءتاسىل. ونىڭ ۇستىنە اسپاپتى دۇرىس باپتايتىن قوسىمشالار، ايگىلى ءان-كۇيدىڭ سيفرلى نوتاسى، ءار شىعارمانى قاداممەن تۇسىندىرەتىن بەينەساباقتار دا جەتكىلىكتى.
- ساندىق نوتانى قازاقستاندا قولدانىسقا ەنگىزگەن - عىلىم دوكتورى جۇماگەلدى ناجىمەدەنوۆ، وقۋلىعىن دا سول كىسى جازعان. ونىڭ جۇيەسىمەن ءقازىر ۇيىرمەلەردە كەڭىنەن ساباق بەرىلەدى. قولايلى جاعى - ادام اۋەندى تەز ۇيرەنىپ الادى، اسىرەسە كاسىبي ەمەس، اۋەسقوي مۋزىكانتقا تاپتىرمايدى. ارينە، مۋزىكانىڭ قاعىسىن، يشاراسىن، ىشكى مازمۇنىن سەزدىرۋگە كەلگەندە كەمشىن تۇستارى دا بار، سوندىقتان كاسىبي ورتادا كەڭ قولدانىلا قويمايدى. دەگەنمەن بۇل - مۋزىكانى تاڭبالاۋدىڭ تاماشا جۇيەلەرىنىڭ ءبىرى، - دەيدى جانعالي ءجۇزباي.
ازامات باقيانىڭ ايتۋىنشا، دومبىرا ءۇنى ءتىپتى سيفرلانىپ، ونى مەڭگەرمەگەن ادام دا كلاۆيشپەن سول اۋەندى شىعارا الاتىن دەڭگەيگە جەتكەن. ءداستۇر مەن تەحنولوگيا وسىلاي قاتار ءجۇرىپ، كيەلى اسپاپتى جاڭا بۋىنعا جەتكىزىپ وتىر.
الەم تانىعان قازاق كۇيى
قازاقتىڭ كۇي ونەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە دە جوعارى باعالانعان. قازاقستاندىق قوعامدىق دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە، 2014-جىلى «قازاقتىڭ ءداستۇرلى دومبىرا كۇيى» ەلىمىزدەن العاش رەت ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلدى. نوميناتسيالىق قۇجاتتامانى بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى سايدا ەلەمانوۆا ازىرلەپ، قازاقتىڭ عاسىرلار بويى جالعاسقان كۇيشىلىك ءداستۇرىن الەمگە تانىتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى.
سونداي-اق باتىستان سىرعا، ارقادان جەتىسۋ مەن التايعا دەيىن جالعاسقان بۇل مەكتەپتەر قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، دينا، تاتتىمبەت، سۇگىر، ابىل، كەتبۇقا سەكىلدى تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىعىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇگىندە ولاردىڭ ءداستۇرى كاسىبي ونەر ۇجىمدارى، ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جانە حالىقتىق شىعارماشىلىق ورتالىقتارى ارقىلى ساقتالىپ، جاس بۋىنعا ناسيحاتتالىپ كەلەدى.
ەسكە سالا كەتسەك، 2024-جىلى پاۆلوداردا دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىنى قارساڭىندا ءبىر مەزەتتە 100 دومبىراشى «ورتەكە» ءبيىن ورىنداپ، قازاقستاننىڭ رەكوردىن ورناتقان ەدى. ەرتىس جاعاسىن كۇمبىرلەگەن كۇيگە بولەگەن سول ءسات - دومبىرانىڭ مىڭ جىلدان كەيىن دە جاسايتىن ومىرشەڭدىگىنىڭ ايعاعى.