كەيدە وتكەندى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن تاريحي دەرەكتەرگە ۇڭىلەسىڭ. ەستەلىكتەر مەن ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارىنان سول زاماننىڭ تۇرمىسىن، ادامدارىن، قالالاردىڭ كەلبەتىن تانۋعا بولادى. تاريحتى تانۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى دەرەك، سول كەزەڭدەگى بيلىك ورىندارىنىڭ رەسمي ەسەپتەرى. ارينە، ونداعى مالىمەتتەردى دە سىن كوزبەن قاراماي، تۇگەلدەي قابىلداۋعا بولمايدى. ولاردىڭ جازىلۋ ماقساتى، ەسەپ جۇرگىزۋ ءتارتىبى مەن بيلىكتىڭ ۇستانىمى بولعان. دەگەنمەن باسقارۋ ورىندارىنا ۇسىنىلىپ، مەملەكەتتىك شەشىمدەرگە نەگىز بولعان مۇنداي قۇجاتتار ءوز ءداۋىرىن تانىتاتىن دەرەك رەتىندە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.
بۇگىن ۇلى اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى سەمەي وڭىرىنە وسىنداي رەسمي دەرەك ارقىلى ءۇڭىلىپ كورمەكپىز. اڭگىمە 1905 -جىلى جارىق كورگەن سەمەي وبلىسى تۋرالى باسىلىم جونىندە. جاريالانعانىنا 120 جىلدان اسقان بۇل كىتاپتا ءوڭىر حالقىنىڭ سانى، انا ءتىلى، ءدىني سەنىمى، كاسىبى، ساۋاتتىلىعى مەن وتباسى قۇرامى تۋرالى مالىمەتتەر ساقتالعان. سول دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، XIX عاسىر سوڭىنداعى سەمەي وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك كەلبەتىنە شولۋ جاسايمىز.
بۇل دەرەكتەر «رەسەي يمپەرياسى حالقىنىڭ 1897 -جىلعى ءبىرىنشى جالپى ساناعى» باسىلىمىنىڭ سەمەي وبلىسىنا ارنالعان 84 تومىندا جيناقتالعان. ن. ا. تروينيتسكيدىڭ رەداكسياسىمەن شىققان كىتاپ 1905 -جىلى جاريالانعان. ياعني، سەگىز جىل بۇرىن جۇرگىزىلگەن ساناقتىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى. تومعا العى ءسوز، ي. انتونوۆيچ جازعان قىسقاشا شولۋ جانە حالىقتىڭ ءتۇرلى بەلگىلەر بويىنشا ءبولىنىسىن قامتيتىن ستاتيستيكالىق كەستەلەر ەنگىزىلگەن.
سول كەزدەگى سەمەي وبلىسىنىڭ اۋماعىن قازىرگى بىرنەشە وبلىس شەكاراسىمەن تەڭەستىرۋگە بولادى. ونىڭ قۇرامىنا سەمەي، زايسان، قارقارالى، پاۆلودار جانە وسكەمەن ۋەزدەرى كىرگەن. اكىمشىلىك ورتالىقتارمەن بىرگە كوكپەكتى دە قالا رەتىندە جەكە ەسەپتەلگەن.
حالىق سانىن قارايتىن بولساق، قارقارالىدا 171655 ادام تىركەلگەن. پاۆلودار ۋەزىندە 157487، سەمەي ۋەزىندە 156801، وسكەمەن ۋەزىندە 103575، زايسان ۋەزىندە 95072 ادام تۇرعان ەكەن.
حالىقتىڭ جالپى سانى مەن قونىستانۋ تىعىزدىعى ءارتۇرلى. تۇرعىنى ەڭ از زايسان ۋەزى ءبىر شارشى ۆەرستكە (قازىرگى ولشەممەن ءبىر شارشى شاقىرىمنان كوبىرەك) شاققانداعى حالىق سانى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان. ونىڭ تىعىزدىعى 2,72 ادام بولعان. ال حالقى ەڭ كوپ قارقارالى ۋەزىندە بۇل كورسەتكىش 0,92 ادامدى قۇراعان. قاراپايىمداپ ايتساق، سول ۋاقىتتا زايسان ۋەزىندە ءبىر شارشى شاقىرىمعا ورتا ەسەپپەن 2-3 ادامنان كەلگەن. ال قارقارالى ۋەزىندە ءبىر شارشى شاقىرىمعا ءبىر ادامعا دا جەتپەگەن.
ساناقتاعى ماڭىزدى مالىمەتتەردىڭ ءبىرى - انا ءتىلى تۋرالى دەرەكتەر. قازاق ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە كورسەتكەندەر سانى 604564 ادامعا جەتكەن. بۇل وبلىس حالقىنىڭ 88,31 پايىزى ەدى.
ورىس ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە كورسەتكەندەر 65062 ادامدى، تاتار ءتىلىن كورسەتكەندەر 9940 ادامدى قۇراعان. كەستەلەردە ۋكراين، بەلارۋس، پولياك، نەمىس جانە باسقا تىلدەر دە تىركەلگەن.
ءدىني قۇرام جونىندەگى كەستەلەردە مۇسىلمان رەتىندە 614773 ادام ەسەپتەلگەن. ولاردىڭ ۇلەسى 89,80 پايىز بولعان. پراۆوسلاۆيە سەنىمىندەگى تۇرعىندار سانى 67620 ادامدى قۇراعان. سونىمەن قاتار ەسكى عۇرىپ ۇستانۋشىلار، كاتوليكتەر، پروتەستانتتار، يۋدايزم جانە باسقا ءدىن وكىلدەرى تىركەلگەن ەكەن.
قالالىق ءومىردىڭ اۋقىمى وبلىس حالقىنىڭ جالپى سانىمەن سالىستىرعاندا شاعىن بولعان. التى قالادا بارلىعى 54488 ادام تۇرعان. سولاردىڭ 26246 سەمەيدە قونىستانعان. قالعان قالالاردىڭ كولەمى ەداۋىر كىشى ەدى. وسكەمەندە 8721، پاۆلوداردا 7738، قارقارالىدا 4451، زايساندا 4402، كوكپەكتىدە 2930 تۇرعىن تۇرعان دەيدى.
تۋعان جەرى تۋرالى مالىمەتتەر قالالىق ورتانىڭ قۇرامىن تەرەڭىرەك اشادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ 33,64 پايىزى باسقا گۋبەرنيالاردا، 16,68 پايىزى سەمەي وبلىسىنىڭ باسقا ۋەزدەرىندە تۋعان. ياعني، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كوشىپ كەلگەندەر، كوپ ۇزاماي جەرگىلىكتى حالىققا اينالعان.
حالىقتىڭ نەگىزگى كۇنكورىس كوزدەرى كاسىپتەر تۋرالى كەستەلەردە كورىنەدى:
مال شارۋاشىلىعىمەن جەكە كاسىپ رەتىندە اينالىسقان 98840 ادام تىركەلگەن.
ەگىنشىلىكتەگى وسىنداي ادامدار سانى 26851 بولعان.
كەستەلەردەن كەن ءوندىرۋدى، بالىق اۋلاۋدى، اعاش جانە مەتال وڭدەۋدى، قۇرىلىس جۇمىستارىن، كيىم مەن اياقكيىم تىگۋدى كەزدەستىرۋگە بولادى. ساۋدا دا ساتىلاتىن تاۋار تۇرلەرىنە قاراي بولىنگەن: مال، استىق، تەرى مەن اڭ تەرىسى، ماتا، كيىم، قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتار جەكە كورسەتىلگەن. تاسىمال، پوشتا، تەلەگراف، وقۋ-اعارتۋ جانە دارىگەرلىك قىزمەتتەر دە ەسەپكە الىنعان. كاسىپكە قاتىستى سانداردىڭ وزىندىك ەسەپتەۋ ءتارتىبى بار. ساناق جەكە كاسىبى بار ادامداردى جانە سول كاسىپتەن كۇن كورەتىن وتباسى مۇشەلەرىن بولەك كورسەتەدى. ماسەلەن، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان ادامنىڭ وتباسى دا وسى سالادان كۇن كورگەنىمەن، كەستەدە ونىڭ مۇشەلەرى كاسىپ يەلەرىمەن قوسىلىپ بەرىلمەگەن. نەگىزگى جانە قوسالقى كاسىپتەر دە جەكە قاراستىرىلعان.
اۋىل شارۋاشىلىعىمەن، بالىق اۋلاۋمەن جانە اڭشىلىقپەن اينالىساتىن تۇرعىنداردىڭ اراسىندا كيىز باسۋ، كىلەم جاساۋ، تەرى وڭدەۋ، ەر-تۇرمان دايىنداۋ، ۇستالىق، زەرگەرلىك، اعاش ۇستالىعى مەن اياق كيىم تىگۋ سياقتى جۇمىستار قوسىمشا كاسىپ رەتىندە تىركەلگەن.
وسى كەستەدە «كەزبە مۋزىكانتتار، انشىلەر، اكروباتتار جانە سول سياقتىلار» دەگەن ورتاق سانات تا بار. وعان قوسالقى كاسىپپەن اينالىسۋشى رەتىندە جەتى ەر ادام ەنگىزىلگەن. بۇل - ءبىر-بىرىنەن بولەك ونەر تۇرلەرىن بىرىكتىرىپ ەسەپتەگەن سانات. سوندىقتان كورسەتىلگەن ساننان انشىلەردى، كۇيشىلەردى نەمەسە باسقا ونەرپازداردى جەكە اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. سوعان قاراماستان، مۇنداي جولدىڭ بولۋى ونەر كورسەتۋدىڭ دە ساناقتا كاسىپتىك قىزمەت رەتىندە تىركەلگەنىن كورسەتەدى.
ساۋاتتىلىق جونىندەگى دەرەكتەر قالا مەن دالاداعى ايىرماشىلىقتى ايقىن اڭعارتادى. وبلىس بويىنشا ساۋاتتى دەپ تىركەلگەن 40219 ادام بولعان. بۇل بارلىق تۇرعىنداردىڭ 5,87 پايىزى ەدى. قالالاردا ساۋاتتىلىق كورسەتكىشى 27,12 پايىزعا جەتسە، دالاداعى 4,04 پايىزدى قۇراعان.
ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىندا دا ايىرماشىلىق بولعان. ساۋاتتى ەرلەر سانى 33502 ادام، ايەلدەر سانى 6717 ادام دەپ كورسەتىلگەن. ساۋاتتىلىققا ارنالعان ارنايى كەستەدە ورىسشا جانە باسقا تىلدەردە ساۋاتتى ادامدار بولەك بەرىلگەن. باستاۋىشتان جوعارى ءبىلىم العاندار دا جەكە كورسەتىلگەن.
سول كەزەڭدەگى سەمەي وبلىسىندا تۋىستىق بايلانىسى بار ادامداردان قۇرالعان 124662 شارۋاشىلىق بولعان. ولاردىڭ ەڭ كوبى، ياعني 48217 شارۋاشىلىقتا 6-10 ادامنان تۇرعان. بۇل جالپى شارۋاشىلىقتاردىڭ 38,68 پايىزىن قۇرايدى.
ال حالىقتىڭ جاس قۇرامىنا قاراساق، وبلىستا 10 جاسقا تولماعان 167509 بالا ءومىر سۇرگەن. ولار جالپى حالىقتىڭ 24,47 پايىزىن قۇراعان. سونداي- اق 10-19 جاس ارالىعىنداعى تۇرعىندار
سانى 32615 ادام بولعان.
قولدا بار ەسەپتە سەمەي وبلىسىنا قاتىستى مالىمەتتەر وسىلايشا جان-جاقتى ءارى ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل - سول كەزەڭدەگى ءبىر عانا ايماقتىڭ جاعدايىن سيپاتتايتىن دەرەكتەر. دەمەك، وزگە وڭىرلەر تۋرالى دا وسىنداي مالىمەتتەر ساقتالعان بولۋى ابدەن مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا سول دەرەكتەردى ىزدەپ تاۋىپ، زەرتتەپ، قازاق تىلىندە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جانە كوپشىلىككە ۇسىنۋ.
«ايقىن» گازەتى