بەرليننەن تەگەرانعا دەيىن: اباي مۇراسى مادەني ديپلوماتياعا اينالدى
اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ رۋحاني مۇراسىن دارىپتەۋ وتكەن عاسىردىڭ وزىندە- اق قارقىن الدى. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ھاكىمنىڭ ەڭبەگى الەم تىلدەرىنە اۋدارىلىپ، مەرەيتويىن اۋقىمدى دەڭگەيدە اتاپ وتە باستادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇل شارالار جالعاسىن تاۋىپ، اباي اتىنداعى مەكتەپتەر، كوشەلەردىڭ قاتارى كوبەيگەن. 2020 -جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن 10-تامىز اباي كۇنى دەپ بەلگىلەندى، ال وتكەن جىلى 180 جىلدىق مەرەيتوي ەل كولەمىندە دۇركىرەپ وتكەن بولاتىن.
حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەتەلدە دە قۇرمەت تۇگەسىلگەن ەمەس. مىسالى، اقىننىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە تويلانسا، 175 جىلدىق مەرەيتوي اياسىندا شىعارمالارى الەمنىڭ 10 تىلىنە اۋدارىلعانى ەستە. سونىمەن قاتار تۇركسوي تۇركى مادەنيەتى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ XXXVII- شى وتىرىسىندا 2020 -جىلدى تۇركى الەمىندە «اباي قۇنانباي ۇلى جىلى» دەپ جاريالادى. 2020 -جىلى قازاقستاننىڭ سينگاپۋرداعى، بولگارياداعى، مىسىرداعى، پاكىستانداعى، ماجارستانداعى، يرانداعى، ەفيوپياداعى، يتالياداعى جانە ت. ب. ەلشىلىكتەرى جانىنان اباي ورتالىعى اشىلعانىن بىلەمىز.
بۇدان بولەك بەرلين، كيەۆ، نيۋ- دەلي، كاير، دۋشانبە، تاشكەنت، اكداش قالالارىندا - اقىن اتىنداعى كوشە، لوندوندا - اباي ءۇيى، بەيجىڭدە - اباي ەسكەرتكىشى، تەگەراندا - اباي ءمۇسىنى، بىشكەكتە - اباي قۇنانباي ۇلى اتىنداعى كوشە مەن ەسكەرتكىشى بار. وسىلايشا، ويشىلدىڭ تانىمىن تانىتۋ ارقىلى حالىقتار دوستىعى، قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى بەدەلى نىعايىپ كەلەدى.
اقىن شىعارمالارىن سيفرلاندىرۋ قاي دەڭگەيدە؟
ارينە، باستى ناسيحات پەن زەرتتەۋ اكادەميالىق ورتانىڭ موينىندا. بار مۇرانى حالىققا جەتكىزۋ، شىعارمالاردى تالداۋ ءارى ونى بۇگىنگى قوعامنىڭ تانىم- تۇسىنىگىنە بەيىمدەۋ عالىمداردىڭ ەڭبەگىنسىز مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت اباي مۇرالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان باعدارلامالار ازىرلەپ، عالىمداردىڭ ىزدەنىسىنە مۇمكىندىك بەردى.
ناتيجەسىندە بۇعان دەيىن «اباي تانۋ. تاڭدامالى» 5 تومدىق، «اباي جانە اقىن شاكىرتتەرى مۇراسى» 4 تومدىق جانە «اباي شىعارمالارىنىڭ ءۇش تومدىق اكادەميالىق جيناعى» زەرتتەۋشىلەردىڭ جاردەمىمەن جارىق كوردى. اباي ينستيتۋتى 50 تومدىق «اباي تانۋ. تاڭدامالى ەڭبەكتەر»، 10 تومدىق «اباي تانۋ انتولوگيا» سىندى كىتاپ ازىرلەدى.
وسى تۇستا «Abai akademiyasy» پورتالىنىڭ ورنى ەرەك. پورتال اباي مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتايتىن، اقىن تۋرالى تولىق مالىمەت ۇسىناتىن عىلىمي- تانىمدىق دەرەككوز قاتارىندا. پلاتفورمادا اقىننىڭ ادەبي، عىلىمي، پۋبليتسيستيكالىق جانە ەپيستوليارلىق ەڭبەكتەرى جيناقتالعان. ماتەريالدار اباي ينستيتۋتتارى، عىلىمي ورتالىقتار، ارحيۆتەر مەن مۇراجايلاردان الىنىپ، سيفرلى فورماتقا كوشىرىلگەن. سونداي-اق تەلە- راديو حابارلار مەن دەرەكتى فيلمدەر دە قامتىلعان.
اباي تانۋشى اراپ ەسپەنبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە، ەنتسيكلوپەديالىق پورتال عىلىمي- اقپاراتتىق ورتادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەرەكشە قۇبىلىس.
- ەلەكتروندىق پورتال بارىمىزگە ورتاق. ول جاس عالىمعا دا، ىزدەنۋشىگە دە، ستۋدەنتكە دە، وقۋشىعا دا، قاراپايىم جۇمىسشىعا دا ورتاق. ءوزىنىڭ دوسى سياقتى اڭگىمەلەسىپ، قاجەتتى دەرەكتەرىن قابىلداپ، ارى قاراي ءوزىنىڭ ۇلى اقىن تۋرالى ويلارى مەن قارىمدارىن دامىتاتىنى ءسوزسىز. ابايدى بىلەمىن، تانيمىن، ۇعامىن، تۇسىنەمىن دەيتىن جاننىڭ بارلىعىنا كومەك بەرەتىن ەڭ ۇلكەن باستى قۇرال، ەنتسيكلوپەديا، - دەدى اراپ ەسپەنبەتوۆ.
اباي مۇراسىن سيفرلىق كەڭىستىككە كوشىرۋ سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي سەرپىن الدى. اقىن شىعارمالارى ەلەكتروندى كىتاپحانالار، مۋلتيمەديالىق رەسۋرستار، دەرەكتى فيلمدەر مەن ونلاين كۋرستار ارقىلى كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. مىسالى، Kitap.kz ،Kazneb.kz ،OpenU.kz سەكىلدى پلاتفورمالاردا اباي مۇراسىنا قاتىستى كونتەنت ءجيى جاريالانادى. بۇگىنگە دەيىن عۇلامانىڭ شىعارماشىلىعىن سيفرلاندىرۋعا باعىتتالعان قازاق تىلىندە 22 الەۋمەتتىك- تانىمدىق جوبا ازىرلەنگەن. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك قوسىمشا تۇرىك، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلعان.
ەستە بولسا، وتكەن جىلدىڭ اياعىندا م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى سيفرلىق كورپۋس ازىرلەدى. وندا ابايدىڭ 1909 -جىلى جارىق كورگەن العاشقى جيناعىنان باستاپ، كەيىنگى جىلدارى دايىندالعان بارلىق اكادەميالىق باسىلىمداردىڭ ەلەكتروندى نۇسقالارى قوسىلعان. ءار جىلدارى حاتقا تۇسكەن قولجازبالاردى، سيرەك نۇسقالار مەن ارحيۆتىك ماتەريالداردى ءبىرتۇتاس عىلىمي سيفرلىق كەڭىستىكتەن كورۋگە بولادى.
اباي تانۋ ينستيتۋتىن قالاي قالىپتاستىرامىز؟
قازىر ەل اۋماعىندا جەكەلەگەن عىلىمي ورتالىقتار اباي قۇنانباي ۇلىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. ال اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا، ياعني 2019 -جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. سودان بەرى اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان 100 گە جۋىق عىلىمي- تانىمدىق كىتاپ شىعارىلىپتى. دەگەنمەن زەرتتەۋ سانى كوبەيگەنىمەن، ھاكىمنىڭ مۇرالارىنىڭ مازمۇنى تولىق اشىلدى دەۋگە ەرتە.
اباي تانۋشى سەرىكباي قوسانوۆتىڭ ايتۋىنشا، اباي شىعارمالارىنىڭ وزەگىن زەرتتەۋ ءۇشىن عالىمدارعا جان-جاقتى ءبىلىم كەرەك. اسىرەسە، ءماتىنتانۋ عىلىمىنداعى تاجىريبە ماڭىزدى.
- بۇگىنگە دەيىن اباي شىعارمالارىنا تولىق تەكستولوگيالىق تالداۋ بولا قويعان جوق. ول وڭاي دۇنيە ەمەس. كوپ تەر توگۋ مەن شۇقشيا ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى جۇمىس. اباي شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگياسىن زەرتتەيتىن عالىمعا شىعىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرۋى، قولجازبا وقۋداعى تاجىريبەسىنە قوسا، شىعارمانىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنە وي جۇگىرتەتىندەي اقىندىق قابىلەتى بولۋى شارت. وسى ءبىلىم-بىلىك تولىق بويىندا بار ادام عانا بۇل مىندەتتى ابىرويلى اتقارا الادى، - دەپ ءتۇسىندىردى عالىم.
ءماتىن تانۋ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى كەنجە سالا سانالادى. سەرىكباي قوسانوۆتىڭ پايىمىنشا، اباي شىعارمالارىنىڭ ءماتىنىن زەرتتەۋ باعىتىندا قايىم مۇحامەتحانوۆ، حانعالي سۇيىنشاليەۆ سەكىلدى ساناۋلى عالىمداردىڭ عانا تولىق مۇمكىندىگى بولدى. الايدا، ول ۋاقىتتا عىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيى ءالى دە تومەن بولاتىن ءارى عالىمداردىڭ قولىندا اقىن قولجازبالارىنىڭ بارلىق نۇسقاسى تۇگەلدەنە قويعان جوق.
- ءبىر جاقسىسى، قازىر ابايعا قاتىستى قولجازبانىڭ ءبارى دەرلىك جيناقتالعان، ىزدەگەن عالىمعا ولاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقالارى قولجەتىمدى. زەرتتەيمىن دەگەن تالاپكەرگە بارلىق مۇمكىندىك بار، - دەيدى سەرىكباي قوسانوۆ.
كەمەلدىككە ۇمتىلعان ۇلت
ابايدىڭ كوڭىل كوزىمەن كورگەن اقيقاتى، ويعا تۇيگەن پايىمى زامانمەن دە، جاڭامەن دە ۇيلەسەدى. سوندىقتان اقىن مۇراسىن جاس ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋ قوعام الدىنداعى نەگىزگى مىندەتكە اينالدى دەسەك، ارتىق بولماس. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ مازمۇنى ابايدىڭ ادامدىق قاسيەت، ومىرلىك ۇستانىم، الەۋمەتتىك قاعيدا تۋراسىنداعى ءپالساپالىق كونتسەپتسياسىمەن ۇندەس.
- ءبىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى، شىنداپ كەلگەندە، ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ، مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ، بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن، - دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت.
اباي تانۋشى اسان وماروۆتىڭ ايتۋىنشا، «تولىق ادام» - بۇگىنگى قوعام ەسكەرۋى كەرەك يدەال ۇستانىم. فورمۋلانى تارقاتىپ، وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تانىمىنا شاقتاي الساق، ۇلت ساپاسىن كوتەرۋگە بولادى.
- قازىرگى زاماندا «تولىق ادام» بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىراق بۇل يدەيانى ۇستانۋ اسا قاجەت. نەگە؟ سەبەبى بۇل - الىستاعى تاۋ سياقتى نەمەسە تەڭىز جاعاسىنداعى شامشىراق سياقتى اداستىرماي جول كورسەتىپ تۇراتىن كونتسەپتسيا. ول تاۋدىڭ شىڭىنا شىعۋ تۇگىلى جەتە الماۋىڭ مۇمكىن. ءبىراق جەكە ادام دا، بۇكىل قوعام دا قالاي قاراي ىلگەرىلەۋ كەرەكتىگىن بىلەتىن بولادى. قازىر وسىنداي شامشىراق جوقتىعىنان ادامزات باسىن تاسقا دا، تاۋعا دا ۇرۋمەن كەلەدى. سوعىسقۇمارلىق، وشپەندىلىك تە سودان تۋادى، - دەيدى ابايتانۋشى.
عالىم «تولىق ادام» ءىلىمىن مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ قاجەت دەگەن ويدا.
- مەكتەپكە ەنگىزۋ، بۇل يدەيانى ءار ۇستازدىڭ ءبىلۋىن مىندەتتەۋ اۋاداي قاجەت. ونى ەنگىزۋ ءۇشىن بۇكىل پەداگوگتەر كورپۋسى، ياعني ميلليونداعان قاۋىم ابايدى تانۋعا ىنتالى بولۋى كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان «ابايدى بىلمەسەڭ، بىلگىڭ كەلمەسە، ۇستاز ەمەسسىڭ» دەگەنگە ساياتىن قاتاڭ تالاپ بولۋى كەرەك. قازىر كوپ مۇعالىم ابايدىڭ كىتابىن قولىنا دا المايدى. ونى ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز، - دەيدى اسان وماروۆ.
بۇگىندە قازاقستاندا اباي اتىنداعى 119 مەكتەپ بار. كوبى الماتى، جامبىل، قاراعاندى، قوستاناي، پاۆلودار، تۇركىستان، جەتىسۋ وبلىستارىندا ورنالاسقان. عالىمدار اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدى، ءپالساپالىق ويلارىن ەنگىزۋدى وسى مەكتەپتەردەن باستاۋدى ۇسىنىپ جاتىر.
جالپى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەكتەپتەردەگى تاربيە-ءبىلىم ساياساتىندا اباي مۇرالارىن ءجيى قولدانادى. وقۋ باعدارلاماسىندا اقىن شىعارماشىلىعىنا ورىن بەرىلگەن. مىسالى، قوعامدىق- گۋمانيتارلىق باعىتىنداعى سىنىپتاردىڭ «قازاق ادەبيەتى» ءپانى بويىنشا ۇلگىلىك باعدارلامادا اقىننىڭ شىعارمالارى وقىتىلادى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن «اباي مەكتەپتەرىندە» ارنايى «اباي تانۋ» وقۋ ءپانى بار. وعان قوسا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا «اباي وقۋلارى» شىعارماشىلىق بايقاۋىن ۇيىمداستىرۋ داستۇرگە اينالعالى كوپ بولدى.
باستىسى، ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى «ادال ازامات» ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسى ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىمەن ساباقتاس، ماعىناسى ۇندەس. ماسەلەن، باعدارلاما ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىك، ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك، بىرلىك جانە ىنتىماق، جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق قۇندىلىقتارىن باسشىلىققا الادى. ال مۇنىڭ بارلىعى اباي كورسەتكەن «تولىق ادامنىڭ» بويىندا بار.
الەۋمەتتىك جەلىلەردە اباي ولەڭىن وقۋ چەللەنجىن ءجيى كەزدەستىرەمىز. قوعام قايراتكەرلەرى، كاسىپكەرلەر، انشىلەر، سپورتشىلار ۇدايى چەللەنجگە قاتىسىپ، اقىن شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. دەمەك، قوعامدا اباي مۇراسىنا دەگەن سۇرانىس، تانىمىنا سۋساۋ بارى بايقالادى.
اۆتور
ەرسىن شامشادين