بۇعان تاماقتانۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋى، مەديتسينانىڭ دامۋى، ۆاكسيناتسيانىڭ كەڭەيۋى جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى اسەر ەتكەن، دەپ حابارلايدى Kazinform اگەنتتىگى BBC گە سىلتەمە جاساپ.
Our World in Data زەرتتەۋ پلاتفورماسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، 1996-جىلى تۋعان ادامداردىڭ ورتاشا بويى 1896-جىلى تۋعاندارمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر ۇزىن. بۇل ايىرماشىلىق اسىرەسە وڭتۇستىك كورەيا ايەلدەرى مەن يران ەرلەرىنەن بايقالادى. سوڭعى 100 جىلدا وڭتۇستىككورەيالىق ايەلدەردىڭ ورتاشا بويى 20 سانتيمەترگە، ال يراندىق ەرلەردىكى 17 سانتيمەترگە وسكەن.
عالىمدار مۇنى تاماقتانۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋى، اۋرۋدىڭ ازايۋى، ۆاكتسيناتسيانىڭ كەڭ تارالۋى جانە باسقا دا فاكتورلارمەن تۇسىندىرەدى.
الايدا ادامزات تاريحىندا ادامداردىڭ بويى ۇنەمى وسە بەرمەگەن. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، شامامەن 12 مىڭ جىل بۇرىن اڭشىلىق پەن تەرىمشىلىكتەن ەگىنشىلىككە كوشۋ ورتاشا بويدىڭ قىسقارۋىنا اكەلگەن. ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ تۇراقتالعانىمەن، تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى ازايعان. سونىمەن قاتار ادامدار مەن جانۋارلاردىڭ جاقىن جەردە تىرشىلىك ەتۋىنە بايلانىستى جۇقپالى اۋرۋلار كەڭ تارالعان.
كەيىنگى عاسىرلاردا دا ادامداردىڭ ورتاشا بويى وزگەرىپ وتىرعان. ماسەلەن، «قارا ءولىم» اتالعان وبا ىندەتىنەن كەيىن انگليا حالقىنىڭ ورتاشا بويى وسكەن بولۋى مۇمكىن. قاڭقا قالدىقتارىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس، XIV عاسىردىڭ باسىندا ادامداردىڭ ورتاشا بويى شامامەن 170 سانتيمەتر بولسا، XV عاسىردىڭ باسىندا 174 سانتيمەترگە جەتكەن. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ىندەتتەن كەيىن حالىق سانىنىڭ ازايۋى جالاقىنىڭ وسۋىنە جانە تۇرمىس جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتكەن.
ادام بويىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتكەن تاعى ءبىر ماڭىزدى كەزەڭ — XVIII عاسىرداعى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋتسيا. يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا سانيتارلىق تالاپتاردىڭ ساقتالماۋى، تار تۇرعىن ۇيلەر مەن اۋىر ەڭبەك حالىق دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتتى. كەيىن مەديتسينا دامىپ، تاماقتانۋ ساپاسى مەن تۇرعىن ءۇي جاعدايى جاقسارعان سايىن ادامداردىڭ ورتاشا بويى ءدا وستى. اسىرەسە وڭتۇستىك كورەيادا ايتارلىقتاي وزگەرىس بايقالدى: XX عاسىردا ايەلدەردىڭ ورتاشا بويى 20 سانتيمەترگە، ال ەرلەردىكى 15 سانتيمەترگە وسكەن.
سونىمەن قاتار زەرتتەۋشىلەر دامىعان ەلدەردە ادامداردىڭ بويى ءوسۋ شەگىنە جەتۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. Our World in Data مالىمەتىنشە، 1996-جىلى تۋعان ەرلەردىڭ ورتاشا بويى 171 سانتيمەتردى، ال ايەلدەردىكى 159 سانتيمەتردى قۇراعان. عالىمدار دامىعان ەلدەردە تابىس دەڭگەيى، ەڭبەك ونىمدىلىگى جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءوندىرىسى ارتقانىمەن، بۇل كورسەتكىشتەر حالىقتىڭ ورتاشا بويىنىڭ وسۋىنە ەندى ايتارلىقتاي ىقپال ەتپەيتىنىن اتاپ وتەدى.
مۇنىڭ ناقتى سەبەپتەرى ازىرگە بەلگىسىز. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر دامىعان ەلدەردەگى ادامداردىڭ بويى گەنەتيكالىق تۇرعىدان بەلگىلەنگەن شەگىنە جەتكەن دەپ سانايدى. ال ەندى بىرەۋلەرى مۇنى فاستفۋد تۇتىنۋدىڭ ارتۋى مەن قيمىل-قوزعالىسى ءاز ومىر سالتىنىڭ كەڭ تارالۋىمەن بايلانىستىرادى.
بۇعان دەيىن عالىمدار ۇزىن بويلى ادامداردا ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋلاردى انىقتاعانىن حابارلاعان ەدىك.