زەرتتەۋگە سايكەس، تابىسى ارتقان ادامدار ۋاقىت وتە كەلە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى، ەموتسيالىق تۇرعىدان تۇراقتى بولا تۇسكەن. الايدا ولاردىڭ وزگەلەرمەن ارالاسۋعا جانە ءتىل تابىسۋعا بەيىمدىلىگى ازداپ تومەندەگەن. بۇل وزگەرىستەردىڭ اۋقىمى شاعىن بولعانىمەن، عالىمدار تابىس پەن مىنەزدىڭ ءبىر- بىرىنە ەكىجاقتى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن انىقتادى، دەپ حابارلايدى turkystan.kz.
Psychological Bulletin جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋگە بەس ەلدە، ا ق ش، گەرمانيا، نيدەرلاند، نورۆەگيا جانە اۆستراليادا جۇرگىزىلگەن 11 ۇزاقمەرزىمدى زەرتتەۋدىڭ دەرەكتەرى ەنگىزىلگەن. تالداۋ 134515 كە دەيىن جۇمىس ىستەيتىن ەرەسەك ادامنىڭ مالىمەتتەرىن قامتىدى. قاتىسۋشىلاردىڭ تابىسى مەن مىنەز ەرەكشەلىكتەرى 4 جىلدان 20 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە بىرنەشە رەت باعالانعان.
گونكونگ قىتاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ۆەن- دۋن لي مەن كايلي يۋ باستاعان زەرتتەۋ توبى ادامنىڭ مىنەزى تابىسىنا عانا اسەر ەتە مە، الدە تابىستىڭ وزگەرۋى دە مىنەزگە ىقپال ەتە مە دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن. بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەردە وسى ەكى قۇبىلىستىڭ بايلانىسى جونىندە ءبىرىزدى قورىتىندى بولماعان.
پسيحولوگيادا ادامنىڭ مىنەز ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايتىن «ۇلكەن بەستىك» مودەلى بار. ول جاۋاپكەرشىلىك، ەموتسيالىق تۇراقتىلىق، ءتىل تابىسۋعا بەيىمدىلىك، ەكستراۆەرسيا جانە جاڭا تاجىريبەگە اشىقتىق دەگەن بەس قاسيەتتى قامتيدى.
زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا، تابىسى وسكەن ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەموتسيالىق تۇراقتىلىعى كەيىننەن ازداپ ارتقان. ياعني ولار ۋاقىت وتە كەلە ۇيىمداسقان، سەنىمدى، مىندەتتەرىنە تياناقتى جانە كۇيزەلىسكە ءتوزىمدى بولا ءتۇسۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار تابىس وسكەننەن كەيىن ءتىل تابىسۋعا بەيىمدىلىك پەن ەكستراۆەرسيا كورسەتكىشتەرى تومەندەگەن. ءتىل تابىسۋعا بەيىمدىلىك ادامنىڭ وزگەلەرگە تۇسىنىستىكپەن قاراپ، ىنتىماقتاسۋعا جانە كەلىسىمگە كەلۋگە قانشالىقتى دايىن ەكەنىن بىلدىرەدى. ال ەكستراۆەرسيا - ادامدارمەن ارالاسۋعا، بەلسەندى بولۋعا جانە قارىم-قاتىناس ورناتۋعا بەيىمدىلىك.
عالىمدار مۇنى قىزمەتتىك مىندەتتەردىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى قىزمەتكە كوتەرىلگەن ادام جۇمىس ناتيجەسىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ، ۋاقىتىن كاسىبي مىندەتتەرگە جۇمساۋى ىقتيمال. ال الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ ارتۋى ادامنىڭ وزگەلەردىڭ كوزقاراسىنا نازار اۋدارۋىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
دەگەنمەن زەرتتەۋ جوعارى تابىس مىندەتتى تۇردە ادامدى تۇيىق نەمەسە وزگەلەرگە سالقىن قارايتىن ەتەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. انىقتالعان وزگەرىستەر ستاتيستيكالىق تۇرعىدان ماڭىزدى بولعانىمەن، ولاردىڭ كولەمى وتە شاعىن.
زەرتتەۋ بارىسىندا كەرى باعىتتاعى بايلانىستار دا انىقتالعان. جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەموتسيالىق تۇراقتىلىعى ارتقان ادامداردىڭ كەيىنگى تابىسى دا وسۋگە بەيىم بولعان. دەمەك، بۇل قاسيەتتەر ادامنىڭ كاسىبي جەتىستىگىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن، ال تابىستىڭ ارتۋى ولاردى ودان ءارى نىعايتۋى ىقتيمال.
ال ەكستراۆەرسيانىڭ ارتۋى كەيىنگى تابىستىڭ ازداپ تومەندەۋىمەن بايلانىستى بولعان. بۇل ناتيجە العاش قاراعاندا كۇتپەگەندەي كورىنۋى مۇمكىن، ويتكەنى اشىق ءارى كوپشىل ادامدار كوبىنە جاقسى كوشباسشى رەتىندە قابىلدانادى.
الايدا زەرتتەۋشىلەر ەكستراۆەرسيانىڭ اسەرى ادامنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتەدى. ادامدارمەن ۇنەمى بايلانىس ورناتۋدى قاجەت ەتەتىن ماماندىقتاردا كوپشىلدىك تابىستى ارتتىرۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن. ال كەيبىر باسقا قىزمەتتەردە جۇمىس ۋاقىتىندا شامادان تىس ارالاسۋ نەمەسە نازاردى ءجيى ءبولۋ كەرىسىنشە اسەر ەتۋى ىقتيمال. سوندىقتان ەكستراۆەرسيا مەن تابىس اراسىنداعى بايلانىستى بارلىق ماماندىققا بىردەي تەلۋگە بولمايدى.
جاڭا تاجىريبەگە اشىقتىق پەن تابىس اراسىندا تۇراقتى ستاتيستيكالىق بايلانىس انىقتالماعان. ال تابىس پەن مىنەز اراسىنداعى ءوزارا ىقپالدىڭ كۇشى ۋاقىت وتە وزگەرىپ وتىرعان: زەرتتەۋشىلەردىڭ مودەلىندە بايلانىس شامامەن ءبىر جىلدان ءسال اسقان كەزەڭدە كۇشەيىپ، كەيىن بىرتىندەپ باسەڭدەگەن.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، زەرتتەۋ ادامنىڭ مىنەزى ەرەسەك جاسقا جەتكەننەن كەيىن وزگەرمەيدى دەگەن تۇسىنىكتى قايتا قاراۋعا نەگىز بەرەدى. جۇمىس تاجىريبەسى، قىزمەتتىك مىندەتتەر مەن تابىستىڭ وزگەرۋى ادامنىڭ كۇندەلىكتى ارەكەتتەرىنە، ال ۋاقىت وتە كەلە مىنەز ەرەكشەلىكتەرىنە دە ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
سونىمەن بىرگە زەرتتەۋ تابىستىڭ مىنەزدى تىكەلەي وزگەرتەتىنىن دالەلدەمەيدى. عالىمدار تاجىريبە جۇرگىزبەي، ۇزاقمەرزىمدى باقىلاۋ دەرەكتەرىن تالداعان. سوندىقتان جالاقىمەن قاتار وزگەرگەن ومىرلىك جاعدايلار دا ناتيجەگە اسەر ەتۋى ىقتيمال. بۇعان قوسا، زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن تابىسى جوعارى باتىس ەلدەرىندە جۇرگىزىلگەن، ال مىنەز ەرەكشەلىكتەرى ساۋالنامالار ارقىلى باعالانعان.
وسى سەبەپتى زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى قورىتىندىسى — بايىعان سايىن ادام مىندەتتى تۇردە تۇيىقتالىپ، وزگەلەرگە دەگەن ىقىلاسىن جوعالتادى دەگەن تۇجىرىم ەمەس. كەرىسىنشە، تابىس پەن مىنەزدىڭ اراسىندا ءوزارا بايلانىس بولۋى مۇمكىن، ال ونىڭ سيپاتى ادامنىڭ جاسىنا، كاسىبي مىندەتتەرىنە جانە ومىرلىك جاعدايىنا قاراي وزگەرىپ وتىرادى.