ۇلىتاۋلىق 72 جاستاعى ساياحاتشى: 7 مىڭ شاقىرىم جاياۋ جول جۇرگەنىم - حالقىمنىڭ ارقاسى
ۇلىتاۋدان باستاپ اقتاۋعا دەيىن قازاقستان وبلىستارىن تۇگەلدەي ارالاپ ءوتۋدى ماقسات ەتكەن ساياحاتشى ب ق و تاريحي- ولكەتانۋ مۋزەيىندە جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقپەن كەزدەستى. سارسەنباي وسپان ۇلى قازاقپارات ءتىلشىسىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، ساپارىنىڭ بارىسى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
- سارسەنباي وسپان ۇلى، ساپارىڭىز قالاي باستالدى، الدىمەن سوعان توقتالساڭىز؟
- ساپارىمنىڭ باستالۋى وڭاي بولعان جوق. نەگىزى، 22- ناۋرىزدا ۇلىتاۋدا شىعارىپ سالۋ ءراسىمى بولعان. ءبىراق بورانعا بايلانىستى جولعا شىعا العانىم جوق. سودان 31- ناۋرىزدا ءساتى ءتۇسىپ، كوكتايعاققا قاراماستان، توقتاماستان 28 ساعات ءجۇرىپ، 130 شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ، جەزقازعانعا جەتتىم. وندا ەكى كۇن قونىپ، 3- ءساۋىر كۇنى شىعىپ، 13-ىندە قىزىلورداعا ايالدادىم. سوسىن تۇركىستان، شىمكەنت، تاراز، الماتى، تالدىقورعان، اياگوز، وسكەمەن، سەمەي، پاۆلودار، قاراعاندى، نۇر- سۇلتان، كوكشەتاۋ، پەتروپاۆل، قوستاناي، اقتوبە، مىنە، ەندى، ورالعا كەلدىم. بۇل - ءوزىم ارالاماق بولعان 17 وبلىستىڭ 15- ءىنشىسى. جۇرگەن جولىم، ءوزىمنىڭ ەسەپتەۋىمشە، 7 مىڭ شاقىرىمنان استى. ەندى اتىراۋ مەن اقتاۋ عانا قالدى. ءالى كەم دەگەندە 1500-دەي شاقىرىم بولار. سوندىقتان اقتاۋدا ءدال قاي كۇنى، ءدال قاي ساعاتتا بولاتىنىمدى ءازىر ايتا المايمىن.
- ۇزاق جولعا شىعۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
- ءبىرىنشى ماقساتىم - ۇلىتاۋدى ناسيحاتتاۋ. بيىل پرەزيدەنت جارلىعىمەن وبلىس اتاۋىن يەلەنگەن ۇلىتاۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە. باسقاسىن ايتپاعاندا، وسى جەردە قولا داۋىرىندە مەتالدى قورىتقان، مۇنداي دەرەك باسقا ەشقانداي ۇلتتا جوق. سونىمەن قاتار قازاق قالالارىنىڭ تاريحى تىم ارىدە جاتىر. كەيبىرەۋى ساقتالعان جوق، جۇرناعى عانا قالدى. وتىرار، تاراز، تۇركىستان قالالارىنىڭ تاريحى 2 مىڭ جىلدان اسادى.
ۇلىتاۋدا جوشى حاننان باستاپ شىڭعىس حاننىڭ وتىزدان استام ۇرپاعى، التىن وردا بيلەۋشىلەرى توقتامىس، ەدىگە بي جەرلەنگەن. جوڭعارلارعا دا بابالارىمىز وسى جەردە كۇيرەتە سوققى بەرگەن. قازاق حاندىعىنىڭ ىزدەرى سايراپ جاتقان ۇلىتاۋدىڭ ەڭ بيىك شوقىسى اۋليەتاۋدا اۋا جانىنان ەمەس، كوكتەن كەلەدى. مۇنىڭ دا ءبىر قاسيەتى بار- اۋ دەپ ويلايمىن. مىنە، وسىنىڭ ءبارىن كەيىنگى ۇرپاققا ءبىز ايتپاساق، كىم ايتادى؟
ەكىنشىدەن، قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ءتىزىمىن جاساساق دەيمىن. باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا، بۇل جونىنەن ءبىز ۇياتتىمىز. مىسالى، وزبەكستاندا 17 مىڭ قولونەر شەبەرى تىركەلگەن، ولاردىڭ ءبارى دە مەملەكەت قولداۋىن سەزىنەدى. مەن ءوزىم يۋنەسكو اككرەديتاتسياسىنان وتكەن «ۇلى تاعزىم» قورىنىڭ مۇشەسىمىن. وسى حالىقارالىق ۇيىممەن كەلىسىمگە سايكەس ءبىز قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ءتىزىمىن 1 مىڭنان اسىرساق، ولار بىزگە ءوز قارجىلارىنا ارنايى سايت اشىپ بەرەدى. سوندا قازاقستاندىق قولونەر شەبەرلەرى ءوز بۇيىمدارىن شەتەلدەرگە ۇسىنىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى كورمەلەرگە قاتىسا الادى. ءتىپتى جۇلدە الىپ، تۋىمىزدى كوتەرىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ اتىن شىعارار ەدى. بۇدان اسقان قانداي ماقتانىش بولۋى مۇمكىن!
ۇشىنشىدەن، ۇمىت قالعان قىمىز مەرەكەسىن قايتا جانداندىرۋ. ۇلتتىق مەيرام دەگەندە، ادەتتە ناۋرىزدى ايتىپ جاتامىز. ارينە، ونى قولدايمىز، كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن كۇنى رەتىندە اتاپ وتەمىز. دەگەنمەن، ول بۇكىل شىعىس حالىقتارىنا ورتاق، ءتۇپ- توركىنى پارسىدان شىققان. قازاقستانعا 18 - عاسىردان باستاپ ءسىڭىستى. ءارى ونىڭ ۋاقىتى دا سولتۇستىك، ورتالىق قازاقستانعا قولايسىز. تەك وڭتۇستىك قازاقستان عانا كيىز ءۇي تىگىپ، ەمىن- ەركىن تويلاي الادى. ال قىمىز مەرەكەسى ارىدەن كەلە جاتىر. ونىڭ ۇمىتىلعانىنا 105 جىلدان اسقان. عالىمدارىمىزدىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنە وتىرىپ، 5 مىڭ جىل بۇرىن قازاق جەرىندە جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلگەنىن بىلەمىز. سودان بيە بايلاپ، قىمىز اشىتقان. قىمىز مەرەكەسىن ەگىن ەگىپ، مال تولدەتۋ ناۋقانى ءوتىپ، جايلاۋعا كوشكەننەن كەيىن ەڭ ۇزاق كۇنى تويلايتىن بولعان. وسى ساپارىم اياقتالعاننان سوڭ قىمىز مەرەكەسىن رەسمي بەكىتۋ جونىندە پرەزيدەنت اتىنا حات جازباق ويىمىز بار.
ەگەر بۇل يدەيامىز جۇزەگە اسسا، قىمىزدى كەڭىنەن پايدالانساق، كوپ نارسەدەن ۇتار ەدىك. ەڭ باستىسى، ءوزىمىزدىڭ جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتار ەدىك. ويتكەنى قىمىز جۇزدەن استام اۋرۋعا ەم. سودان كەيىن وتاندىق ءونىمىمىزدى كوپتەپ ءارى ساپالى ەتىپ ءوندىرىپ، شەتەلگە شىعارساق، ەكونوميكالىق پايداسى دا مول بولار ەدى. سونىمەن قاتار تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مەرەكە دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرە بىلسەك، مارتەبەمىز وسە تۇسەر ەدى.
مەنىڭ ماقساتىم - گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنۋ دە ەمەس، تەك ۇلتىم، حالقىم امان بولىپ، وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ، ءتىپتى ەكونوميكاسى وزىق، تەڭگەسى دوللاردان دا مىقتى ەل اتانسا دەيمىن.
- سارسەنباي وسپان ۇلى، وسى ساپار بارىسىندا قيىندىقتارعا تاپ بولدىڭىز با؟
- ارينە، قيىندىقتار بولماي قالعان جوق. كەيبىر ويقىل- شويقىل جولداردان اياقكيىم دە تەز توزادى، ارباڭ دا سىنادى. ءتىپتى ءبىر جەردە اياعىمدى اۋىرتىپ الىپ، جۇرە الماي قالدىم، اۋىلعا جەتكەنشە، التى شاقىرىمداي ماشينامەن بارۋعا تۋرا كەلدى. سوسىن اياعىما قىرىققابات وراپ، جازىلىپ الىپ، قايتا جولعا شىقتىم. قاي جەرگە بارسام دا، مەنى جۇرتشىلىق قۇشاق جايا قارسى الادى. تورگە شىعارىپ، مەيرامحانا، كافەسى بارلار تاماق ۇسىنادى، ەل جولشىباي باسقالاي دا جاردەمىن اياعان ەمەس. وسىنشاما جول ءجۇرۋىم دە حالقىمنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. سودان كەيىن 9 جاسىمنان باستاپ ەڭبەككە ارالاسىپ، شىنىقتىم. جاس كەزىمدە 120 شاقىرىم قاشىقتىقتى 7,5 ساعاتتا ارتقا تاستايتىن ەدىم.
- ءسىزدى ورازا ۇستايدى دەپ ەستىپ ەدىم، بۇل جولى نە ىستەدىڭىز؟
- ءيا، ورازانى 2000 -جىلدان بەرى ۇستاپ كەلەمىن. بۇل جولى ۇزاق ساپارعا شىعاتىن بولعان سوڭ ۇستاعانىم جوق. ۇيگە جەتكەن سوڭ كەلەسى ورازاعا دەيىن وتەيمىن. جالپى، ورازا ۇستاسام، قۋاتتانىپ، شيراق بولا تۇسەمىن.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت، ءسىزدىڭ بارلىق ارمان- ماقساتتارىڭىزدىڭ ورىندالۋىنا تىلەكتەسپىز.
ساياحاتشىنىڭ قاسىندا جۇرگەن توپ جەتەكشىسى باقتيار قوجاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، سارسەنباي قاريا وسى ساپارعا شىعۋدى 2016 -جىلدان باستاپ جوسپارلاعان. ءتۇرلى سەبەپپەن كەشەۋىلدەگەن. وتكەن جىلى جۇبايى ومىردەن وزىپ، بيىل جىلىن وتكىزگەننەن كەيىن عانا ءساتى تۇسكەن ەكەن.
«سوڭعى ون جىلدا «ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي- مادەني جانە تابيعي قورىق- مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردىم. سارسەنباي اعا مۋزەيدە ەڭبەك ەتتى. تەمىر ۇستاسى، تاسپەن دە اينالىسادى، ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن قالپىنا كەلتىرەدى. 2018 -جىلى جۇمىستان بوساپ، زەينەتكە شىقتى. جەرگىلىكتى حالىق ساكەڭە «روبوت» دەگەن لاقاپ ات قويعان. ياعني جۇمىس ىستەگەندە، ءبىر توقتامايدى. ءتىپتى ورازا كەزىندە دە كۇننىڭ ىستىق- سۋىعىنا قارامايدى. وسى ساپارعا ءوزىمىز قۇرعان «ۇلى تاعزىم» قوعامدىق قورى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. كەيبىر قيىن جەرلەردە جانىنان تابىلىپ، تاماعىن دايىندايمىن نەمەسە الدىنان شىعىپ، كۇتىپ الامىن. قاراعاندىلىق فوتوگراف دميتريي رۋگيس سۋرەتتەرىن تۇسىرەدى. اقتاۋعا جەتكەن سوڭ ساپار قورىتىندىسى رەتىندە ارنايى ءىس- شارا ۇيىمداستىرماقپىز»، دەدى قازاقپارات تىلشىسىنە ب. قوجاحمەتوۆ.
ەسكە سالا كەتەيىك، بۇدان بۇرىن ۇلىتاۋلىق 72 جاستاعى قارتتىڭ جاياۋ مارافونعا اتتانعانىن جازعان بولاتىنبىز.
اۆتور
عايساعالي سەيتاق