قازاقتئث 40 عاسئرلئق تاريحئ قاشان تذزئلةدئ؟

فوتو: None
ارات. جةر بةتئندة 2500-دةي ذلت بار دةپ ةسةپتةلةدئ. سونئث ئشئندة بذگئندة ءومئر ءسذرئپ، وشاق تذتةتئپ وتئرعان ةث كونة حالئق كئمدةر دةگةندة، جذرتتئث اؤزئنا الدئمةن قئتايلار مةن ذندئلةر، ةأرةيلةر مةن ارمياندار، قالا بةردئ پارسئلار تذسةدئ. بذرئنعئ سكيفتةر، ساقتار، عذندار، سارماتتار، شؤمةرلةر، ارييلةر بذل توپقا كئرمةيدئ

سةبةبئ ءدال وسئنداي اتپةن ساقتالئپ وتئرعان حالئق جوق بذگئندة. ال جوعارئدا اتتارئ اتالعان حالئقتاردئث جازباشا تاريحئنئث ءوزئ بةس مئث جئلعا جؤئقتايدئ.

ال ءبئزدئث اؤئزشا شةجئرةمئزدئث ءوزئ شةكتةؤلئ. ءتذبئ ءبئر تذركئ جذرتئنئث قارا شاثئراعئ دةگةن اتئمئز بار بولسا دا، قازاق مةملةكةتتئگئنئث تاريحئن قازاق حاندئعئ قذرئلعان تذستان اسئرا الماي، حاندئقتئث قذرئلعان جئلئنئث ءوزئن ءارئ تارتئپ، بةرئ تارتئپ ءجذرمئز. ال قاسئمئزداعئ قئرعئزدار ءوز مةملةكةتتئگئنئث 2300 جئلدئعئن يؤنةسكو تاراپئنان 2003 جئلئ تويلاپ تا تاستاعان. الا شاپاندئ اعايئن دا ارعئ تاريحئن العاؤسئز تةرةثدةتئپ الدئ. ال ءبئز شة؟ وسئ ورايدا ءبئز قازاق حالقئن، ونئث اتا تةگئن زةرتتةپ جذرگةن انتروپولوگ عالئم، ذع ا اكادةميگئ ورازاق سماعذل ذلئن سوزگة تارتقان ةدئك:

- ءبئزدئث تاريحئمئزدئ تةرةثدةتؤ تاراپئنداعئ ارةكةتئمئز قالاي دامؤدا ؟ تاريحئمئز ذلتتئق قاؤئپسئزدئگئمئزدئث قانشالئقتئ كةپئلدئگئ بولا الادئ؟

- بذدان 40 عاسئر بذرئنعئ قاثقا سذيةكتةردئ 40 جئل بويئ زةرتتةپ كةلةمئن. قازاقستاننئث 14 وبلئسئنداعئ قازاقتاردئث بةت-بةينةسئن، دةنة قذرئلئسئن، قان جذيةلةرئن، تئس قذرئلئسئن، الاقان تةرئ بةدةرلةرئنئث ةرةكشةلئكتةرئن زةرتتةدئك. مئنة، حالقئمئزدئث وسئنداي مورفولوگيالئق، فيزيولوگيالئق ةرةكشةلئكتةرئنة قاراي وتئرئپ، ولاردئث اتا تةكتةرئنئث كئم بولعانئن انئقتادئق. ةگةر قاثقا سذيةك دذرئس تابئلسا، قاي داؤئردة ءومئر سذرمةسئن، ول ادامنئث ءتئرئ كةزئندةگئ جاسئن، جئنئسئن، دةنة قذرئلئسئن، بويئن، سالماعئن، قان جذيةلةرئن، قانداي اؤرؤمةن اؤئرعانئن، ساقاؤ نة ساثئراؤ بولعانئنا دةيئن انئقتاؤعا عئلئمدا تولئق مذمكئندئك بار. قازاق حالقئ بةتئنئث جالپاقتئعئنان الةمدة سولتذستئك امةريكانئث كونة ءبئر تايپاسئنان كةيئن ةكئنشئ ورئن الادئ. ونئث سةبةبئ 40 عاسئر بذرئن ءبئزدئث جةرئمئزدة ءومئر سذرگةن تايپالاردئث دا بةتئ وتة جالپاق بولعاندئعئ. سوسئن وسئ تورت مئث جئل بذرئنعئ تايپالاردئث بةت قذرئلئسئ، ماثداي فورماسئ، مذرئن، قاباق سذيةكتةرئ ةرةكشةلئكتةرئنئث 30 پايئزئ بذگئنگئ ءومئر ءسذرئپ جاتقان قازاقتاردا ساقتالئپ قالعان. گةنةتيكالئق تذرعئدان الساق، قازاقتاردا قاننئث О (І) توبئ كوپ كةزدةسةدئ. جالپئ، مونگولويد تةكتةستةردة قاننئث وسئ ءتذرئ باسئم. ال ورئس، ارميان، گرةك، گرؤزين، تاجئك، وزبةكتةردة А (І І) توبئ باسئم. تابيعي تذردة وسئلاي قالئپتاسقان. رةزؤس-فاكتورعا وراي، ادام قانئ وث (پليؤس) جانة تةرئس (مينؤس) بولئپ بولئنةتئنئ بةلگئلئ. بذل فاكتوردئث تةرئس (مينؤس) /تذرئنئث ازيا حالئقتارئندا كةزدةسؤ دةثگةيئ وتة تومةن. اسئرةسة، موثعولداردا تةرئس رةزؤس-فاكتوردئث كورسةتكئشئ /بئر پايئزعا دا جةتپةيدئ. قازاقتار اراسئندا - 3،0 پايئز، ورئستاردا - 14،0 پايئز، ارميانداردا - 12،0 پايئز، وزبةكتةردة - 6،0 پايئز، تاجئكتةردة - 9،0 پايئز. تةرئس رةزؤس-فاكتوردئث ةؤروپةويد تةكتةستةر اراسئندا كةزدةسؤ دةثگةيئ 30 پايئزعا دةيئن جةتةتئندةرئ دة بار. ماسةلةن، بذعان يسپانياداعئ باسكئلةر جاتادئ. جالپئ، قازاقتاردئث ةؤروپةويد پةن مونگولويد تةكتةستةردئث ارالاسؤئ ناتيجةلةرئنةن وتة ةرتة زاماندا پايدا بولعان تذرانويد ناسئلگة جاتاتئندئعئن АВО قان جذيةسئ بويئنشا دا، رةزؤس-فاكتوردان دا ايقئن اثعارؤعا بولادئ. تئس قذرئلئسئ، الاقان تةرئلةرئ بةدةرلةرئ جاعئنان قاراقالپاق، قئرعئز سياقتئ جاقئن تؤئس حالئقتاردان دا ءوزئمئزدئث بيولوگيالئق، گةنةتيكالئق تاريحئمئزدئث ةرةكشةلئگئن ايقئن اثعارا الامئز. 40 عاسئر بذرئن ءومئر سذرگةن اتا-بابالارئنئث گةنةتيكالئق مذرا مايةگئ بذگئنگئ ذرپاقتارئندا دا ساقتالئپ وتئر. ولاي بولسا، قازاق - ءوز جةرئندةگئ ةث كونة حالئقتئث بئردةن-ءبئر ذرپاعئ! سوندئقتان ءتورت مئث جئلدئق تاريحئ بار بذگئنگئ كةث بايتاق جةرئمئزگة، ةگةمةندئ ةلئمئزگة ماثايئمئزداعئ ةشبئر كورشئ كوز الارتئپ، قول سذعا المايدئ. وعان قاقئسئ جوق.

- «الاش» تاريحي عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث پرةزيدةنتئ حايروللا عابجالةلوأ رؤدئ ذمئتئپ، ذلت جاساؤعا بولمايتئنئن ايتئپ ءجذر. وسئ ورايدا قازاقتئث ءذش ءجذزئنئث نةمةسة جةكةلةگةن رؤ-تايپالاردئث قان تذرعئسئنان العاندا، ءبئر-بئرئنة جاقئندئق نةمةسة الشاقتئعئ قاي دارةجةدة؟

- قايران قالاسئث! مةن كةثةس وداعئ داؤئرئندة شئعئس قازاقستانداعئ نايمانداردئ زةرتتةپ، اكةسئ دة، شةشةسئ دة نايمان بولئپ كةلةتئن 300-دةن ارتئق ادامنئث قان جذيةلةرئن الدئم. سوسئن ءبئر جئلدان كةيئن باتئس ايماقتاعئ 400-گة جؤئق تازا ادايلاردئث قان جذيةلةرئن زةرتتةدئم. ناتيجةسئندة نة بولدئ دةيسئز؟ ماسكةؤدةگئ ماماندار رةنجئپ، «ءبئر وبلئستان جيناپ اكةلگةنئثئز قالاي؟» دةيدئ. مةن «كةشئرئثئز، اتالعان ةكئ وبلئستئث اراسئ - 3،5 مئث شاقئرئم» دةيمئن. ةسئمدة قالعان ءبئر قئزئق جاي، شئعئستان جازدا ارناسئ كةؤئپ قالاتئن «جةمةنةي» دةگةن وزةن كورسةم، ادايلاردئث ئشئنةن جةمةنةي رؤئنئث ادامدارئن كةزدةستئردئم... جالپئ، مذنداي بيولوگيالئق، گةنةتيكالئق تذتاستئق الئستئ قويعاندا، قاسئمئزداعئ وزبةكتة، ورئستا، قئتايدا جوق. ءتئپتئ ءبئزدئث ءتئلئمئزدئث ءوزئ، بئردئ-ةكئلئ عانا ديالةكتئ سوزدةر بولماسا، ءبئرتذتاس. ال قئتايدا 6-7 ديالةكتئ بار. بةيجئثگة جينالا قالسا، ءبئرئنئث ايتقانئن ءبئرئ تذسئنبةي، اؤرة-سارساثعا تذسةدئ. ونئث قاسئندا ات توبةلئندةي قازاقتئث جذز-جذزگة، رؤ-رؤعا ءبولئنؤئن نة دةؤئمئزگة بولادئ؟ - دةيدئ اكادةميك عالئم.

اكادةميكتئث جوعارئدا ايتقانئ اركئمنئث ءوز رؤئن عانا دارئپتةيتئن كوزقاراستئث زامانئ الدةقاشان وتكةنئن دالدةلدةپ تذرعان جوق پا. ذلتئمئزعا ءتان ءبئر ةرةكشةلئك - جةتئ اتادان اسپاي ةشقاشان قئز الئسئپ، بةرئسپةگةن. قانئنئث تازالئعئن ساقتاعان. رؤشئلدئق بئزگة وسئ تذرعئدا عانا كةرةك! ال جذزگة ءبولئنؤدئث شئعؤئ، تةرريتوريالئق باسقارؤدئث ناتيجةسئندة قولدان جاسالئنعانئ عئلئمدا الدةقاشان دالةلدةنگةن. ءذش ءجذزدئث ءبئر-بئرئمةن قئز الئسئپ، قئز بةرئسؤئنئث ارقاسئندا قازاق ئقئلئم زاماننان ءبئرتذتاس، بولئنبةيتئن حالئققا اينالعان. كةشةگئ كةثةستئك زامان ساياساتئ قازاققا قاتئستئ «بولشةكتة دة بيلةي بةر» ساياساتئن ذستاندئ. ماسةلةن، اكادةميك ورازاق سماعذلوأ قازاقتئ، ونئث اتا تةگئن زةرتتةؤگة بايلانئستئ كةثةستئك قئزئل ساياسات كةزئندة قاتتئ قارسئلئق كورگةن ادام. ول ءبئر كئتابئنا (و. يسماگؤلوأ. ةتنيچةسكايا گةنةگةوگرافيا كازاحستانا. ا.، 1977) بايلانئستئ. وكئنئشكة قاراي، بذل كئتاپ ساتئلئپ جاتقان كةزئندة «قازاقستان كومپارتياسئنا قارسئ كئتاپ» دةگةن ات-ايدار تاعئلئپ، كئتاپحانا مةن كئتاپ دذكةندةرئنةن كةرئ الئنئپ، ورتالئق كوميتةتتئث بذيرئعئمةن بارلئق داناسئ وتقا جاعئلئپ جئبةرئلگةن. شئنتؤايتئنا كةلگةندة، بذل ةثبةكتة ءتول تاريحئمئزدا تذثعئش رةت قازاق حالقئنئث وزئنة ءتان ءناسئل قورئ سيپاتتالئپ، ونئث گةنةتيكالئق تذرعئدان قالئپتاسقان ةرةكشةلئگئ كورسةتئلئپ جانة حالقئمئزدئث وزئندئك ءناسئل قورئ ةؤرازيا ماسشتابئنداعئ ةتنيكالئق قاؤئمداردان جةكة بولئنة الاتئندئعئ انئقتالعان بولاتئن.

بئر ايتا كةتةر جاي، بذگئندة ت م د بويئنشا تةك ماسكةؤ مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئندة عانا انتروپولوگيا كافةدراسئ بار ةكةن. كةثةس داؤئرئندة سولاي بولعان، قازئر دة سولاي. ال شةتةلدةردةگئ بارلئق مةديسينا ؤنيأةرسيتةتتةرئندة انتروپولوگيا كافةدرالارئ بار. بذل ةندئ بذرئنعئ كةثةس ةلدةرئندةگئ كةمئستئك. ال ءبئزدئث ةلئمئزدة وسئ سالادا ءذش-اق ادام بار: ورازاق سماعذلوأ پةن قئزئ ايناگذل سماعذلوأا جانة كذلان سيقئمبايةأا. «مذنئث باستئ سةبةبئ بذل وتة ماشاقاتتئ ماماندئق. انتروپولوگ بولؤ ءذشئن مةديك، بيولوگ، ستاتيست، تاريحشئ، ارحةولوگ، گةنةتيك، ةتنوگراف، لينگأيست بولؤئث نةمةسة وسئ اتالعان ماماندئق تذرلةرئنةن جةتكئلئكتئ ءبئلئمئث بولؤئ شارت. مئندةتتئ تذردة ءبئر شةت ءتئلئن ءبئلؤئث كةرةك» دةيدئ اكادةميك. قازاق دالاسئندا ئقئلئم زاماندا نةشة ءتذرلئ تايپالئق وداقتار مةن مةملةكةتتئك قذرئلئمدار بولعانئ ءمالئم. بذلاردئث قاتارئندا ساقتار، تذركئلةر، عذندار، ءارتذرلئ قاعاناتتار، قئپشاق، ءذيسئن، قاثلئ، تذركةش، قارلئق، قاراحان، سارمات، وعئز مةملةكةتتةرئ بار. شئن مانئندة، وسئ ةجةلگئ تايپالار كةيئنئرةك «قازاق» دةگةن حالئقتئ قذراعانئن، وسئلايشا قئرئق عاسئرلئق تاريحئ بار كونة حالئق ةكةنئمئزدئ كوپ جاعدايدا ةسكةرة بةرمةيمئز. قازاق بةرئدة پايدا بولعان جاس حالئق بولسا، وسئنشاما كةث بايتاق جةرگة ية بولا الار ما ةدئك؟ جةر بةتئندةگئ ةث كونة مؤزئكالئق اسپاپتئث ءبئرئ - قارا قوبئزدئث قازاقتا عانا ساقتالئپ قالعانئنئث ءوزئ كوپ نارسةنئ دالةلدةپ تذرعان جوق پا؟ اعئلشئن عالئمدارئ جئلقئنئث العاش رةت قازاقستاننئث سولتذستئگئندة قولعا ذيرةتئلگةنئن جانة قئمئزدئث پايدا بولعانئنا بةس جارئم مئث جئل بولعاندئعئن دالةلدةدئ. ولاي بولسا، قازاق حالقئنئث ةؤرازيا دالاسئنداعئ تذركئ حالئقتارئنئث نةگئزئن قالاعان ةث كونة تايپا ةكةندئگئن ءبئلئپ قانا قويماي، بئلدئرة دة جذرگةنئمئز ابزال. تورةعالي تاشةنوأ

(«ايقئن» گازةتئ. ناؤرئزدئث 18 ئ. 2010 جئل)