«يراق ەركىندىگى» وپەراتسياسى: حۋسەيىننىڭ قۇلاۋى...
ا ق ش اسكەرى يراققا 2003-جىلدىڭ كوكتەمىندە كىرگەن. ول كەزدە ا ق ش- تىڭ ەكى شىلبىر، ءبىر تىزگىنى كىشى بۋشتىڭ قولىندا ەدى. «يراق ەركىندىگى» دەگەن وپەراتسيانى باستاپ جىبەردى. ا ق ش جالعىز كىرگەن جوق. جانىندا ۇلى بريتانيا، پولشا مەن اۋستراليا سەكىلدى وداقتاستارى دا بولدى. ناتيجەسىندە ساددام حۋسەيىن بيلىگى قۇلادى.
جالپى بۇل اڭگىمەنىڭ باسى ءسال ارىرەكتەن باستالادى. يراقتى قارۋسىزداندىرۋ جونىندەگى ب ۇ ۇ كوميسسياسىمەن ىنتىماقتاستىقتان باس تارتقان سوڭ، 1998-جىلى «يراقتى ازات ەتۋ تۋرالى» اكت قابىلدانعان. بۇل قۇجات - يراقتى اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ وتىرعان ساددام حۋسەيىندى تاقتان تايدىرۋعا باعىتتالعان. ا ق ش ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ رەسمي باعىتى ەتىپ بەكىتكەن، بۇل قۇجاتتى.
ال 2002-جىلى كونگرەسس بۋشتىڭ بالاسى بۋشقا ەرەكشە قۇزىرەت بەردى. ول بويىنشا كىشى بۋش يراق ۇكىمەتىنە قارسى اسكەري كۇش قولدانۋعا قۇقىلى بولدى. وسىدان سوڭ كوپ ۇزاماي، ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 1441-رەزوليۋتسيانى بەكىتىپ، يراقتان قارۋسىزدانۋدى تالاپ ەتتى. بۇل سوڭعى مۇمكىندىك دەپ اتالدى.
ءسويتىپ، يراقتاعى سوعىس رەسمي تۇردە 2003-جىلدىڭ 20-ناۋرىزىندا باستالدى. ا ق ش پەن ونىڭ وداقتاستارى اۋەلى اۋەدەن سوقتى. سوسىن جەرۇستى وپەراتسياسىن باستادى. يراق اسكەرى تەز تالقاندالدى. 2003-جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «قىزىل تاڭ» وپەراتسياسى جاسالىپ، ساددام حۋسەيىن تۇتقىنعا ءتۇستى. ارادا ءۇش جىل وتكەندە حۋسەيىندى يراقتىڭ ءوز سوتى ءولىم جازاسىنا كەستى.
ساددام بيلىكتەن تايدىرىلعاننان كەيىنگى پايدا بولعان ۆاكۋۋم مەن ۋاقىتشا كواليتسيالىق اكىمشىلىكتىڭ سالعىرت باسقارۋى شييتتەر مەن سۋننيتتەر اراسىنداعى اۋقىمدى ازاماتتىق سوعىسقا، سونداي-اق كواليتسيالىق كۇشتەرگە قارسى ۇزاققا سوزىلعان كوتەرىلىسكە ۇلاستى. ءسويتىپ، يراقتان تىنىشتىق قاشتى.
ال ا ق ش بۇل بەيبەرەكەتسىزدىكتى باسۋ ءۇشىن 2007-جىلى ءوزىنىڭ اسكەري كونتينگەنتىن ۇلعايتتى. سانىن 170 مىڭعا ءبىراق جەتكىزدى. وسىلايشا، يراق ۇكىمەتى ا ق ش اسكەريلەرىنە ارقا سۇيەپ، جەرگىلىكتى جەردەگى باقىلاۋىن كۇشەيتتى. ال 2008-جىلى بۋش يراقتاعى بارلىق جاۋىنگەرلىك بولىمشەلەردى شىعارۋعا كەلىستى. اسكەردى يراقتان شىعارۋ پروتسەسسى 2011-جىلى، وبامانىڭ تۇسىندا مارەلەنگەن. دەسە دە، ا ق ش يراقتان ءبىرجولا كەتپەگەن.
ال 2014-جىلى «يسلام مەملەكەتى» (يگيل) دەيتىن تەررورلىق ۇيىمى ەل اۋماعىنىڭ ەداۋىر بولىگىن باسىپ الىپ، لاڭ سالدى. شاماسى كەلمەگەن باعدات ۋاشيڭتونعا قايتا قولقا سالادى. ءسويتىپ، ا ق ش يراق جەرىنە قايتا ورالعان.
ا ق ش نەگە كەتتى؟
ايتتىق قوي، ا ق ش- تى ارنايى الدىرتقان باعداتتىڭ ءوزى ەدى، 2014-جىلى. ارادا ون جىل وتكەندە، 2024-جىلى ۋاشيڭتون مەن باعدات «يسلام مەملەكەتىنە» (يگيل) قارسى «مىزعىماس شەشىمگەرلىك» (Inherent Resolve) اسكەري وپەراتسياسىن توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. «ي م- ءدى» جەڭۋى ميسسياسى تولىق ورىندالدى دەپ جاريالانعان.
ال قازىر يراقتاعى امەريكالىق اسكەر سانى ايتارلىقتاي قىسقارىپ، قازىرگى تاڭدا يراقتىڭ كۇردىستان ايماعىندا شاعىن عانا كونتينگەنت قالعان.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە: اسكەردى شىعارۋ تۋرالى شەشىم يراقتىڭ بۇعان دەيىنگى ۇكىمەتىمەن كەلىسىلگەن. ويتكەنى، «ي م- ءدى» جەڭۋى ميسسياسى تولىق ورىندالعان.
تاعى ءبىر توپ ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە: يراق ۇكىمەتتەرى ەل ىشىندەگى ساياسي قىسىمعا تاپ بولعان. كوپشىلىك ا ق ش اسكەرىنىڭ ەلدە بولۋىن «يراقتىڭ ەگەمەندىگىنە قول سۇعۋ» دەپ قابىلداعان.
ءۇشىنشى توپ ساراپشىلار: قازىرگى اسكەر شىعارۋ پروتسەسسى يرانمەن اراداعى قاقتىعىس اياسىندا ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جاعداي يراقتاعى امەريكالىق اسكەري نىسانداردى تەھەراننىڭ وڭاي نىساناسىنا اينالدىرادى دەگەنگە سايادى. يراقتىڭ سولتۇستىگىندەگى امەريكالىق نىساندارعا جاسالعان سوڭعى شابۋىلدار - ۋاشيڭتون يراقتا قالعان از عانا اسكەري كونتينگەنتتى يران ءۇشىن وسال نىسانا رەتىندە قاراستىرا باستاعانىن كورسەتەدى.
ءبىراق، ءۇش توپ تا ورتاق ءبىر پىكىردى ايتادى. ول - «ا ق ش- تىڭ اسكەرى كەتكەنىمەن، ۋاشيڭتوننىڭ يراقتاعى ىقپالى بىردەن جوعالىپ كەتپەيدى».
يراقتاعى جيىرما جىل: نە وزگەردى، نە وزگەرمەدى؟
ا ق ش- تىڭ يراقتاعى 20 جىلدىق ميسسياسى ارتىندا قانداي ءىز قالدىردى؟ قازىر الەمدىك ساراپشىلار وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋگە كوشتى. پىكىرلەر قاراما-قايشى.
«ا ق ش- تىڭ يراققا كىرگەنىمەن، كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتە المادى. بيلىكتىڭ اۋىسۋى يراقتىقتاردىڭ تۇراقتى ءارى وركەندەگەن مەملەكەت تۋرالى ءۇمىتىن اقتامادى. بۇل وقيعالار كەرىسىنشە، بۇكىل ايماقتاعى تۇراقسىزدىقتى كۇشەيتىپ، يراننىڭ ءوز ىقپالىن كەڭەيتۋىنە مۇمكىندىك بەردى»، - دەيدى ءبىر توپ ساراپشىلار.
ال ەكىنشىلەرى: «وتپەلى كەزەڭنىڭ وتە كۇردەلى بولعانى راس. الايدا كوپتەگەن يراقتىقتار ساددام حۋسەيىننىڭ بيلىكتەن كەتۋىنەن كەيىنگى ساياسي وزگەرىستەردى وڭ قابىلدادى. يراقتا وكىلدى دەموكراتيانىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاستى. ءبىراق بۇرىن مۇنداي تاجىريبەسى بولماعان قوعامدا دەموكراتيالىق داستۇرلەردىڭ ورنىعۋىنا ۋاقىت قاجەت»، - دەيدى.
دەسە دە، بارلىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرى مىناعان توعىسادى: ەلدە جەمقورلىق كەڭ تارالعان. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارمەن قاتار قارۋلى قۇرىلىمدار دا ىقپالىن ساقتاپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا «حالىقتىق جۇمىلدىرۋ كۇشتەرى» قۇرامىنداعى راديكالدى توپتار بار. بۇل - نەگىزىنەن شيت جاساقتارىنان تۇراتىن قۇرىلىم. باعداد ولاردى تولىقتاي مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋعا تىرىسىپ كەلەدى.
ءارى قاراي نە بولماق؟
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ا ق ش اسكەرىن شىعارعاننان كەيىن دە ۋاشيڭتوننىڭ يراقتاعى ىقپالى ساقتالادى. ا ق ش ءالى دە ماڭىزدى ىقپال ەتۋ تەتىكتەرىنە يە. ويتكەنى يراق مۇناي ساتۋعا تاۋەلدى، ال مۇناي ا ق ش دوللارىمەن ساتىلادى. سونىمەن قاتار يراق ا ق ش- تان قارۋ-جاراق ساتىپ الۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى جانە كورشى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستاعى ماسەلەلەردى رەتتەۋ ءۇشىن امەريكالىق ديپلوماتيالىق قولداۋعا مۇقتاج. باعدادتا الەمدەگى ەڭ ءىرى ا ق ش ەلشىلىگى، ال ەربىلدە ەڭ ءىرى كونسۋلدىق ورنالاسقان. ا ق ش ەڭ كەمى وسى نىسانداردى قورعاۋعا مۇددەلى.
امەريكالىقتار يراق ارمياسىن، انتيتەررورلىق قىزمەتتى جانە يراق كۇردىستانىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى - «پەشمەرگانى» وقىتۋعا، وپەراتسيالاردى جوسپارلاۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن.
يرانشىل توپتار باعداتقا باعىنا ما؟
بۇل باسى اشىق قالىپ وتىرعان ماسەلە. سەبەبى، يراق پرەمەرى ءالي ءاز-زەيدي باستاپقىدا بۇل جاساقتاردى 30-قىركۇيەككە دەيىن تولىقتاي مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋدى جوسپارلاعان. الايدا، قارۋلى توپتار بۇل مەرزىمدى 2027-جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ دەنى، بۇل جاي عاناۋاقىت سوزۋ. يرانشىل توپتار باعداتقا باعىنۋعا نيەتتى ەمەس دەيدى. ال بۇل قۇرىلىمدار يراقتىڭ ساياسي جانە قارجىلىق جۇيەسىنە تەرەڭ ورنىققان، پارلامەنتتە وكىلدەرى بار جانە تەھەرانمەن تىعىز بايلانىستا.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە: ا ق ش اسكەرىنىڭ شىعارىلۋى يراقتاعى ا ق ش پەن يران اراسىنداعى كۇشتەر تەپە-تەڭدىگى ماسەلەسىن قايتا كۇن تارتىبىنە شىعارادى. يران ءوز ىقپالىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك ىزدەيدى.
Mezgil.kz