قازاق حالقىنىڭ تاريحىن وقىتپاۋدى 117 رەكتور شەشە مە؟
«قازىرگى قازاقستان تاريحى» بۇل «جاڭا ءپان» 1991 -جىلدان ياعني تەك تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى ۋاقىتتى عانا قامتيدى. سوندا مۇقىم ءبىر حالىقتىڭ تاريحىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋعا قارسى بولعان رەكتورلار جاستاردىڭ كەلەشەگىنە بالتا شاۋىپ، ولاردى وتان سۇيگىشتىك سەزىمگە تاربيەلەيتىن ءپان- قازاقستان تاريحىن وقىتۋ قاجەت ەمەس دەگەن شەشىم شىعارىپتى. ال سول جاستاردىڭ اتا- اناسى بۇل قاتەرلى شەشىمگە قازاقتار نە ايتار ەكەن؟ قازاق حالقى 117 رەكتور مەن مينيسترلىكتەگى جاعىمپاز جاندايشاپتاردان عانا تۇرمايتىن شىعار.
ال تاريح دەگەن مازمۇنى تەرەڭ رۋحاني ۇعىمنىڭ ادام ساناسىنىڭ، دۇنيەتانىمىنىڭ، ەلدىڭ، ۇلتتىڭ حال- احۋالىنىڭ دامۋىنا، قوعامدىق قارىم- قاتىناستاردىڭ دۇرىس قالىپتاسۋ دارەجەسىنە تيگىزەر اسەرى ەرەكشە. تاريحسىز قوعام، حالىق، مەملەكەت بولۋى دا ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.
ال وسى تاريحتىڭ ماڭىزى قانداي ەكەندىگىن الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ كەزىندە دالەلدەپ كەتكەن.
ول «تاريح دەيتىن- بۇرىنعى وتكەن زاماننىڭ جايىنان سويلەپ تۇراتۇعىن؛ بۇرىنعى وتكەن كىسىلەردىڭ ىسىنەن حابار بەرەتۇعىن عىلىم. قازاقتىڭ كوبى ونى «شەجىرە» دەپ اتايدى. بۇ زاماننىڭ عالىمدارى تاريح اتاۋىن ەڭ وڭدى اتاۋ دەپ بىلەدى. تاريح- ءتۇزۋ ءجوندى ۇيرەتۋشى. تاريح- حالىقتى ءتۇزۋ جونگە سىلتەۋشى بولسا، وعان دۇنيەدە تۇزۋشىلىكتىڭ كىتابى (ادىلەتتىلىكتىڭ بارومەترى، قوسقان مەن ە. ق. ) تىرشىلىكتىڭ جولباسشىسى دەۋگە بولادى» . كەلەشەك كۇننىڭ قانداي بولاتىندىعىن بىلۋگە تاريح انىق قۇرال بولادى.
ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتقان جۇرت، ءوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتقان ۇلت قايدا ءجۇرىپ، قايدا تۇرعاندىعىن، نە ىستەپ، نە قويعاندىعىن بىلمەيدى، كەلەشەكتە باسىنا قانداي كۇن تۋاتىنىنا كوزى جەتپەيدى. ەگەر ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە، ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا، ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. دۇنيەدە وڭگە جۇرتتار قاتارىندا كەم، قور بولمايتىن، تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يمانى دارەجەسىندە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس.
تاريحتىڭ ايتاتىنى مىناۋ: ءبىزدىڭ بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ كىم ەكەندىگى، ولاردىڭ دۇنيەدە نە ىستەپ، نە بىتىرەتىندىگى، قانداي قۇتى بارلىعى، ول قۇتتى نە ورىنعا جۇمساعاندىعى؛ ىستەپ جۇرگەن ءىسىنىڭ قايسىسىنان پايدا، قايسىسىنان زارداپ كورگەندىگى؛ بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ دوسى- دۇشپانى كىمدەر بولعانى، نە سەبەپتەن باعى تايعاندىعى جانە وسىعان ۇقساس ىستەردىڭ بارلىعىن تاريح ءتۇسىندىرىپ تۇرادى. بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن جاقسى- جامان قانداي ۋاقيعا بار بولسا، ونىڭ ءبارىنىڭ وزىندىك سەبەبى بولعان. سو سەكىلدى كەلەشەكتە ءبىزدىڭ باسىمىزعا تۇسەتىن سونداي ءبىر وقيعالار وسى كۇندە قىلىپ جۇرگەن ءىسىمىزدىڭ ناتيجەسى بولماق. تاريحتى وقىساق، وندا قانداي ىستەن قانداي ناتيجە تۋاتىنىن انىق بىلەمىز. جاقسى ىستەن - جاقسىلىق، جامان ىستەن - جاماندىق تۋماقشى. ەگەر تاريحتى وقىپ بىلسەك، پايدالى ءىستىڭ قانداي ەكەنىن بىلەمىز. زالالدى ىستەن قاشامىز. بۇرىنعىنىڭ وڭدى ىسىنەن ۇلگى الماقشىمىز. وسى كۇندە ىستەپ جۇرگەن ءىسىمىز، قىلعان جۇمىسىمىز، مىنەز- قۇلقىمىز، ءسوزدىڭ ءبارى كەيىنگىلەرگە تاريح بولىپ قالادى» . كۇنى بۇگىن دۇنيەدە ەشبىر نارسەنىڭ اسىلى بىلىنبەي قالعان جوق. ءار نارسەنىڭ ءتۇبى تەكسەرىلدى، اسىلى ءبىلىندى. ءبىلىمى ارتىق، كوزى اشىق جۇرتتار دۇنيەدەگى ادام بالاسىنىڭ اسىلىن، ءناسىلىن تەكسەرىپ بولىپ، بارلىعىن كىتاپقا جازدى. بوتەن جۇرتتار قاتارىندا الا بوتەن ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ اسىلى تەكسەرىلىپ، تاريحى تولىق جازىلعان جوق. بۇگىن ازيا كارتاسىنىڭ تورتتەن بىرىنە يە بولىپ تۇرعان قانشاما ميلليون قازاقتىڭ تاريحى كومەسكى قالىپ تا تۇرعان جايى بار.
تاريح عىلىمىندا قانشا تاريح جازۋشىلار شىعىپ، قانشاما كىتاپ جازىپ شىعاردى. سولاردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ اسىلىن انىق قىپ ايتاتىنى جوق. ارابشا، تۇرىكشە، ورىسشا ءبىز كورگەن كىتاپتاردا قازاق تۋراسىندا جازىلعان سوزدەردىڭ ءبارى دە حاقيقاتقا حاراب، ءشىپ- شيكى وتىرىك. - دەپ جازۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
(م. دۋلاتوۆ. تۇرىك بالاسى. «قازاق» ، 1913ج. №2, №7)
قازاق زيالىسىنىڭ تاريحقا بەرگەن بۇل سيپتتاماسى، قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحىن ول جەردى مەكەندەۋشى بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ، ياعني رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ بارلىعىنىڭ وقىپ ءبىلۋىن مىندەتتەيدى. سوندىقتان بۇل ءپان مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ۇلكەن شارا رەتىندە باعالانىپ، بارلىق جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا وقىتىلىپ وتىر. ءبىز وتكەنىمىزگە ءۇڭىلىپ ودان ساباق الماساق، وندا كەلەشەكتەگى باعىت- باعدارىمىزدا قاتەلىكتەرگە ۇرىندىراتىن جاعدايلارعا جول بەرۋىمىز مۇمكىن. سوندىقتان وسى قاعيدانى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، ونى باعالاي ءبىلۋىمىز قاجەت جانە وتان تاريحىن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدى توقتاتۋ توقتاتپاۋدى حالىقتان سۇراۋى كەرەك ەدى.
ال ۇسىنىلىپ وتىرعان قازىرگى زامان تاريحى- تاۋەلسىزدىك تاريحى جاعىمپازداردىڭ جازعان جالعان شاتپىراعى، ول دا ۋاكىت سىنىنان وتە الماي كەڭەس داۋىرىندەگى گەرونتوكراتتار (جاسى جەتكەن ادامداردىڭ بيلىگى) جۇرگىزگەن جالاڭ ساياساتتىڭ تاريحى سەكىلدى «اقتاڭداقتارعا» تولى بولاتىنىنا كەپىلدىك بەرەم.
«قازىرگى قازاقستان تاريحى» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى مۇلدەم قاتە اتاۋ. سوندا 21 -عاسىر جاڭا عاسىر تاريحى بۇرىنعى ەسكى ءداۋىر بولىپ قالۋى كەرەك پە؟ بۇل نە دەگەن «تاپقىرلىق» سوندا قازىرگى زاماندى ءبىزدىڭ ەل 1991 -جىلدان باستاي ما؟ ال ونىڭ الدىنداعى 1990 -جىل سوندا بۇرىنعى زامانعا جاتا ما؟ مۇنداي جىل ساناۋ تاريحي كەزەڭدەرگە ءبولۋ قانداي عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنىلدى؟ ال سول «قازىرگى قازاقستان تاريحىندا» نەگە مەملەكەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى ارقانكەرگەندەگى قاندى وقيعا تۋرالى ايتىلمايدى، نەگە ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارى وزدەرىن وزدەرى تاراتىپ وزدەرى قايتا «سايلانىپ» العانى تۋرالى اقپارات جوق... جاڭا وزەندەگى 2011 -جىلعى جەلتوقسانداعى مۇنايشىلار مەن حالىق نارازىلىعىن قارۋمەن باسۋ كىسى ولىمدەرى تۇرالى شىنايى فاكتىلەر جانە تاعى دا ماڭىزدى تاريحي وقيعالار جوق. بۇل اتالعان وقيعالاردىڭ ءبارى وتان تاريحىنا جانە سوڭعى «تاۋەلسىزدىك تاريحى» كەزەڭىنە جاتادى. ال بۇرىنعى وقىتىلىپ كەلگەن «قازاقستان تاريحى» مەكتەپتە وقىتىلادى سودان كەيىن قىسقارتىپ وتىرمىز قايتالانباۋ ءۇشىن دەگەن ءۋاج ايتىپتى. رەكتور مىرزالار 1991 -جىلعى سىزدەر ايدار تاعىپ ات قويعان «قازىرگى قازاقستان تاريحى» دا كەزەڭى 1991 -جىلدان بەرگى كەزەڭدە مەكتەپتەردە وقىتىلىپ كەلدى. وعان نە ايتاسىزدار؟
بۇگىندە قازاقستانداعى جاعىمپازدىق ساياساتپەن تامىرلاسىپ العان تاريح عىلىمى قازاق حالقىنىڭ تابيعي دامۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىندەي شارالار جۇيەسىن ىسكە اسىرۋعا ءبىلىم مينيسترلىگى ساۋاتسىزدىققا جول بەرىپ، قۇلىقسىزدىق تانىتۋدا. بۇگىندە قىزىل يمپەريا مۇرا ەتىپ قالتىرعان جالعان سوتسياليستىك قوعام مۇددەلەرىن ابسوليۋتتەندىرىپ، ۇلت مۇددەلەرىن اياق استى ەتە وتىرىپ، ونى ۇلتتىق مۇراتتاردى تالقانداۋ ۇردىستەرىمەن قاتار جۇرگىزۋى جالعاسۋدا. تاۋەلسىزدىك جىلدارداعى تاريحي وقيعالاردى اسىرەلەپ كورسەتۋ ءىسى، جاعىمپازدانۋدىڭ ەتەك الۋى بۇكىل قوعامدىق ورگانيزمدى جالعاندىقپەن قورەكتەندىرىپ، كوزبوياۋشىلىققا اكەلۋدە. ءجۇرىپ جاتقان قوعامدىق پروتسەسستەردى تەرىس، جالعان ءتۇسىندىرۋ، جاساندىلىقپەن اۋەستەنۋشىلىك ەتەك الىپ، ونى جۇرتقا كۇشپەن مويىنداتۋ ىسكە اسىرىلۋدا. مۇنداي قىسىمشىلىقتى باسىنان وتكىزىپ ساناسىنا جالعاندىقتى سىڭدىرگەن حالىق بۇگىن دە سول كوزقاراسىنان ارىلا الماعاندىقتان، وركەنيەتكە ۇمتىلۋ جولىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تاڭداۋدا جالتاقتىق كورسەتىپ وتىر.
امەريكاندىقتاردىڭ ۇرانىنا اينالعان سول ەلدىڭ ايگىلى جازۋشىسى مارك تۆەننىڭ: «ەگەر ازامات ءوز ەلىنىڭ ساياسي كيىمىنىڭ توزعاندىعىن كورە تۇرا، ونى توزدى دەپ ايتىپ، ونى جاڭارتۋعا ات سالىسپاسا، ول ءوز وتانىنىڭ ساتقىنى» دەگەن ءسوزى بۇگىندە ءبىزدىڭ بىرەن- ساران قانداستارىمىزدىڭ اۋزىنان شىقسا دا ول جالپى جۇرتتىڭ ساناسىنا جەتپەي جاتىر. ال مۇنداي ۇلتجاندىلىق تانىتاتىن زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءبارى بولماسا دا كوپشىلىگى كەڭەستىك داۋىردەگى ادىسكە سالىپ بۇعىپ وتىر. ول داۋىردەن قالعان ۇرەيدى بويلارىنان شىعارۋعا دارمەنسىز كۇي كەشۋدە.
تاريح دەگەنىمىز- حالىقتىڭ زەردەسى. ول بولىپ وتكەن، ونى تۇزەتە المايسىڭ جانە ونىڭ ءبىر ءتۇسىن ەكىنشىسىمەن اۋىستىرىپ، الماستىرىپ جاڭادان جازا المايسىڭ. ءبىز ونى بۇكىل قايشىلىقتارىمەن جانە قايعىلى بەتتەرىمەن قوسا، ول قانداي بولسا ناق سونداي، بۇكىل الۋان ءتۇرلى، تۇتاس كۇيىندە قابىلداۋعا ءتيىسپىز.
تاريح عىلىمى قاسيەتتى- عىلىم. ول بۇرا تارتۋدى دا، اسىرەسە بوياۋدى دا؟، «اقساقتى تىڭداي، وتىرىكتى شىنداي» ەتكەندى دە كوتەرمەيدى. ونىڭ ولشەمى - شىندىق، اقيقاتقا جۇگىنۋ. ال «قازىرگى قازاقستان تاريحىندا» وسى اقيقاتتار بار ما؟
قۋاندىق ەسەنعازى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.
ۇلت پورتالى