ءۇش جىلدا 1,154 تريلليون تەڭگە قايتارىلدى
مەملەكەت باسشىسى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعاننان كەيىن باس پروكۋراتۋرا جانىنان جەكە كوميتەت قۇرىلىپ، زاڭسىز يەمدەنگەن قارجىنىڭ ەسەبىن شىعارۋعا كىرىسكەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2023 -جىلعى قىركۇيەكتەن بەرى مەملەكەتكە 1,154 تريلليون تەڭگەنىڭ اكتيۆتەرى قايتارىلعان. 2024 -جىلى - 302,581 ميلليارد تەڭگە، 2025 -جىلى - 773,776 ميلليارد تەڭگە، بيىل - 77,712 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە زاڭسىز اكتيۆ مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتتى.
ونىڭ ىشىندە:
اقشا (1,044 تريلليون تەڭگە)؛
جىلجىمايتىن مۇلىكتەر (75,712 ميلليارد تەڭگە)؛
كومپانيالارداعى ۇلەستەر (12,16 ميلليارد تەڭگە)؛
جەر ۋچاسكەلەرى (19,243 ميلليارد تەڭگە)؛
وزگە دە اكتيۆتەر (2,953 ميلليارد تەڭگە) بار.
جالپى الەمدىك تاجىريبەدە زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ ۇزاق ءارى قيىن پروتسەسس بولىپ ەسەپتەلەدى. قازاقستان بۇل جۇمىستى بارىنشا جۇيەلى ءارى اشىق جۇرگىزۋدىڭ شەشىمىن تاپقان. سوندىقتان اكتيۆتەردى قايتارۋمەن ءبىر ەمەس، بىرنەشە مەكەمە اينالىسادى، ءاربىرىنىڭ ءوز قۇزىرەتى مەن ناقتى مىندەتى بار. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن پروتسەستى ەكى كەزەڭگە ءبولىپ قاراعان جەڭىل.
ءبىرىنشىسى - اكتيۆتەردى قايتارۋ. مىسالى، باس پروكۋراتۋرا كىمنىڭ قانداي زاڭسىز مۇلكى بارىن انىقتاپ، شەتەلدەگى اكتيۆتەردى قايتارۋ ماسەلەسىمەن اينالىسادى. ال ارنايى كوميسسيا كىمنىڭ مۇلكىن قايتارۋ كەرەگىن شەشىپ، بورىشكەرلەر ءتىزىمى مەن مۇلىكتى قايتارۋ جولىن بەلگىلەيدى.
ەكىنشى كەزەڭ - اكتيۆتەردى باسقارۋ. بۇل ساتىدا قوس قۇرىلىم قاتار جۇمىس ىستەيدى. «قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى» ج ش س قايتارىلعان مۇلىكتەردى باقىلاۋىنا الىپ، كەيىن ونى ساتۋ، جالعا بەرۋ، مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزۋ سياقتى شەشىمدەر قابىلدايدى. ال مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتى قايتارىلعان اكتيۆتى باسقارىپ عانا قويماي، ونى ساتۋدان تۇسكەن قاراجاتتى ارنايى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارادى. بۇل قاراجات كەيىن مەكتەپ، اۋرۋحانا سالۋ سياقتى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جوبالارعا جۇمسالۋى كەرەك.
وسى ورايدا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ اتقاراتىن ءرولى دە زور. قوس ۆەدومستۆو بارلىق ءىستىڭ زاڭ شەڭبەرىندە اتقارىلۋىن ءجىتى قاداعالاپ، اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەدى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات ءباشىموۆتىڭ ايتۋىنشا، زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ قيىن تۇستارى بار.
- قايتارىلعان اكتيۆتەر قارجىلاي تۇردە كەلە بەرمەيدى، كەيدە جىلجىمايتىن مۇلىك كۇيىندە قايتارىلۋى مۇمكىن. ول مۇلىكتەردى باسقارۋ، كۇتىپ ۇستاۋ قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتەدى.
ەكىنشىدەن، شەتەلدەگى زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ جولى كۇردەلى. حالىقارالىق جانە ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى سوت ىستەرى ۇزاق ۋاقىت الادى. ونىڭ ۇستىنە ءار ەلدىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋعا قاتىستى تالاپتارى ءارتۇرلى، - دەيدى ساراپشى.
مارات ءباشىموۆتىڭ پايىمداۋىنشا، سوعان قاراماستان زاڭسىز اكتيۆتەردى انىقتاپ، مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي ناتيجەلەر بار. وعان تسيفرلاندىرۋ باستاماسىنىڭ كومەگى دە مول.
- بۇل ماسەلەدە شىعار جول تەك تسيفرلاندىرۋ مەن اشىقتىقتا جاتىر. ازاماتتاردىڭ مىندەتتى دەكلاراتسيا تاپسىرۋى، ءادىل جۇمىس ىستەۋى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز شارت.
وعان قوسا ەكونوميكانى جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسى وتە ءتيىمدى جەمىس بەردى. قازىر قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى بارلىق كۇدىك تۋدىراتىن اۋدارىمداردى باقىلاۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇل بيۋدجەت قارجىسىن جىمقىرۋ، زاڭسىز مۇلىك يلەنۋ سياقتى قاۋىپتىڭ الدىن الادى، - دەيدى سپيكەر.
قارجى قالاي قايتارىلادى؟
كوپشىلىك سوت شەشىمى شىققاننان كەيىن اكتيۆتەردى قايتارۋ جۇمىس اياقتالادى دەپ ويلايدى. الايدا بۇل - قاتە پىكىر. «قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى» ج ش س-نىڭ باس ديرەكتورى قۋانىشبەك مۇقاشتىڭ سوزىنشە، نەگىزگى جۇمىس ءدال سول كەزەدە باستالادى.
قىسقاشا ايتساق، سوت شەشىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن اكتيۆ مەملەكەت مەنشىگىنە وتەدى. بۇل اقشالاي قاراجات بولسا، ول تىكەلەي ارنايى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلادى. ال جىلجىمايتىن مۇلىك، جەر ۋچاسكەلەرى، كاسىپورىندار، كولىك قۇرالدارى جانە وزگە دە مۇلىكتەر «قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى» ج ش س-نىڭ باسقارۋىنا بەرىلەدى.
- ءبىزدىڭ مىندەتىمىز - ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ، ەڭ ءتيىمدى باسقارۋ ءتاسىلىن ايقىنداپ، ودان ءارى ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋ. قازاقستان اۋماعىنداعى بارلىق اكتيۆ e-Qazyna ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭى ارقىلى ساتىلادى. بۇل ساۋدا-ساتتىقتىڭ اشىق ءارى جاريا وتۋىنە، بارلىق قاتىسۋشىعا تەڭ مۇمكىندىك بەرىلۋىنە جاعداي جاسايدى، - دەپ ءتۇسىندىردى كومپانيا ديرەكتورى.
قۋانىشبەك مۇقاش اكتيۆتەر ساتىلعاننان كەيىن نەمەسە جالعا بەرىلگەن جاعدايدا بارلىق قاراجات ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلادى دەگەن پىكىر ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، جۇيەنىڭ ناقتى الگوريتمى قالىپتاسقان: اكتيۆتى قايتارۋ - باسقارۋ - ساتۋ - ارنايى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارۋ - الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى قارجىلاندىرۋ.
- ءدال وسى جۇيە قايتارىلعان اكتيۆتەردىڭ ناقتى ناتيجەگە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ يگىلىگىن بۇگىن حالىق جاڭا مەكتەپتەردەن، اۋرۋحانالاردان، اۋىز سۋ نىساندارىنان جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنان كورىپ وتىر، - دەپ قوستى قۋانىشبەك مۇقاش.
مەكتەپ، اۋرۋحانا، سپورت زال: «قايتقان مالدا قايىر بار»
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، قايتارىلعان قارجى مەن زاڭسىز اكتيۆتەردى ساتۋدان تۇسكەن قاراجات ارنايى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلادى. كەيىن بۇل قاراجات الەۋمەتتىك سالاعا، ينۆەستيتسياعا جۇمسالۋى قاجەت.
بۇگىنگە دەيىن ارناۋلى مەملەكەتتىك قوردان 466 الەۋمەتتىك نىساننىڭ قۇرىلىسى مەن جوندەۋگە 617,698 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن:
سۋمەن قامتۋ سالاسىندا - 235 نىسان؛
مەديتسينا سالاسىندا - 190 نىسان؛
ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا - 17 نىسان؛
ينفراقۇرىلىم سالاسىندا - 11 نىسان؛
كولىك سالاسىندا - 7 نىسان؛
سپورت سالاسىندا - 6 سپورت نىسانعا قارجى قارالدى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ دەرەگىنشە، بۇل نىسانداردىڭ باسىم بولىگى، 349 ى پايدالانۋعا بەرىلىپتى. اتاپ ايتقاندا، 188 سۋمەن جابدىقتاۋ نىسانى، 163 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى، جەتى ءبىلىم بەرۋ نىسانى، ءۇش سپورت نىسانى جانە ءبىر كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسى مەن جوندەۋ جۇمىسى اياقتالعان. سونىمەن قاتار ەكى ينفراقۇرىلىمدىق نىسان تولىق ءبىتتى.
وسى ورايدا قايتارىلعان قارجىعا قانداي نىساندار سالىنىپ جاتقانى جانە ولاردىڭ قاي وڭىرلەردە ورنالاسقانى تۋرالى سۇراق تۋىندايدى. باس پروكۋراتۋرا بۇل ماسەلەگە دە جاۋاپ بەردى. رەسمي مالىمەتكە قاراعاندا، ارناۋلى مەملەكەتتىك قور قاراجاتىن وڭىرلەر مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار اراسىندا بولۋمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىن جۇرگىزەدى ەكەن. ازىرشە بەلگىلىسى، ەڭ كوپ جوبا شىعىس قازاقستان وبلىسىنا تيەسىلى - 78,998 ميلليارد تەڭگە، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا - 69,478 ميلليارد تەڭگە، سونداي-اق ەلورداعا - 64,725 ميلليارد تەڭگە باعىتتالعان.
- قاراجات ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان تۇسكەن وتىنىشكە قاراپ بولىنەدى. بيۋدجەت زاڭناماسى اياسىندا الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا نىسانالى تۇردە باعىتتالادى.
قاراجات بولىنگەننەن كەيىن ونى يگەرۋ قارجىلىق باقىلاۋ، مەملەكەتتىك اۋديت، قازىناشىلىق سۇيەمەلدەۋ جانە تاپسىرىس بەرۋشىلەر تاراپىنان باقىلاۋ ءراسىمى جۇزەگە اسادى. باقىلاۋ كەزىندە شىعىنداردىڭ ماقساتقا سايكەستىگى، ورىندالىپ جاتقان جۇمىستىڭ بەكىتىلگەن جوبالىق- سمەتالىق قۇجاتقا ساي بولۋى، ورىندالعان جۇمىستاردىڭ كولەمى مەن قۇنى، سونداي-اق جاسالعان شارت تالاپتارىنىڭ ساقتالۋى تەكسەرىلەدى، - دەلىنگەن باس پروكۋراتۋرانىڭ Kazinform عا بەرگەن جاۋابىندا.
ۆەدومستۆونىڭ دەرەگىنشە، قارجىنى الەۋمەتتىك سالاعا جۇمساۋدىڭ بارلىق ساتىسى اشىق ءارى ءادىل. حالىق قايتارىلعان قارجىنىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن جاريا ەسەپتەردەن كورە الادى. اقپارات جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن جاۋاپتى مينيسترلىكتەردىڭ رەسمي سايتتارىندا جاريالانادى.
قورىتا ايتقاندا، قازىرگى ۋاقىتتا قايتارىلعان اكتيۆتەردەن تۇسكەن قارجىعا 102 الەۋمەتتىك نىسان بوي كوتەرىپ جاتىر، وعان 365,4 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. جىل سوڭىنا دەيىن 93 نىساندى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى تۇرعىدا باستى مىندەت ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردى ساپالى اياقتاپ، بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى ەكەنى انىق. ويتكەنى قايتارىلعان اكتيۆتەردىڭ ماڭىزى ولاردىڭ كولەمىمەن ەمەس، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا تيگىزگەن وزگەرىسپەن ولشەنەدى.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن استانادا قايتارىلعان اكتيۆتەر ەسەبىنەن 1 200 وقۋشىعا ارنالعان جاڭا مەكتەپ سالىناتىنىن جازدىق.
اۆتور
ەرسىن شامشادين