الايدا شيرەك عاسىر وتسە دە، ونى ۇيىمداستىردى دەپ ايىپتالعان حاليد شەيح موحاممەدكە قاتىستى نەگىزگى سوت پروتسەسى ءالى باستالعان جوق. ونىڭ ۇستىنە بيىل تامىزدا سوت تاعى كەيىنگە شەگەرىلىپ، 2028-جىلعا بەلگىلەندى.
حاليد شەيح موحاممەد 2003-جىلى ۇستالىپ، 2006-جىلى گۋانتاناموعا جەتكىزىلدى. سودان بەرى ونىڭ ءىسى بىرنەشە قۇقىقتىق داۋعا ۇلاسىپ، سوتتىڭ باستالۋ مەرزىمى بىرنەشە رەت كەيىنگە شەگەرىلدى.
نەلىكتەن اتىشۋلى ءىستى تەرگەۋ شيرەك عاسىرعا سوزىلىپ وتىر جانە نەگىزگى سوت پروتسەسى نەگە ءالى باستالعان جوق؟ Kazinform ءتىلشىسى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.
2001-جىلعى 11-قىركۇيەكتە نە بولدى
2001 -جىلعى 11-قىركۇيەك كۇنى تاڭەرتەڭ «ءال- كايدا» تەرروريستىك ۇيىمىنىڭ 19 مۇشەسى ا ق ش-تا ءتورت جولاۋشىلار ۇشاعىن باسىپ الدى. ونىڭ ەكەۋى نيۋ- يوركتەگى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ورتالىعىنىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك مۇنارالارىنا سوعىلدى.
سوققى مەن ودان كەيىنگى ءورت سالدارىنان قوس عيمارات تا وپىرىلىپ ءتۇستى.
ءۇشىنشى ۇشاق ۆاشينگتون ماڭىنداعى ارلينگتوندا ورنالاسقان ا ق ش قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ عيماراتى - پەنتاگونعا سوعىلدى. ال ءتورتىنشى ۇشاقتاعى جولاۋشىلار باسقىنشىلارعا قارسىلىق كورسەتكەننەن كەيىن اۋە كەمەسى پەنسيلۆانيا شتاتىنداعى القاپقا قۇلادى.
شابۋىلداردان 2977 ادام قازا تاپتى. ونىڭ 2753 ءى نيۋ-يوركتە، 184 ءى پەنتاگوندا، تاعى 40 ادام ءتورتىنشى ۇشاقتا بولعان. قازا تاپقاندار 90 ەلدىڭ ازاماتى ەدى.
كەيىننەن بۇل شابۋىلداردى «ءال- كايدا» ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى بولدى. ونىڭ سول كەزدەگى جەتەكشىسى ۋساما بەن لادەن ا ق ش-تىڭ باستى نىساناسىنا اينالدى. ءسويتىپ، ۋساما بەن لادەن 2011-جىلعى 2-مامىردا پاكىستاننىڭ اببوتتاباد قالاسىندا ا ق ش ارنايى كۇشتەرىنىڭ وپەراتسياسى كەزىندە ءولتىرىلدى. ال 11-قىركۇيەك جوسپارىن تىكەلەي ازىرلەگەن باستى تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە تاعى ءبىر ادامنىڭ - حاليد شەيح موحاممەدتىڭ اتى اتالدى.
حاليد شەيح مۇحاممەد كىم
حاليد شەيح موحاممەدكە 11-قىركۇيەك شابۋىلىنىڭ جوسپارىن ازىرلەپ، ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر. تەرگەۋ ماتەريالدارى بويىنشا، ول شابۋىل يدەياسىن ازىرلەپ، ونى «ءال- كايدا» جەتەكشىسى ۋساما بەن لادەنگە ۇسىنعان. كەيىن وپەراتسيانى دايىنداۋعا تىكەلەي قاتىسىپ، ۇشاقتاردى باسىپ الاتىن ادامداردى ىرىكتەۋ مەن ولاردىڭ ا ق ش-قا بارۋىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان.
ول 2003-جىلعى 1-ناۋرىزدا پاكىستاندا ۇستالدى. ءبىراق بىردەن ا ق ش-تىڭ قالىپتى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنە جەتكىزىلگەن جوق. الدىمەن بىرنەشە جىل بويى ا ق ش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ، ياعني س ر ۋ-دىڭ قۇپيا مەكەمەلەرىندە قاماۋدا بولدى. كەيىن ونىڭ وسى كەزەڭدە ازاپتالعانى جانە قاتاڭ جاۋاپ الۋ ادىستەرىنە ۇشىراعانى بەلگىلى بولعان. وسىلايشا، ول 2006-جىلى كۋباداعى گۋانتانامو اسكەري بازاسىنا جەتكىزىلدى.
وعان جانە تاعى ءتورت ادامعا 2012-جىلى 11-قىركۇيەك شابۋىلدارىنا بايلانىستى اسكەري كوميسسيادا رەسمي ايىپ تاعىلىپ، ولار سوت الدىنا شىعارىلدى. ايىپتاردىڭ قاتارىندا قاستاندىق جاساۋ، بەيبىت تۇرعىندارعا شابۋىل جاساۋ، كىسى ءولتىرۋ، ۇشاقتى باسىپ الۋ جانە تەرروريزم بار.
الايدا كەيىننەن ايىپتالۋشىلاردىڭ ءبىرى رامزي بين ءال- شيبحتىڭ ءىسى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى بولەك قارالاتىن بولدى. قازىر حاليد شەيح موحاممەدپەن بىرگە ۆاليد بين اتتاش، الي ابدۋل ازيز الي جانە مۋستافا ءال- حاۆساۆيدىڭ ىستەرى قارالىپ جاتىر.
دەمەك، 11-قىركۇيەك شابۋىلىنان بەرى 25 جىل، ال حاليد شەيح موحاممەدتىڭ ۇستالعانىنا 23 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، ءىس ءالى كۇنگە نەگىزگى سوت تالقىلاۋىنا جەتكەن جوق. بۇعان نە سەبەپ؟
سوت پروتسەسى نەگە شيرەك عاسىرعا سوزىلىپ وتىر
سوتتىڭ وسىنشا ۇزاققا سوزىلۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى - ايىپتالۋشىلاردان الىنعان جاۋاپتاردى سوتتا دالەل رەتىندە پايدالانۋعا بولا ما دەگەن داۋ.
حاليد شەيح موحاممەد ۇستالعاننان كەيىن س ر ۋ- دىڭ قۇپيا تۇرمەلەرىندە بولعانىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. وندا وعان قاتاڭ جاۋاپ الۋ ادىستەرى، سونىڭ ىشىندە سۋدا تۇنشىقتىرۋ اسەرىن تۋعىزاتىن waterboarding ءادىسى (ادامدى شالقاسىنان جاتقىزىپ، بەتىنە سۋ قۇيۋ ارقىلى تۇنشىقتىرۋ) قولدانىلعان. سوندىقتان قورعاۋشىلار ازاپتاۋ جاعدايىندا الىنعان مالىمەتتەردى سوتتا پايدالانۋعا بولمايتىنىن ايتىپ وتىر.
وسىلايشا، قورعاۋشىلار كەيىنىرەك الىنعان جاۋاپتارعا دا بۇرىنعى ازاپتاۋ مەن قىسىمنىڭ اسەرى بولعانىن العا تارتقان.
بۇل داۋ ءالى اياقتالعان جوق. 2026-جىلعى 28-تامىزدا اسكەري سۋديا مايكل شراما حاليد شەيح موحاممەدتىڭ 2007-جىلى گۋانتانامودا فەدەرالدىق تەرگەۋ بيۋروسى (Federal Bureau of Investigation, FBI. بۇدان كەيىن – ف ت ب - رەد.) اگەنتتەرىنە بەرگەن جاۋاپتارىن سوتتا دالەل رەتىندە پايدالانۋعا تىيىم سالدى. سۋديا پروكۋراتۋرا بۇل جاۋاپتاردىڭ ەرىكتى تۇردە بەرىلگەنىن دالەلدەي المادى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ب ا ق-تىڭ جازۋىنشا، بۇل شەشىمنىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى ف ت ب- عا بەرىلگەن جاۋاپ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ (Central Intelligence Agency, CIA) قۇپيا تۇرمەلەرىندەگى تەرگەۋدەن كەيىن الىنعان جانە پروكۋراتۋرا ونى ىستەگى ماڭىزدى دالەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرعان.
ءسويتىپ، كۇدىكتىلەردى تەرگەۋ كەزىندە قولدانىلعان ادىستەر كەيىن ولاردىڭ كىناسىن سوتتا دالەلدەۋدى قيىنداتقان قۇقىقتىق ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى.
ءبىراق ءىس تەك وسى سەبەپتەن سوزىلىپ وتىرعان جوق.
ەكىنشى ماسەلە - ءىستىڭ اۋقىمى. نەگىزگى سوت باستالعانعا دەيىن تاراپتار قانداي دالەلدەردى پايدالانۋعا بولاتىنىن، قۇپيا ماتەريالداردىڭ قاي بولىگىن قورعاۋشىلارعا بەرۋگە بولاتىنىن، قانداي كۋاگەرلەر شاقىرىلاتىنىن جانە القابيلەرگە قانداي اقپارات ۇسىنىلاتىنىن انىقتاۋى كەرەك. اسكەري كوميسسيانىڭ 2026-جىلى جاريالانعان قۇجاتتارىنان دالەلدەر، كۋاگەرلەر، قۇپيا اقپارات جانە تاراپتاردىڭ ءتۇرلى وتىنىشتەرىنە بايلانىستى پروتسەسس ءالى جالعاسىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى.
بۇل ءىس نەگە گۋانتانامودا قارالىپ جاتىر
حاليد شەيح موحاممەدتىڭ ءىسى ا ق ش- تىڭ فەدەرالدىق سوتىندا ەمەس، گۋانتاناموداعى اسكەري كوميسسيادا قارالىپ جاتىر. اسكەري كوميسسيا - سوعىس زاڭدارىن بۇزدى دەپ ايىپتالعان بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى شەتەل ازاماتتارىنىڭ ءىسىن قارايتىن ارنايى سوت تەتىگى. مۇنداعى دالەلدەردى قاراۋ، قۇپيا اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋ جانە باسقا دا ءبىرقاتار پروتسەسسۋالدىق ەرەجە فەدەرالدىق سوتتان وزگەشە.
ا ق ش بيلىگى كەزىندە بۇل ءىستى ازاماتتىق سوتقا اۋىستىرۋعا دا ارەكەت جاسادى. 2009 -جىلى سول كەزدەگى باس پروكۋرور ەريك حولدەر حاليد شەيح موحاممەد پەن تاعى ءتورت ايىپتالۋشىنى نيۋ-يوركتىڭ فەدەرالدىق سوتىندا سوتتاۋ جوسپارىن جاريالادى.
الايدا بۇل شەشىم ساياسي قارسىلىققا تاپ بولدى. ايىپتالۋشىلاردى ا ق ش اۋماعىنا جەتكىزۋ، قاۋىپسىزدىك پەن سوت شىعىندارىنا قاتىستى پىكىرتالاس كۇشەيدى. ءسويتىپ، جوسپار جۇزەگە اسپاي قالدى، ال 2011-جىلى ءىس قايتادان اسكەري كوميسسياعا بەرىلدى. 2012-جىلى موحاممەد پەن تاعى ءتورت ادامعا گۋانتانامودا قايتا ايىپ تاعىلدى.
وسىلايشا، ءىستىڭ سوزىلۋىنا ايىپتالۋشىلاردى قاي سوتتا جانە قانداي تارتىپپەن جاۋاپقا تارتۋ كەرەك دەگەن ۇزاققا سوزىلعان داۋ دا اسەر ەتكەنىن كورۋگە بولادى.
كىنانى مويىنداۋ تۋرالى كەلىسىم نەگە جۇزەگە اسپادى
2024-جىلى حاليد شەيح موحاممەد جانە تاعى ەكى ايىپتالۋشى پروكۋراتۋرامەن كەلىسىمگە كەلدى. ولار كىناسىن مويىنداۋعا كەلىستى، ال ءوز كەزەگىندە پروكۋراتۋرا ولارعا ءولىم جازاسىن كەسپەيدى دەگەن شەشىم قابىلداندى. بۇل كەلىسىم جۇزەگە اسقاندا، ب ا ق-تىڭ جازۋىنشا، ءىس تولىققاندى سوت پروتسەسىنسىز اياقتالۋى مۇمكىن ەدى.
الايدا كەلىسىم جاريالانعاننان كەيىن ا ق ش-تىڭ سول كەزدەگى قورعانىس ءمينيسترى للويد وستين ونىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. وسىدان كەيىن كەلىسىمنىڭ زاڭدىلىعىنا قاتىستى داۋ باستالىپ كەتتى.
2025-جىلعى شىلدەدە فەدەرالدىق اپەللياتسيالىق سوت ءوستيننىڭ كەلىسىمدى توقتاتۋعا وكىلەتتىگى بولعان دەگەن شەشىمگە كەلدى. ءسويتىپ، كىنانى مويىنداۋ تۋرالى كەلىسىم جۇزەگە اسپاي قالىپ، ءىس بويىنشا سوتقا دەيىنگى پروتسەس جالعاسىپ جاتىر.
سوت ەندى قاشان باستالادى
2026-جىلعى 26-تامىزدا ا ق ش اۋە كۇشتەرىنىڭ پودپولكوۆنيگى، اسكەري سۋديا مايكل شراما كوپتەن كۇتكەن سوت پروتسەسىنىڭ جاڭا مەرزىمىن بەلگىلەدى.
حاليد شەيح موحاممەد پەن تاعى ءۇش ايىپتالۋشىنىڭ نەگىزگى سوتى 2028-جىلعى 5 -ماۋسىمدا باستالۋعا ءتيىس.
پروكۋرورلار پروتسەستى بۇدان الدەقايدا ەرتە - 2027 -جىلعى قاڭتاردا باستاۋدى ۇسىنعان. الايدا سۋديا كەلىسكەن جوق، سەبەبى وعان دەيىن دالەلدەردىڭ جارامدىلىعى مەن باسقا دا پروتسەسسۋالدىق ماسەلەلەر بويىنشا داۋلاردى شەشۋ قاجەت. سوندىقتان سوت پروكۋراتۋرا ۇسىنعان مەرزىمنەن شامامەن ءبىر جارىم جىل كەيىنگە قالدىرىلدى.
ساراپشىلار 2028-جىلعى 5-ماۋسىمدى تۇپكىلىكتى داتا دەۋگە ءالى ەرتە ەكەنىن جازادى. سوتتىڭ وسى كۇنى باستالۋى وعان دەيىن بەلگىلەنگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى. ەگەر جاڭا قۇقىقتىق داۋلار نەمەسە اپەللياتسيالار تۋىنداسا، پروتسەسس تاعى كەيىنگە قالۋى مۇمكىن.
وسىلايشا، ارادا شيرەك عاسىر وتسە دە، 11- قىركۇيەك وقيعاسىنا قاتىستى ەڭ ماڭىزدى ىستەردىڭ ءبىرى ءالى نەگىزگى سوت تالقىلاۋىنا جەتكەن جوق. ەندى 2028 -جىلعا بەلگىلەنگەن سوت بۇل ءىستى اياقتاي ما، الدە پروتسەسس تاعى دا سوزىلا ما، ول ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە بولماق.
نازەركە سۇيىندىك