بريتاندىق قۇقىق قازاقستاندا 100 جىل بۇرىن بولعان - ساياسات نۇربەك
قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا بولعان ساراپشىلار وتىرىسىندا اقمولا وڭىرىندە 1914 پەن 1920 -جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن جانە اعىلشىن قۇقىعى بويىنشا تىركەلگەن شاحتادا جۇمىس ىستەگەن بريتاندىق ينجەنەر دجون ۋيلفورد ۋوردەلدىڭ «قىرعىز دالاسىندا» اتتى كىتابى تۋرالى ايتىپ بەردى.
«بريتاندىق ينجەنەر وسىندا تۇرعان. 1915 -جىلدىڭ 17 - تامىزىندا ونىڭ بالاسى دۇنيەگە كەلەدى. كەيىن ول اسكەري ۇشقىش بولىپ كەتەدى. ەڭ قىزىعى ول جۇمىس ىستەگەن شاحتا بريتاندىق قۇقىق بويىنشا تىركەلگەن ەكەن. مەن قىزىق ءۇشىن سول كومپانيانىڭ اكسيالارىن دا تاۋىپ الدىم. سپاسسكتە كونسەسسيا ارقىلى جۇمىس ىستەپ كەلگەن بريتاندىق كاسىپورىندار وتە كوپ بولعان. وسىندا بريتاندىقتار تۇردى. ءبىراق كوپ ۇزاماي كەڭەس ۇكىمەتى ولاردىڭ بيزنەسىن تارتىپ الدى، ولارعا «اقتارمەن» بىرگە قيىر شىعىسقا جانە جاپونياعا قاشۋعا تۋرا كەلدى»، - دەدى ساياسات نۇربەك.
ۋيلفورد ءوز كىتابىندا اقمولا وڭىرىندە وتكىزگەن سول ءبىر شاقتاردى جازىپ قالدىرادى، ءتىپتى ونى فوتوسۋرەتتەرمەن بىرگە جاريالاعان. ساياسات نۇربەكتىڭ سوزىنە قاراعاندا، اتالعان بريتانيالىق ينجەنەر قازاقستاندا بۇرىن حالىقارالىق قۇقىق ءساتتى قىزمەت ەتكەنىن دالەلدەيدى.
«ءبىزدىڭ اۋماقتا 100 جىل بۇرىن حالىقارالىق قۇقىق ۇلكەن تاريحي وقيعالارعا قاراماستان، ەش الاڭسىز جۇمىس ىستەپ تۇردى. دجوننىڭ جانۇياسى جەرگىلىكتى ادامدارمەن ەمىن- ەركىن ارالاستى. ولاردىڭ قازاق دوستارى بولدى، ول سولارمەن بىرگە اڭعا شىعىپ وتىرعان. ونىڭ ەسىندە قازاقستان تۋرالى وتە جىلى ەستەلىكتەر قالىپتى. ول بىلاي جازادى:
«مەن بۇل كىتاپتى ءوز بالالارىما، ولار قانداي كەرەمەت جەردە دۇنيەگە كەلگەندەرىن، ءوسىپ- ونگەندەرىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن ويمەن جازدىم».
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا بريتاندىق بيزنەس تۋرالى قۇجاتتاردىڭ كوپ كولەمى ساقتالعان.
«اقمولا XIX عاسىردا ساۋدا جۇيەسى قالىپتاسقان، ءىرى ساۋدا قالاسى، سالىقسىز ايماق بولىپ كەلدى. ول جارمەڭكە شاھارى بولدى. قاراوتكەل جارمەڭكەسىنىڭ ءوزى دالەل. اقمولا اۋماعىندا قىزمەت ەتكەن كومپانيالار مەن ساۋداگەرلەر سالىقتان، باجدان بوساتىلعان. اقمولا وبلىسىندا تىركەلگەن ساۋداگەرلەر ەش كۋالىكسىز ساۋداسىن دوڭگەلەتە بەرەتىن بولعان. وسىلايشا اقمولا ساۋدا حابىنا تەز- اق اينالىپ شىعا كەلدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى س. نۇربەك.
«وسى قۇجاتتاردى اقتارا وتىرىپ، مەن بريتاندىق قۇقىققا نەگىزدەلەتىن، قارجى حابى جانە وپەراتسيالارى بار «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ تاريحي نەگىزى بارىنا كوزىم جەتە باستادى»، - دەپ ءتۇيدى ءسوزىن ول.
ەسكە سالا كەتەيىك، ۇلت جوسپارىندا ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ استانادا ينۆەستيتسيالىق ماسەلەلەردى شەشەتىن حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىن قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. تەك اعىلشىن تىلىندە ءىس جۇرگىزەتىن قارجىلىق سوتتا انگلوساكسوندىق قۇقىق جۇيەسى قولدانىلادى. بۇنىڭ الدىندا، س. نۇربەك استاناداعى حالىقارالىق سوتتا تەك بريتاندىق سۋديالار جۇمىس ىستەيتىندىگىن حابارلاعان بولاتىن.
اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ