100 مىڭعا جۋىق قازاق تۇراتىن ومبىدا «قازاق مادەنيەت ورتالىعى» اۋاداي قاجەت

استانا. قازاقپارات - ومبى دەسە كوز الدىمىزعا قازاقتىڭ ساياسي ويى مەن ۇلتتىق ساناسى ۇيىسقان، الاش يدەياسى تامىر جايعان تاريحي رۋحاني ورتالىق ەلەستەيدى. بۇل قالادا شوقان ءۋاليحانوۆ كادەت كورپۋسىندا وقىپ، عالىم رەتىندە قالىپتاستى، ساكەن سەيفۋللين ازاماتتىق كوزقاراسىن شىڭدادى.

ومبىدا ءاليحان بوكەيحان رەداكتورلىق قىزمەت اتقارىپ، قوشكە كەمەڭگەر ۇلى، سماعۇل سادۋاقاس ۇلى، مۇراتبەك، اسىلبەك، مۇسىلمانبەك سەيىتوۆتەر، تەمىربولات تەلجان ۇلى ءبىلىم الىپ، ەل ىسىنە ارالاستى. ءالىمحان ەرمەكوۆ، حالەل عابباسوۆ، نىعمەت نۇرماقوۆ سەكىلدى مەملەكەت قايراتكەرلەرى دە وسى ورتادان تۇلەپ ۇشتى. ماعجان جۇمابايەۆ پەن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ ومبىعا تالاي ايالداپ، قازاق جاستارىنىڭ رۋحىن وياتتى. «كازپەدۋچيليشە» مەن وزگە وقۋ ورىندارى ارقىلى ومبى قازاقتىڭ تالاي عالىمىن، ۇستازىن، زيالىسىن تاربيەلەپ، ۇلت تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى.

XX عاسىردىڭ باسىندا ومبى وبلىسىندا التى جۇزگە جۋىق قازاق اۋىلى بولعان، قازىر شامامەن قىرىق اۋىل قالعان. 1914 -جىلعى 18-ساۋىردە ومبىدا قازاق جاستارىنىڭ بەيرەسمي «بىرلىك» ۇيىمى قۇرىلدى. ۇيىم قۇرامىندا ا. سەيىتوۆ، م. سەيىتوۆ، م. جۇمابايەۆ، س. سادۋاقاسوۆ، ا. بارجاقسين، ش. ءالجانوۆ، ب. ءبايدىلدين، ا. سەيدالين، ق. كەمەڭگەر ۇلى، ع. توعجانوۆ، د. ءادىلوۆ، و. تەمىربەكوۆ جانە وزگە دە ەل بولاشاعىنا بەيجاي قاراماعان جاس زيالىلار بولدى.

«بىرلىك» ۇيىمى قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن، ونەرىن، ادەبيەتىن دامىتۋ، ۇلتتىق ساناسى مەن ەلدىك سەزىمىن وياتۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويدى. وسى ماقساتتا 1916-جىلى «بالاپان» اتتى قولجازبا جۋرنال شىعارىلىپ، وندا اعارتۋشىلىق، ۇلتتىق تاربيە، قوعامدىق ويعا قاتىستى ماقالالار جاريالاندى. بۇل باسىلىم قازاق جاستارى اراسىندا جاڭا يدەيالاردىڭ تارالۋىنا، ۇلتتىق كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.

سودان بەرى تالاي عاسىر وتسە دە، الاش زيالىلارىنىڭ ىزگى ىستەرىن جالعاۋشىلار سول ولكەدە كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇگىندە ومبى وبلىسىندا قازاققا تيەسىلى 12 ۇلتتىق بىرلەستىك بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى قازاق مادەنيەتىن جانداندىرۋ، انا ءتىلدى ۇيرەتۋ، كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋ، قازاق تىلىندەگى كىتاپتار تاراتۋ، ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ سياقتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرادى.

سونداي ۇيىمداردىڭ ءبىرى - «ومبى قازاقتارى» بىرلەستىگى. ۇيىمنىڭ نەگىزىن قالاعاندار - قۋانىش ەلەۋتايەۆ پەن تورعىن اشەنوۆا. بۇگىنگى كۇنى بۇل ۇيىم رەسەي مەن الىس- جاقىن شەتەلدە كەڭىنەن تانىمال. ولار انا ءتىلدى دارىپتەپ، ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋعا بار كۇشىن سالىپ كەلەدى. ۇيىم مادەني، سپورتتىق شارالاردى ءجيى وتكىزەدى، كەلەلى كەڭەستەردە ۇنەمى باس قوسادى.

ۇيىمنىڭ شىعارماشىلىق باستامالارىنىڭ ءبىرى - «ومبى قازاقتارى» گازەتى. ون جىلدان استام ۋاقىت بويى گازەت تەك اقپاراتتىق كەڭىستىكتى تولىقتىرىپ قانا قويماي، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل باسىلىم قازاقستانداعى ۇلتتىق بايگە «ۇركەر» سىيلىعىنا دا يە بولدى.

كۇنى كەشە ۇيىم باسشىلارى قۋانىش پەن تورعىن استاناعا اتباسىن تىرەدى. وسى ساپار اياسىندا ولار «الجير» ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەي- مەموريالدىق كەشەنىندە بولىپ، تاريحپەن تاعىلىمدى جۇزدەسۋ وتكىزدى. ساپار بارىسىندا تورعىن حانىم وزدەرى شىعارىپ كەلە جاتقان «ومبى قازاقتارى» باسىلىمىنىڭ وڭايلىقپەن دۇنيەگە كەلمەگەنىن ايتتى. «بۇگىنگە دەيىن «ارۋ قىز»، «سۋپەركەلىن»، «ليگا درۋجبى»، «التىن ادام» سەكىلدى ەلۋگە جۋىق الەۋمەتتىك- مادەني جوبانى جۇزەگە اسىردىق. سونىڭ ىشىندە ەڭ اۋىر، ەڭ جاۋاپتى جوبا - وسى گازەتتى تۇراقتى شىعارۋ بولدى»، - دەيدى ول.

ايتا كەتەرلىگى، باسىلىمدا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ بارلىعى دەرلىك جالاقىسىز جۇمىس ىستەيدى. «نەگىزگى قىزمەتتەرى بولا تۇرا، ۋاقىت تاۋىپ، ەلدىك نامىسقا سۇيەنىپ، تەگىن ەڭبەك ەتۋگە كەلىسكەن بۇل ازاماتتاردىڭ جانكەشتىلىگى - ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق. گازەت شىعارۋ ءىسىنىڭ قانشالىقتى قىمبات ءارى ماشاقاتتى ەكەنىن جاقسى بىلسەك تە، بۇل باسىلىم ءبىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت. ويتكەنى ول - ومبى قازاقتارىنىڭ تاريحىن حاتقا تۇسىرەتىن، تىنىس- تىرشىلىگىن، اۋىلدارداعى احۋالدى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزەتىن بىردەن- ءبىر رۋحاني دەرەككوز. اۆتورلارعا «ءجۇز جىلدان كەيىن ۇرپاعىڭىز پۋشكين اتىنداعى كىتاپحاناعا كەلىپ، ءسىزدىڭ جازعانىڭىزدى وقىپ، ءسىزدى تانيتىن بولادى» دەپ ايتۋىمىز دا سوندىقتان. بۇگىندە گازەت ومبى وبلىسىنداعى 32 اۋداننىڭ 22 سىنە تارالىپ، قانداستاردىڭ رۋحىن كوتەرىپ وتىر.

وسى ماقساتتىڭ جالعاسى رەتىندە ءجۇز مىڭعا جۋىق قازاق تۇراتىن ومبى قالاسىندا قازاق مادەنيەت ورتالىعىن اشۋ ءىسى قولعا الىنۋدا. بۇل باستاماعا جەرگىلىكتى اكىمدىك قولداۋ تانىتىپ، ورتالىققا تەگىن كابينەتتەر بەردى. ەندىگى ماسەلە - سول عيماراتتى جوندەپ، تولىققاندى مادەني كەڭىستىككە اينالدىرۋ. وكىنىشكە قاراي، بارلىعى قاراجاتقا تىرەلىپ تۇر. دەگەنمەن جاناشىرلىق تانىتىپ، قولدان كەلگەنشە كومەكتەسىپ جاتقان ازاماتتار دا بار. ەگەر بۇل ورتالىق اشىلسا، ول ومبى قازاقتارى ءۇشىن انا ءتىلىن ۇيرەنەتىن، تاريحىن تانىتاتىن، مادەني شارالار وتەتىن، جاستار مەن اقساقالداردى توعىستىراتىن رۋحاني وردا بولماق. ياعني گازەت ارقىلى رۋحتى كوتەرسەك، مادەنيەت ورتالىعى ارقىلى سول رۋحتى ۇرپاق ساناسىنا ورنىقتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز»،- دەپ اتاپ ءوتتى.

اڭگىمە بارىسىندا ورتاق ماقساتتارىمىز بەن مۇراتتارىمىزدىڭ ءبىر ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك. الداعى 2026 -جىلى بىرلىكتە اتقارىلاتىن جوبالارعا باسىمدىق بەرىپ، قانداستاردىڭ رۋحاني ءومىرىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن باستامالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋعا ۋاعدالاستىق.

جارقىنبەك ءجۇمادىل ۇلى