ميزامشۋاق: كۇزدىڭ سوڭعى جىلىمىعى نەنى بىلدىرەدى

قازاق حالقى تابيعاتتاعى ءاربىر وزگەرىستى ءجىتى باقىلاپ، اۋا رايىنىڭ قۇبىلىستارىنا وزىنشە اتاۋ بەرگەن. سونىڭ ءبىرى - جازدىڭ ىستىعى باسىلىپ، العاشقى سالقىن تۇسكەننەن كەيىن قايتادان جىلىناتىن كەزەڭ. ميزامشۋاقتىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا: بىرنەشە كۇن سالقىنداعاننان كەيىن كۇن قايتا جىلىنىپ، اسپان اشىلىپ، تابيعات ءبىر ساتكە جازدى ەسكە تۇسىرەدى.

ادەتتە ميزامشۋاق قىركۇيەكتىڭ سوڭعى كۇندەرى مەن قازان ايىنىڭ العاشقى جارتىسىندا بايقالادى. دەگەنمەن ونىڭ ناقتى مەرزىمى جىل سايىن اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي وزگەرىپ وتىرادى. كەي جىلدارى بۇل كەزەڭ ۇزاققا سوزىلسا، كەيدە قىسقا ۋاقىتپەن شەكتەلۋى مۇمكىن.

ميزامشۋاق اتاۋى قايدان شىققان؟

«ميزامشۋاق» ءسوزىنىڭ توركىنىنە قاتىستى بىرنەشە تۇسىنىك بار. قازاقى ۇعىمدا «ميزام» دەپ كۇزدە اۋادا قالىقتاپ جۇرەتىن ورمەكشىنىڭ جىڭىشكە ءجىبىن، اق ۇلپەك ءتارىزدى ۇشپالى جىپتەردى اتاعان. كۇن ساۋلەسى تۇسكەندە مۇنداي ورمەك جىپتەرى الىستان انىق بايقالادى.

كۇزدىڭ جىلى كۇندەرىندە دالادا وسىنداي جىپتەردىڭ كوپتەپ ۇشۋى تابيعاتتىڭ وزىندىك بەلگىسى رەتىندە قابىلدانعان. سوندىقتان «ميزام» مەن «شۋاق» سوزدەرىنىڭ تىركەسۋى كۇزدەگى جىلى، شۋاقتى كەزەڭنىڭ اتاۋىنا اينالعان دەگەن تۇسىنىك بار.

ميزامشۋاقتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى باسقا حالىقتاردىڭ مادەنيەتىندە دە كەزدەسەدى. ماسەلەن، اعىلشىن تىلىندە بۇل قۇبىلىس Indian summer - «ءۇندى جازى» دەپ اتالادى. گەرمانيادا كۇزدىڭ وسىنداي جىلى كەزەڭىنە قاتىستى «كارى ايەلدەردىڭ جازى» دەگەن اتاۋ كەزدەسسە، يتاليادا ونى اۋليە مارتينمەن بايلانىستىرادى، ياعني ءار حالىق تابيعاتتاعى ءبىر قۇبىلىستى ءوز تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن دۇنيەتانىمىنا ساي اتاعان.

كۇزدىڭ سوڭعى شۋاعى

ميزامشۋاق كەزىندە كۇندىز اۋا رايى ءبىرشاما جىلىنادى. الايدا تاڭەرتەڭ جانە كەشكى ۋاقىتتا سالقىن سەزىلەدى. كەيدە تۇندە جاڭبىر جاۋىپ نەمەسە ءشوپ باسىنا شىق ءتۇسىپ، كۇن شىققان سوڭ ونىڭ ورنىنا جىلى شۋاق ورنايدى.

قازاقى تانىمدا بۇل كەزەڭ تابيعاتتىڭ قىس الدىنداعى سوڭعى تىنىسى ىسپەتتى. كۇننىڭ جىلىنۋى ادامدارعا سىرتتاعى شارۋالاردى اياقتاپ، قىستىڭ قامىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.

بۇرىنعى كەزدە اۋىلداعى تىرشىلىك تە وسى تابيعي ىرعاققا بەيىمدەلگەن. ايەلدەر قىسقا ارنالعان ازىق- تۇلىكتى دايىنداپ، جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستى ساقتاۋعا ازىرلەگەن. ەر ادامدار قىرداعى جۇمىستارىن اياقتاپ، جينالماي قالعان ەگىندى جيناعان، وتىن-سۋىن قامداعان، ياعني ميزامشۋاق - جاي عانا جىلى اۋا رايى ەمەس، قازاقتىڭ ءداستۇرلى شارۋاشىلىق كۇنتىزبەسىندە وزىندىك ورنى بار كەزەڭ.

قىسقا دايىندىقتىڭ بەلگىسى

قازاق ءۇشىن تابيعات پەن ادامنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان. اتا-بابالارىمىز اۋا رايىن قازىرگى كەزدەگىدەي مەتەورولوگيالىق قۇرالدار ارقىلى ەمەس، قورشاعان ورتاداعى وزگەرىستەرگە قاراپ بولجاعان.

قۇستاردىڭ قيمىلىنا، مالدىڭ مىنەزىنە، وسىمدىكتەردىڭ وزگەرىسىنە، اسپاننىڭ تۇسىنە، جەلدىڭ باعىتىنا دەيىن نازار اۋدارعان. ميزامشۋاقتىڭ كەلۋى دە وسىنداي تابيعي بەلگىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلدانعان.

حالىق اراسىندا ميزامشۋاق كەزىندەگى اۋا رايىنا قاراپ الداعى كۇز بەن قىسقا قاتىستى ءتۇرلى بولجامدار ايتىلعان. ماسەلەن، وسى كەزەڭ جىلى ءارى اشىق بولسا، كۇزدىڭ كەيىنگى بولىگى سالقىن بولادى دەگەن تۇسىنىك بولعان. ال ميزامشۋاقتىڭ سالقىن نەمەسە جاۋىندى وتۋىنە قاراي قازان مەن قاراشاداعى اۋا رايىن بولجاعان.

ارينە، مۇنداي بولجامدار - عىلىمي مەتەورولوگيالىق بولجام ەمەس، حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان تاجىريبەسى مەن تابيعاتتى باقىلاۋىنان قالىپتاسقان ءداستۇرلى تانىم.

ميزامشۋاق جانە حالىقتىق كۇنتىزبە

قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇنتىزبەسىندە جىلدىڭ ءار كەزەڭى بەلگىلى ءبىر تابيعي قۇبىلىستارمەن بايلانىستىرىلعان. جازدىڭ اپتاپ ىستىعى باسىلىپ، كۇن مەن ءتۇننىڭ ۇزاقتىعى تەڭەسە باستاعان تۇستا تابيعاتتاعى وزگەرىستەر دە ايقىن سەزىلەدى.

كۇزگى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى ادەتتە قىركۇيەكتىڭ 22-23-كۇندەرىنە سايكەس كەلەدى. وسى ۋاقىتتان كەيىن ءتۇن ۇزارتىپ، كۇن قىسقارا باستايدى. اۋا رايى بىرتىندەپ سالقىنداپ، وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋى باياۋلايدى.

بۇل كەزەڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن دە ماڭىزدى بولعان. ەگىن جيناۋ جۇمىستارى اياقتالىپ، مالدى جايىلىمنان قىستاۋعا جاقىنداتۋ، قىسقى جەم-ءشوپتى دايىنداۋ سياقتى جۇمىستار قارقىن العان.

سوندىقتان ميزامشۋاقتىڭ كەلۋى تابيعاتتىڭ عانا ەمەس، ادام تىرشىلىگىنىڭ دە جاڭا كەزەڭگە اۋىسقانىن بىلدىرگەن.

حالىق نانىمىنداعى ميزامشۋاق

ميزامشۋاققا قاتىستى حالىق اراسىندا ءتۇرلى نانىم-سەنىمدەر مەن اۋا رايىن بولجاۋعا ارنالعان بەلگىلەر قالىپتاسقان.

مىسالى، دالادا ورمەكشىنىڭ تورى مەن جىپتەرى كوپ بايقالسا، كۇزدىڭ جىلى ءارى اشىق بولاتىنىنا جورىعان. ال ميزامشۋاق كەزىندە اڭشىلىق ءساتتى بولسا، اڭشىنىڭ عانا ەمەس، ونىڭ وتباسى مەن مالىنىڭ دا جىل بويى امان بولاتىنىنا سەنگەن.

بۇل كەزەڭ حالىق اراسىندا قۋانىش پەن بەرەكەنىڭ مەزگىلى رەتىندە دە قابىلدانعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ ەل-جۇرت ءبىر-بىرىنە قوناققا بارىپ، باس قوسقان. كەي وڭىرلەردە ميزامشۋاق كەزىندە ۇيلەنۋ تويلارىن وتكىزۋ جاقسى ىرىم سانالعان.

جاڭا ۇيگە كوشۋگە دە وسى كەزەڭدى قولايلى ساناعان حالىقتىق تۇسىنىكتەر بار. مۇنداي نانىمداردىڭ بارلىعى ادامنىڭ تابيعات ىرعاعىمەن بىرگە ءومىر سۇرگەنىن كورسەتەدى.

ميزامشۋاق - تابيعاتتىڭ ەسكەرتۋى

اتا-بابالارىمىز ءۇشىن تابيعاتتاعى ءاربىر وزگەرىستىڭ وزىندىك ءمانى بولعان. ال ميزامشۋاق - قىس الدىنداعى سوڭعى جىلى كەزەڭ رەتىندە ەرەكشە نازار اۋدارعان قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى.

كۇننىڭ قايتا جىلىنۋى ادامدارعا تابيعاتتىڭ ءالى دە بىرەر كۇنگە مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعانىن اڭعارتقان. سوندىقتان وسى ۋاقىتتا قىسقا قاجەتتى ازىق-تۇلىك پەن وتىندى دايىنداپ، شارۋانى اياقتاۋعا اسىققان.

بۇگىندە اۋا رايىن زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى الدىن الا بىلۋگە مۇمكىندىك بار. دەگەنمەن حالىقتىق كۇنتىزبە مەن تابيعات بەلگىلەرىنە قاتىستى ۇعىمدار ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ قالا بەرەدى.

ميزامشۋاق - وسىنداي ءداستۇرلى تانىمنىڭ جارقىن مىسالى. ول ءبىر جاعىنان كۇزدىڭ سوڭعى شۋاقتى كۇندەرىن بىلدىرسە، ەكىنشى جاعىنان تابيعاتتىڭ قىسقا بەت العانىن ەسكە سالاتىن كەزەڭ.

استاناداعى بۇگىنگى جايماشۋاق كۇن دە كۇزدىڭ وسى ءبىر ەرەكشە ءساتىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سالقىن كۇندەردىڭ اراسىندا توگىلگەن كۇن شۋاعى - تابيعاتتىڭ قىس الدىنداعى سوڭعى سىيىنداي.

قازاقتىڭ «قىستىڭ قامىن جاز ويلا» دەگەن ءسوزى دە وسىنداي تابيعي كەزەڭدەردىڭ ءمانىن اڭعارتادى. ميزامشۋاق - جىلىلىقتى تاماشالايتىن عانا ەمەس، الداعى سۋىققا قامداناتىن ۋاقىت.

اۆتور

ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى