يمانقارا ۇڭگىرىنىڭ قۇپياسى

جەرگىلىكتى جۇرت يمانقارا تاۋى دەپ اتاعانىمەن، كوك زەڭگىرمەن تالاساتىنداي ەمەس. وبلىستىق تاريحي- مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ونىڭ ۇزىندىعى شامامەن 2 شاقىرىمعا سوزىلادى. ال بيىكتىگى - 200 مەتر، ەنى 300 مەتردەن اسادى.

تاۋدىڭ باتىس باۋرايىندا ۇڭگىر قازىلىپتى. ۇڭگىردە ءۇش ءدالىز بەن قوسالقى قۋىستار بار. بۇل ۇڭگىردىڭ بيىكتىگى - 2، ەنى - 2,5، تەرەڭدىگى 25 مەترگە جەتەدى. ءبىراق اتالعان ۇڭگىردىڭ ءدال قاي جىلى قازىلعانى جونىندە ناقتى دەرەك بولماعانىمەن، ءتۇرلى بولجام ايتىلادى.

سونداي بولجامنىڭ بىرىنە توقتالساق، ۇڭگىردى العاشقى قاۋىم ادامدارى قازۋى مۇمكىن. الايدا بۇل بولجام ءالى كۇنگە دالەلدەنبەي كەلەدى. تاعى ءبىر بولجامعا توقتالساق، ۇڭگىر ورتا عاسىرلاردا قولدان قازىلىپ، اۋليەگە تابىناتىن ورىن بولۋى مۇمكىن.

تاۋداعى ۇڭگىرگە قاتىستى زەرتتەۋشىلەر ءارقيلى پىكىر ايتقانىمەن، ورتاق تۇجىرىم جاسالماعان. دەگەنمەن، كوپشىلىگى ۇڭگىر 1911-جىلى قازىلعان دەپ بولجام جاسايدى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى يۋري پاستۋحوۆتىڭ ەستەلىگىندە «اعىلشىن كاسىپكەرى نوبەل 1911-جىلى ەمبىدە مۇناي ىزدەستىرۋگە كونتسەسسيا العان. سول كەزدە ۇڭگىردى قويما رەتىندە قازعان بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى مۇناي قوندىرعىسىنىڭ ورنى بار»، دەپ جازىلعان.

اتالعان تاۋ سىلەمىندە بەلگىلى ارحەولوگ، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى زەينوللا ساماشيەۆ ارحەولوگيالىق توپپەن بىرگە 1989- 1991 -جىلدارى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپتى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا، يمانقارا تاۋىندا التى وبا مەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىرعا جاتاتىن قابىرلەر انىقتالىپتى. قابىرلەردەن ادام سۇيەكتەرى، قانجار مەن قولا جەبە، قولا اينا، شىنى مونشاق، قىش ىدىستار تابىلىپتى. قورعانداردىڭ بيىكتىگى 0,5-1 مەتر ارالىعىندا بولسا، ديامەترى 3-15 مەتر شاماسىندا. ال 2005-جىلى جەرگىلىكتى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى 18 وبا انىقتاپتى.

ارحەولوگيالىق زەرتتەۋگە سايكەس مۇندا سارماتتاردىڭ جەرلەنگەنىنە توقتام جاسالىپتى. تاۋدىڭ باتىس بولىگىندە قۇلپىتاستار جاتىر. ون زيرات توپىراق پەن تاستان ۇيىلگەن. ال ءبىر ساعانا تام بور تاسىنان قالانعان. ساعانا تامنىڭ كولەمى - 3*4 مەتر. تاقتا تەكتەس قۇلپىتاستارعا سالىنعان رۋ تاڭبالارى جونىندە ءالى تولىق زەرتتەۋ جوق. قابىرلەردىڭ شامامەن ХVІІІ-ХІХ عاسىرلاردا قازىلعان بولۋى مۇمكىن ەكەنى جوققا شىعارىلمايدى.

بۇل مەكەن نەگە يمانقارا اتالعان؟ بۇل اتاۋعا قاتىستى ناقتى دەرەك جوق. الايدا تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلار تاۋ اتاۋىن ادام ەسىمىمەن بايلانىستىرادى.

«يمانقارا تاۋى ءالى تولىق زەرتتەلمەي كەلەدى. اداي كوتەرىلىسىنىڭ وسى تاۋدىڭ ماڭىنان باستالعانى تۋرالى دەرەكتى زەرتتەۋ قاجەت. ويتكەنى سول كوتەرىلىستە ەرلىگىمەن تانىمال بولعان باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالۋى مۇمكىن دەگەن دەرەك بار. بۇل دەرەككە جان- جاقتى ۇڭىلگەن ءجون. تاۋدىڭ تاريحىن زەردەلەگەندە جان- جاقتى دالەلدەردى سارالاۋ كەرەك. اتالعان مەكەندەگى تەرەڭ شىڭىراۋ قولمەن قازىلعانى داۋسىز»، دەگەن ەدى ولكەتانۋشى وتەپبەرگەن الىمگەرەيەۆ.

ومىردەن وتكەن ولكەتانۋشىنىڭ ەستەلىگىندە يمانقاراداعى ۇڭگىرگە 1911-جىلى وسى وڭىردەن مۇناي وندىرۋگە كىرىسكەن الفرەد نوبەلدىڭ ينجەنەرلەر شتابى ورنالاسقان دەگەن پىكىر بار. بۇل - شىندىققا جاناساتىنداي پىكىر. ويتكەنى تاۋدىڭ جازىققا ۇلاسار شەتىندە ⅩⅩعاسىرداعى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىنىڭ قاڭقاسى قالعان. نوبەلدىڭ ۇڭگىردى ەداۋىر كەڭەيتكەنى جونىندە بولجام دا جوق ەمەس.

زەرتتەۋشىلەر ءبىر نۇسقانى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى وقيعامەن بايلانىستىرا ايتادى. سۇراپىل سوعىس ورشىگەن 1944 -جىلى نەمىستەر جىبەرگەن تۇركىستان لەگيونىنىڭ ساربازدارىنان قۇرالعان اۋە دەسانتى ءدال وسى ۇڭگىردى پانالاعان.

قالاي دەسەك تە، يمانقارا تاۋى مەن ونداعى ۇڭگىردىڭ قۇپياسى جىل وتكەن سايىن كومەسكىلەنۋى مۇمكىن. ويتكەنى ءتۇرلى بولجام ايتىلعانىمەن، كونە تاريح كومبەسىنىڭ كىلتى اشىلار ەمەس.

اتىراۋ وبلىسى

جولداسبەك كوشەرباي ۇلى

egemen.kz