ياحتالار، جەل ەلەكتر ستانسياسى جانە قوي ەتى: قازاقستان مەن ب ا ءا-نى نە بىرىكتىرەدى
11-12-مامىر كۇندەرى ەلىمىزگە ابۋ ءدابيدىڭ تاق مۇراگەرى شەيح حالەد بەن مۇحاممەد ءال ناحايان رەسمي ساپارمەن كەلەدى. Kazinform ءتىلشىسى ساپاردىڭ ماڭىزى مەن ەكىجاقتى قاتىناستىڭ دامۋ باعدارىن ساراپتاپ كوردى.
تاق مۇراگەرىنىڭ قازاقستانعا ات باسىن بۇرۋى - استانا مەن ءابۋ-دابي اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزدى قادامى. وسى ارقىلى قوس تاراپ سەنىم مەن قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جالعاستىرۋعا بەيىل. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساياسي-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ماسەلەلەردىڭ بولاشاق دامۋ الەۋەتى تالقىلانادى دەپ كۇتىلۋدە. ساپار قورىتىندىسى بويىنشا ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ءبىرقاتار قۇجاتقا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر.
تاق مۇراگەرى: ب ا ءا دامۋىنداعى نەگىزگى ءرول
شەيح حالەد بەن مۇحاممەد بەن زايد ءال ناحايان - ب ا ءا پرەزيدەنتى، ابۋ-دابي ءامىرى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناحاياننىڭ تۇڭعىش ۇلى. 1982-جىلى 8-قاڭتاردا ءابۋ-دابيدە دۇنيەگە كەلگەن. جارى فاتيما بينت سۋرۋر ءال ناحايان ەكەۋى ءتورت بالا تاربيەلەۋدە. ساياساتتا بەلسەندى، ستراتەگيالىق رەفورمالارعا ارالاساتىن ەل باسشىلىعىنىڭ جاڭا بۋىنى سانالادى.
مۇراگەر اريزونا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن (ساياساتتانۋ بويىنشا باكالاۆريات) جانە دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىن (حالىقارالىق قاتىناستار بويىنشا ماگيستراتۋرا) بىتىرگەن. وعان قوسا لوندون كورولدىك كوللەدجىندە اسكەري عىلىم دوكتورى دارەجەسىن الىپ، الەمدىك كوشباسشىلارىن دايارلايتىن ساندحەرست كورولدىك اسكەري اكادەمياسىندا (ۇلى بريتانيا) اسكەري دايارلىقتان وتكەن.
2016-جىلدان باستاپ شەيح حالەد ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءبىرقاتار جوعارى لاۋازىمدا بولدى، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك باسشىسى جانە ب ا ءا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرى بار. 2023-جىلى ناۋرىزدا ءابۋ-ءدابيدىڭ تاق مۇراگەرى اتانىپ، امىرلىكتىڭ اتقارۋشى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ تاعايىندالدى.
قازىر ەكونوميكا مەن عىلىمي زەرتتەۋ سەكتورىن باقىلايدى. ADNOC ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى، ب ا ءا گەنوميكا جونىندەگى كەڭەسى مەن ATRC وزىق تەحنولوگيالار جونىندەگى كەڭەسىنە جەتەكشىلىك ەتەدى. جوعارى تەحنولوگيالار، ورنىقتى ءوسۋ سالاسىندا جەتەكشى ساياساتكەردىڭ ءبىرى. ماڭىزدى باستامالارىنىڭ قاتارىنا قۇنى 50 ميلليارد ديرحام تۇراتىن Ghadan 21 باعدارلاماسىن، Hub71 تەحنولوگيالىق حابىن، گەنومنىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى مەن ءابۋ-ءدابيدىڭ 2031-جىلعا دەيىنگى ونەركاسىپ ستراتەگياسىن جاتقىزۋعا بولادى.
2023-جىلى ناۋرىزدا ءابۋ-ءدابيدىڭ تاق مۇراگەرى اتانعان ساتتەن باستاپ شەيح حالەد ءبىرقاتار ماڭىزدى شەتەلدىك ءىس-شاراعا قاتىستى. ەستە بولسا، وتكەن ايدا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ اتىنان ريم پاپاسى فرانتسيسكتى جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسقان بولاتىن. برازيلياداعى G20 سامميتىنە قاتىسىپ، وندا ەگيپەت پرەزيدەنتى ابدەل فاتتاح اس-سيسي جانە فرانسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرونمەن، يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى دجوردجا مەلونيمەن جانە و ا ر پرەزيدەنتى سيريل رامافوسامەن كەلىسسوز جۇرگىزگەنىن بىلەمىز. 2023-جىلى قىركۇيەكتە رەسمي ساپارمەن ءۇندىستاندا بولىپ، پرەمەر-مينيستر نارەندرا موديمەن كەزدەستى.
ساياسي ديالوگ
قازاقستان مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناس 1992-جىلى 1-قازاندا ورناعان ەدى. 2006-جىلى ءابۋ-دابيدە قازاقستاننىڭ ەلشىلىگى اشىلسا، ال ودان ءبىر جىل بۇرىن استانادا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ەلشىلىگى اشىلدى. بۇگىن ەكى ەلدىڭ ديپلوماتياسىن توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەر ماديار مەڭىلبەكوۆ پەن مۇحاممەد سايد مۇحاممەد ءال- اريكي تابىستى جۇرگىزىپ كەلەدى. 30 جىلدام استام ۋاقىت ىشىندە ەلارالىق قارىم-قاتىناس ءوزارا كومەك پەن ءتيىمدى الىس-بەرىس اياسىندا دامعانىن كورىپ وتىرمىز.
قازىر قازاقستان مەن امىرلىكتەردىڭ ەكىجاقتى ءىس-قيمىلىن رەتتەيتىن شارتتىق-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى. جۇزدەن استام قۇجاتتان تۇراتىن اۋقىمدى كەلىسىم ساياسي-ەكونوميكالىق سەرپىلىسكە سەپ بولعانى جاسىرىن ەمەس. كەلىسىمدەردە بارلىق باعىت قامتىلعان: ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى: ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى؛ قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ تۋرالى؛ سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى؛ سونداي-اق ازاماتتىق جانە كوممەرتسيالىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارتتار بار.
ارينە، مۇنداي جوعارى ساياسي بايلانىس ءۇشىن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جەكە جۇزدەسۋى، تىكەلەي تاپسىرماسى شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى انىق. بۇل ورايدا قارقىندى قادام بايقالادى. مىسالى، پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆ ب ا ءا- گە 2020 جانە 2023-جىلدارى رەسمي ساپارمەن، 2022 جانە 2023-جىلدارى جۇمىس ساپارىمەن باردى. امىرلىكتەر تاراپى دا قالىس قالعان جوق، 2018-جىلى شىلدەدە ب ا ءا- ءنىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناحايان قازاقستانعا كەلدى.
حالىقارالىق ارەناداعى قولداۋ
قازاقستان مەن ب ا ءا- نىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ورتاق تۇسى كوزقاراس جاقىندىعىندا جاتىر. قوس مەملەكەت ەگەمەندىك، اۋماق تۇتاستىعى جانە ىشكى ىستەرگە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا بەرىك.
دوستاس ەل استانانىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باستامالارىنىڭ قولداۋشى. قازاقستاننىڭ اوسشك، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى يسلام ۇيىمىنداعى ءبىرقاتار يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەپتەستى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق
ەكونوميكا قازاقستان- امىرلىكتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالادى. QazTrade ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە سەنسەك، وتكەن جىلى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 277,4 ميلليون ا ق ش دوللارىن قۇرادى. وكىنىشتىسى، قازاقستان ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى كەمىگەن - وتكەن جىلى 131,1 ميلليون ا ق ش دوللارىنا ازەر جەتتى (2023-جىلى - 209,5 ميلليون ا ق ش دوللارى). بۇعان شيكى مۇناي مەن مىس تاسىمالىنىڭ ۋاقىتشا توقتاۋى سەبەپ بولعان كورىنەدى.
دەگەنمەن، يمپورت بويىنشا وڭ ديناميكا بار: 2024-جىلى ب ا ءا- دەن قازاقستانعا 146,3 ميلليون ا ق ش دوللارىنىڭ ءونىمى كەلگەن، ياعني 2023-جىلدان 25 پايىزعا جۋىق جوعارى. امىرلىكتەر يمپورتىنىڭ دەنى - قۇبىر مەن مۇناي ونىمدەرى، قوزعالتقىشتار، فارماتسيەۆتيكا، جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارى.
ال قازاقستاننىڭ ەكسپورت پوزيتسياسىندا كۇمىس، ينەرتتى گاز، قوي ەتى مەن بۇرشاق داقىلى كوش باستاپ تۇر. جاڭا ەكسپورت نومەنكلاتۋراسىنىڭ دا اۋقىمى كەڭەيۋدە: ب ا ءا- گە قازاقستاندىق ياحتا، تىڭايتقىش جانە بولات بۇيىمدار جونەلتىلدى.
ورايى كەلگەندە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى باسا ايتقان ءجون. 2005-2023-جىلدارى ارالىعىندا امىرلىكتەر قازاقستانعا 3,7 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا تەڭ تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيعان. 2022-جىلدىڭ وزىندە كورسەتكىش 416,7 ميلليون ا ق ش دوللارىنا تەڭەستى. بەلسەندى ينۆەستورلاردىڭ قاتارىندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا، سيفرلاندىرۋ جانە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم سالالارىنداعى جەتەكشى ۇيىمدار - Mubadala ،Masdar جانە ADQ سەكىلدى كومپانيالار بار.
ب ا ءا اقپارات كەڭىستىگىندەگى حابارعا سۇيەنسەك، شەيح حالەدتىڭ ساپارى بارىسىندا قازاقستان ۇكىمەتى مەن Masdar كومپانياسى اراسىندا قۋاتى 1 گۆت بولاتىن جەل ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلماق. جوبا ورتالىق ازياداعى «جاسىل ەنەرگەتيكا» سالاسىنداعى ءىرى بىرلەسكەن باستاماعا اينالۋى مۇمكىن.
گۋمانيتارلىق جانە مادەني بايلانىس
قازاقستان مەن ب ا ءا اراسىنداعى رۋحاني ۇندەستىك بۇرىننان بايقالادى. اسىرەسە، مادەني جاقىندىقتىڭ ءجونى بولەك. تاراپتار گۋمانيتارلىق باستامالاردى جۇزەگە اسىرىپ، ءبىلىم بەرۋدى بەلسەندى دامىتۋدا. امىرلىكتەردە قازاقستاننىڭ مادەني اپتالىعى، «استانا بالەت» تەاترىنىڭ قويىلىمى، كورمە مەن قولونەر جارمەڭكەسىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. 2023-جىلى استانادا مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسىنىڭ فيليالى اشىلسا، بۇنىڭ الدى ءابۋ-دابيدە «اباي» مادەني زالى مەن «الەم بالالار كوزىمەن» كورمەسى اشىلدى.
ەكىجاقتى تاريحتىڭ جاڭا پاراعى 2019-جىلى باستالعانداي. سول جىلى ب ا ءا- ءنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان اسپان الەمىنە بەت الدى. مۇنداي قاتىناس ەكى ەلدىڭ عارىش سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن جاڭا ارناعا بۇرىپ، ۇزاقجىلدىق سەرىكسەستىكتى بەكەمدەي تۇسكەندەي.
ايتا كەتەيىك، شەيح حالەدتىڭ قازاقستانعا ساپارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ ارنايى شاقىرۋنان سوڭ بولعالى تۇر. ب ا ءا- ءنىڭ اقپارات كەڭىستىگىندەگى مالىمەتكە سەنسەك، امىرلىكتەر كەزدەسۋدە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس، ەنەرگەتيكا، ينۆەستيتسيا مەن ورنىقتى تەحنولوگيالار تۋرالى ءسوز قوزعايتىن بولادى.
