XXI عاسىرداعى قۇلدىق: قازاقستانداعى جاسىرىن جۇيە جانە ادىلدىككە اپارار جول

44 جاستاعى جامال ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن اۋىر جاعدايلاردى بىزگە ايتۋعا ءبىراز قينالدى. بالكىم قايتادان ەسىنە تۇسىرگىسى كەلمەگەن دە بولار. دەگەنمەن ونان سۇحبات الىپ، ءمان-جايدى تەرەڭىنەن زەرتتەدىك.

«تۋىسىڭ كەلسە، جامان نارسە ويلامايسىڭ»

جامال العاش ءماجبۇرلى ەڭبەككە 15 جاسىندا تاپ بولىپتى. سوزىنشە، ونى بالالار ۇيىنەن اناسى جاعىنان تۋىس اپكەسى الىپ كەتكەن.

بالالار ءۇيى كادىمگىدەي. ول تۋرالى ەش جامان ءسوز ايتا المايمىن. ءبىراق اپكەم مەنى الىپ كەتۋگە كەلگەندە بىردەن كەلىستىم. تۋىسىڭ كەلسە، ولارمەن بىرگە كەتۋگە كەلىسەسىڭ عوي، جامان نارسە ويلامايسىڭ، - دەيدى جامال باياعى سەزىمىن ەسكە الىپ.

الايدا بۇل «بوستاندىق» ونىڭ قۇجاتسىز جانە قۇقىقسىز ءومىرىنىڭ باستاۋىنا اينالادى. اپكەسى ونى تۇرعىلىقتى مەكەنجاي بويىنشا ەش جەرگە تىركەمەگەن. ەڭ وكىنىشتىسى، 16 جاسىندا جەكە كۋالىگىن دە رەسىمدەمەگەن.

ول جامالعا قۇرىلىستا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتكەن، اكتەۋدى، بوياۋدى كورسەتكەن. ءسويتىپ العاشقى تابىسىن سول جەردەن تاۋىپتى. ءارى قاراي جامالدىڭ جاعدايى قالاي بولعانىن بىزگە «قايسار» قورىنىڭ ءتورايىمى ايتىپ بەردى.

جاسىرىن ادام ساۋداسى

قازىرگى زامانعى قۇلدىق فورمالارى ادام ساۋداسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. «قايسار» قورىنىڭ جەتەكشىسى وكسانا تارابۋكينانىڭ سوزىنشە، «قۇلدىق» دەگەن ۇعىم قازاقستان زاڭناماسى بويىنشا قۇقىقتىق تەرمين ەمەس. ونىڭ ورنىنا «ادام ساۋداسى» دەگەن تەرمين قولدانىلادى، نەگىزگى ەلەمەنتى - ەكسپلۋاتاتسيا.

مەنىڭ ويىمشا، «قۇلدىق» دەگەن ءسوزدى تىرناقشاعا العان ءجون. ويتكەنى قازاقستاندا قازىرگى زامانعى قۇلدىق دەگەن قۇقىقتىق تەرمين جوق. ول كوبىنە بەيرەسمي، تۇرمىستىق جاعدايدا قولدانىلادى. بۇگىن «زاماناۋي قۇلدىق» دەپ جۇرگەن قۇبىلىستار زاڭدا «ادام ساۋداسى» دەپ اتالادى. ونىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى - ازاپتاۋ، - دەيدى تارابۋكينا.

2024-جىلدىڭ 5-قىركۇيەگىندە قابىلدانعان «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جاڭا زاڭدا «ءماجبۇرلى ەڭبەك» دەگەن تەرمين ناقتى بەكىتىلگەن. بۇل - قازىرگى ازاپتاۋدىڭ استارلى، جاسىرىن تۇرلەرىن قامتيتىن نەگىزگى ەلەمەنت.

ازاپتاۋ - الداۋ، قارىزدىق تاۋەلدىلىك، كۇش قولدانۋ نەمەسە قورقىتۋ، سونداي-اق ادامنىڭ ءالسىز جاعدايىن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. السىزدىك الەۋمەتتىك، قارجىلىق، دەنساۋلىق جاعدايىنا، جاسىنا، تولىق ەمەس وتباسى جانە باسقا دا فاكتورلارعا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ادام ازاپتاۋعا ۇشىراعان جاعدايدا جۇمىس ورنىن ەركىن تاستاپ كەتە المايدى نەمەسە ەڭبەك شارتتارىن وزگەرتە المايدى. ازاپتاۋدىڭ كەڭ تارلاعان بەلگىلەرىنە پاسپورت پەن قۇجاتتاردى الىپ قويۋ، جالاقىنى كەشىكتىرۋ نەمەسە مۇلدە تولەمەۋ، ەركىن قوزعالىستى شەكتەۋ، زورلىق-زومبىلىقپەن نەمەسە، شەتەلدىك بولسا، دەپورتاتسيامەن قورقىتۋ جاتادى. سونداي-اق قارىزعا قاتىستى تاۋەلدىلىك دە بۇل تىزىمگە ەنەدى.

بۇگىندە ازاپتاۋدىڭ بىرنەشە جاڭا فورماسى بار. بۇرىن قيناۋ كوبىنە جىنىستىق نەمەسە اۋىر فيزيكالىق ەڭبەكپەن جانە انتيسانيتارلىق جاعدايلارمەن بايلانىستى بولسا، قازىر جاعداي وزگەرىپ، ەكسپلۋاتاتسيا ادىستەرى جاسىرىن سيپات الۋدا. مامانداردىڭ سوزىنشە، جاسىرىن مانيپۋلياتسيا، قايىرشىلاردىڭ جاعدايىن سىرتتاي جاقسى كورسەتۋ، ميگرانتتاردى ازاپتاۋ سەكىلدى ادىستەر كەڭىنەن تارالىپ كەلەدى.

ماسەلەن، اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءماجبۇرلى ەڭبەك. بۇرىن ادامداردى شىنىمەن قۇل سياقتى ۇستاسا، قازىر ولارعا جاقسى تاماق، قالىپتى باسپانا بەرەدى. ءبىراق ايەل نەمەسە وتباسى بولسا، ولاردىڭ بالاسىن جۇمىس بەرۋشى ءوز ۇيىندە قالدىرادى. بالا مەكتەپكە بارىپ، جاعدايى جاقسى كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ول - قاماۋداعى كەپىل، - دەيدى قۇقىق قورعاۋشى.

سونداي-اق قايىرشىلىق ارقىلى دا ادامداردى ەكسپلۋاتاتسيالاۋ جيى كەزدەسەدى ەكەن. سوڭعى رەزونانستى ىسكە قاتىستى قول-اياعى جوق ەر ادام مەن ونىڭ ايەلى (ول باستاپقىدا بىرگە تۇراتىن سەرىگى بولعان، كەيىن رەسمي نەكەگە تۇرعان) ەكەۋىنىڭ بالاسىن ەكسپلۋاتاتورلار تارتىپ العان. بالا ەكسپلۋاتاتوردىڭ تۋىسىنىڭ قولىندا ءوسىپ، اتا-اناسىنا قارسى مانيپۋلياتسيا قۇرالىنا اينالعان.

«بالاڭدى كورگىڭ كەلە مە؟ وندا جۇمىس ىستە» دەگەن سياقتى ايلا-شارعىلار ءالى كۇنگە دەيىن بار. سىرت كوزگە ءبارى جاقسى، ءبىراق شىن مانىندە بۇل - ادام ساۋداسى، - وكسانا تارابۋكينا.

وسىنداي ءماجبۇرلى ەڭبەك كوبىنە اۋىلدىق جەرلەردە، شارۋاشىلىقتار مەن قۇرىلىس نىساندارىندا كەزدەسەدى. سەبەبى مۇنداي جۇمىستارعا جەرگىلىكتى حالىق بارعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان جۇمىس بەرۋشىلەر كوبىنە ورتالىق ازيا (وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان) ەلدەرىنىڭ ميگرانتتارىن تارتادى. مامانداردىڭ سوزىنشە، مۇنداي جاعدايدا پاسپورت نەمەسە تىركەۋ ماسەلەسى ارقىلى مانيپۋلياتسيا جۇرەدى. ەگەر جۇمىس بەرۋشى ۋاقىتىندا تىركەۋ جاساماسا، ميگرانتتى دەپورتاتسيامەن قورقىتادى. كوبىنە ميگرانتتار مۇنداي ماسەلەلەردى جاسىرادى، سەبەبى دەپورتاتسيا ولاردىڭ تابىس تابۋ مۇمكىندىگىن بەس جىلعا دەيىن شەكتەيدى.

ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ جاعدايى، «قايسار» قورىنىڭ جەتەكشىسى وكسانا تارابۋكينا اتاپ وتكەندەي، ءماجبۇرلى ەڭبەكتىڭ جاسىرىن فورماسىنا كەلەدى. ونىڭ ەكسپلۋاتاتسياسى فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىقپەن ەمەس، قۇجاتسىزدىق، ءماجبۇرلى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلاۋ ارقىلى بولدى. جامال 19 جاسىندا بالالار ۇيىندە بىرگە وسكەن ەر ازاماتقا تۇرمىسقا شىعادى. تۋىسىنان كەتكەن سوڭ، ءومىرىنىڭ باسىم بولىگىن قاراعاندى وبلىسىنداعى ءتۇرلى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردا وتكىزدى. سيىر باعۋ، ونى ساۋۋ، ءۇي شارۋاشىلىعى سياقتى اۋىر جۇمىستاردىڭ بارلىعىن اتقارعان ەكەن. سونداي-اق اپكەسىمەن بايلانىستى تولىقتاي ۇزگەن.

كوپ ۋاقىت جۇمىس ىستەيسىڭ، اقشانى از تولەيدى نەمەسە مۇلدەم تولەمەيدى. سودان ول جەردەن كەيىن كەتۋگە دە مۇمكىندىك بەرمەيدى، - دەيدى جامال.

سوڭعى جۇمىس ورنىندا ول التى جىل بويى قۇجاتسىز ءومىر ءسۇردى. سول كەزدە بالاسى دا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. الايدا ونىڭ كۇيەۋىندە دە قۇجات بولماعان. سوزىنشە، ەر ازامات ونى جوعالتىپ العان.

ولار جىلۋسىز، سىرتتاعى دارەتحاناسى بار شاعىن جەرتولەدە تۇردى. پەش ۇيىقتايتىن بولمەدە بولعان. ءوزى، كۇيەۋى جانە ورتاق بالاسى ۇشەۋى بىرگە تۇردى. بالاسى دۇنيەگە كەلگەندە جەدەل جاردەم شاقىرىلماعان، ول ەشقاشان تەكسەرۋدەن وتپەگەن. بالاسى 6 جاسقا دەيىن بالاباقشاعا بارماعان، قۇجاتسىز ءوستى، - دەپ داعدارىس ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى اڭگىمەنى جالعادى.

ەكسپلۋاتاتسيانىڭ ءداستۇرلى فورمالارىنان بولەك، XXI عاسىردا جاڭا باعىتتار پايدا بولدى. سونىڭ ءبىرى - سيفرلىق ەكسپلۋاتاتسيا. بۇل فورماعا سايكەس جاستاردى شەتەلگە «ونلاين-جۇمىس» دەپ شاقىرىپ، كەيىن كيبەرفەرمالار مەن ونلاين-الاياقتىق سحەمالارىنا ماجبۇرلەۋ جيىلەدى. قازاقستانداعى جالعان «بانك قىزمەتكەرى» قوڭىراۋلارى سياقتى قىلمىستاردى ورىندايتىن تۇلعالار - كوبىنە جاستار. ولار زاڭسىز ارەكەت جاساعان سوڭ، قىلمىستىق توپقا تاۋەلدى بولىپ، قىلمىستىق قىزمەتتىڭ «قۇلىنا» اينالادى.

سونداي-اق قازىر ەسىرتكى زاتتارىن جاساۋ ارقىلى اقشا العان جاستار كەيىن مانيپۋلياتسيا قۇربانى بولىپ كەتەدى. ساراپشىلار بۇل جاڭا فورمانى «ناركوترافيك» دەپ اتايدى. ال ەكسپلۋاتاتسيانىڭ ەڭ جاڭا ءتۇرى - ۆەبكام ەكسپلۋاتاتسياسى.

بۇل - ونلاين يندۋسترياداعى جىنىستىق جانە ەڭبەك ازاپتاۋى. «جوعارى تابىس» دەگەن جەلەۋمەن جاس قىزدار مەن جاس وسپىرىمدەر، ونىڭ ىشىندە ۇلدار دا تارتىلىپ، قىلمىستىق سحەمالاردىڭ تۇزاعىنا تۇسەدى.

ماسەلەن، جاستاردى شەتەلدە جۇمىس ىستەۋ نەمەسە ونلاين تابىس تابۋ دەگەن ۋادەمەن تارتىپ، كەيىن ولاردى ونلاين الاياقتىق، قارجى پيراميدالارى نەمەسە كيبەرفەرمالاردا ءماجبۇرلى جۇمىس ىستەۋگە يتەرمەلەيدى... سول سياقتى ەسىرتكى تاراتۋمەن دە بايلانىسى بار. مىسالى، ەسىرتكى جەتكىزۋشى رەتىندە بىرنەشە تاپسىرما ورىنداعان ادام كەيىن ءوز ءىسىنىڭ زاڭسىز ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ەكسپلۋاتاتوردىڭ قۇربانىنا اينالادى، - دەيدى «قايسار» قورىنىڭ جەتەكشىسى.

قازاقستانداعى ماسەلەنىڭ اۋقىمى

قازاقستانداعى ادام ساۋداسى - جاسىرىن، لاتەنتتىك قىلمىس.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ ناقتى اۋقىمىن باعالاۋ قيىن، سەبەبى نەگىزگى كورسەتكىش - تىركەلگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى شىنايى جاعدايدى تولىق كورسەتە المايدى. «سونداي-اق قۇقىقتىق نورمالاردىڭ كەيبىرى اشىقتىقتىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنا اسەر ەتەدى»، - دەيدى ماماندار.

ماسەلەن، جىنىستىق ازاپتاۋعا قاتىستى جاعدايلار بويىنشا ايتار بولساق، كەيبىر زاڭدار وزدەرى- اق اشىقتىقتىڭ بولماۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. مىسالى، بۇگىندە كوپتەپ كەزدەسەتىن جابىق ماسساج سالوندارى بار. قۇجاتتا ولار زاڭدى جۇمىس ىستەيدى دەپ كورسەتىلگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ءبارى باسقاشا. ماسەلە - اشىقتىقتا ەمەس، قولجەتىمدىلىكتە. نەگە بۇلاي؟ سەبەبى مۇنداي ورىندارعا كىرۋ شەكتەلگەن، ولار جەكە اۋماق. ءدال وسىنداي جاعداي قۇرىلىس سالاسىندا جانە باسقا دا كەيبىر بيزنەس تۇرلەرىندە كەزدەسەدى، - دەيدى تارابۋكينا.

دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي جاعدايلارعا مونيتورينگتىك توپتار، ەڭبەك ينسپەكتسياسى، پروكۋراتۋرا جانە پوليتسيا تارتىلعانىمەن، ولار تىكەلەي تەكسەرۋ جۇرگىزە المايدى. سەبەبى زاڭ بويىنشا تەك شاعىم بولعان جاعدايدا عانا تەكسەرىس جاسالۋى كەرەك.

The Times Of Central Asia-نىڭ دەرەگىنە سايكەس، وتكەن جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىنىڭ وزىندە قازاقستاندا ەڭبەك جانە جىنىستىق ەكسپلۋاتاتسيا قۇربانى بولعان 1891 ادامعا كومەك كورسەتىلگەن. Global Slavery Index (GSI) 2023 -جىلعى ەسەبىندە قازاقستاندا ادام ساۋداسىنا قاتىستى قۇرباندار سانى 208 مىڭ ادام بولۋى مۇمكىن دەلىنگەن.

«قايسار» قورىنىڭ جەتەكشىسى وكسانا تارابۋكينانىڭ ۇسىنعان ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىندە 2024-جىلى – 445، ال 2025-جىلدىڭ باسىنان شامامەن تامىز ايلارىنا دەيىن 285 قىلمىستىق ءىستىڭ تىركەلگەنى كورسەتىلگەن.

«قازىرگى زاماننىڭ ادامى ەمەس سياقتى»

مامانداردىڭ سوزىنشە، ادامداردى وسال توپقا اينالدىراتىن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق فاكتورلار كوپ. ەڭ الدىمەن، بۇل ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن فيزيكالىق جاعدايىنا بايلانىستى ەكەن. ءتۇرلى اۋرۋلار، پسيحيكالىق اۋىتقۋلار، دامۋداعى كەشەۋىلدەۋ نەمەسە مۇگەدەكتىك ادامدى ءالسىز ءارى تاۋەلدى كۇيگە تۇسىرەدى. «تۇراقتى مەكەنجايى جوق ادامدار، تۇرمىسى قيىن تۇلعالار، تولىق ەمەس وتباسىلاردان شىققاندار، بالالار ۇيىندە وسكەندەر، جالعىزباستى انالار مەن ايەل- ميگرانتتار دا وسال توپقا كىرەدى»، - دەيدى ماماندار.

سونداي-اق پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ۇزاق مەرزىم بويى قۇجاتسىز ءجۇرۋ، ۇنەمى باقىلاۋ، الەۋمەتتىك وقشاۋلاۋ جانە تۇراقتى قورقىنىش سوزىلمالى كۇيزەلىسكە اكەلەتىنىن العا تارتادى ساراپشىلار. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاعدايدا ادامدا «ليمبو» كۇيى، تۇراقتى ۇرەي جانە يەرارحيالىق تاۋەلدىلىك داميدى.

زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، قۇجاتقا قاتىستى ماسەلەلەر مەن زاڭسىز مارتەبە ادامدى الەۋمەتتىك، مەديتسينالىق جانە پسيحولوگيالىق قولداۋدان ايىرىپ، كۇيزەلىستىڭ اسەرىن كۇشەيتەدى: سيمپتومدار سوزىلادى، ءوز-ءوزىن قورعاۋ قابىلەتى السىرەيدى، ءومىر ساپاسى مەن فۋنكتسيونالدىق قابىلەتى ناشارلايدى. مىسالى، جۇمىس ىستەۋ، قارىم-قاتىناس، كۇندەلىكتى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ سياقتى. بۇل - «PTSD كومپلەكسى» (قوعامدىق فۋنكتسيونالدىق ديسكريميناتسيا، وزىندىك تۇلعا وزگەرىستەرى) قاۋپىنە اكەلەدى، - دەيدى پسيحولوگ ايگۇل ناۋرىزبايەۆا.

قۇجاتسىز ءومىر، ۇزدىكسىز باقىلاۋ جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ كەيىپكەرىمىز جامالدى دا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تولىق تاۋەلدى بولۋعا اكەپ سوقتىردى.

ول قازىرگى قوعامنان مۇلدەم وقشاۋلانعان. قاراپايىم باتىرمالى تەلەفوندى پايدالانا المايدى، ساۋاتى تومەن. ينتەرنەتتى، QR- كودتاردى تۇسىنبەيدى. 44 جاستا بولسا دا، قازىرگى زاماننىڭ ادامى ەمەس سياقتى. ول - ءۇنسىز عانا ءبارىن ورىندايتىن، ەشقاشان شاعىمدانبايتىن ادامدار قاتارىنان، - دەيدى قور باسشىسى.

جامالدىڭ سوزىنشە، باراتىن جەرى بولماعاندىقتان قاشىپ كەتە الماعان. وعان قولما-قول اقشا بەرمەي، تەك ازىق-تۇلىك پەن ەسكى كيىم ۇلەستىرگەن ەكەن. ۋاقىت وتە كەلە، قاشۋدان ءتىپتى قورقا باستاپتى.

سەبەبى قازىرگى الەمدى تۇسىنبەي، قايدا باراتىنىمدى بىلمەدىم، - دەيدى ول.

وعان جۇمىس ىستەگەن فەرمالارىندا ۇنەمى داۋىس كوتەرگەن، ال بۇرىنعى ەڭبەك ورىندارىندا ءتىپتى ۇرىپ-سوققان. الايدا ۇيىم جەتەكشىسى جامالدىڭ جانجالداسا المايتىنىن ايتادى.

ول تەك ايتقاندى ءۇنسىز ورىنداعاندى ءجون كورەدى. جۇمىس بەرۋشىلەر جىلدار بويى قۇجات جاساپ بەرەمىز دەپ ۋادە ەتكەنىمەن، ورىنداماعان، - دەيدى.

ال كوپتەگەن جابىرلەنۋشىلەر ءتىپتى قۇتقارىلعاننان كەيىن دە «قايتا ۇستاپ الادى» نەمەسە «بالاما زيانىن تيگىزەدى» دەگەن قورقىنىشتان ارىلا المايدى ەكەن.

ادىلدىككە اپارعان ءتورت ايلىق جول

جامالدىڭ بۇگىنگى جالعىز ارمانى - وزىنە جانە بالاسىنا قۇجات الىپ، ونى مەكتەپكە بەرۋ. داعدارىس ورتالىعىنا كەلگەننەن كەيىن، ونىڭ قۇقىقتىق ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنى انىقتالدى. اپكەسى ونى بالالار ۇيىنەن الىپ كەتكەنىمەن، قورعانشىلىقتى راسىمدەمەگەن، سوندىقتان قۇجات جاساۋعا زاڭدى وكىل بولا الماعان. ول ەسەيگەننەن كەيىن تۋۋ تۋرالى كۋالىگىن دە جوعالتقان.

ءبىز ونىڭ تۋۋ تۋرالى كۋالىگىن قالپىنا كەلتىردىك، سوتقا دەيىنگى تانۋ پروتسەسىن جۇرگىزدىك. ول قازاقستان ازاماتتىعىن الماعان ەكەن، قازىر ازاماتتىقتى قابىلداۋدا، ج س ن الىپ جاتىر. وسىلايشا ءبىز ونىڭ قۇجاتتارىن ءتورت ايعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە جاسادىق، - دەپ ءتورايىم تۋىنداعان قيىندىقتاردى اتاپ ءوتتى.

جالپى، جامالدىڭ وقيعاسى - قازاقستانداعى ادام ساۋداسىنىڭ جاسىرىن جانە كوپ جاعدايدا قۇجاتسىزدىققا نەگىزدەلگەن ازاپتاۋ جۇيەسىنىڭ ايقىن مىسالى. سونىمەن قاتار ەلدەگى الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ ولقىلىقتارىن كورسەتەتىن جۇيەلىك پروبلەمانىڭ كورىنىسى.

اۆتورى: لۋيزا الياسقاروۆا

el.kz