ورتالىق ازيادا كوشباسشى: قازاقستان بالا تۋعانى ءۇشىن قانشا تولەيدى

بۇل جۇمىستىڭ اۋقىمىن بيۋدجەت كولەمىنەن دە كورۋگە بولادى. 2026 -جىلى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ شامامەن 27 پايىزى باعىتتالعان. بۇل كورسەتكىش الەۋمەتتىك قورعاۋعا مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ تورتتەن بىرىنەن ۇشتەن بىرىنە دەيىن بولەتىن ە ى د ۇ-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرۋعا كەلەدى.

الەۋمەتتىك تولەمدەرگە جۇمسالاتىن شىعىن بىرنەشە جىلدان بەرى ءوسىپ كەلەدى. 2016 -جىلدان بەرى قازاقستاندا الەۋمەتتىك تولەمدەرگە 40,1 تريلليون تەڭگە باعىتتالعان. بۇل قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىندى.

وسى كەزەڭدە ەڭ جىلدام وسكەن تولەمدەر - مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان بەرىلەتىن تولەمدەر. ولاردىڭ كولەمى شامامەن 6,5 ەسە ارتتى. قور جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا تولەم جاسايدى. سوندىقتان ونىڭ ءوسۋى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

بالا تۋعان ساتتەن باستاپ قولداۋ

وتباسىنىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىمەن العاشقى كەزدەسۋى بالا دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستالادى.

ءبىرىنشى، ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بالا تۋعان كەزدە مەملەكەت ءبىرجولعى 164350 تەڭگە تولەيدى. ء تورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالا تۋعان جاعدايدا ءبىرجولعى تولەم 272475 تەڭگەگە دەيىن ارتادى. ياعني بالا سانى كوبەيگەن سايىن ءبىرجولعى جاردەماقى دا ۇلعايادى.

قازاقستانداعى بۇل تولەمنىڭ كولەمىن كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىق انىق بايقالادى. قىرعىزستاندا بالا تۋعان كەزدە شامامەن 21500 تەڭگە تولەنەدى. بۇل قازاقستانداعى تولەمنەن بىرنەشە ەسە از.

وزبەكستاندا تولەم شامامەن 29700 تەڭگە جانە ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىمەن بايلانىستى. تاجىكستاندا جۇيە وزگەشە قۇرىلعان: ەڭ جوعارى تولەم ءبىرىنشى بالاعا بەرىلەدى، ال كەيىنگى ءار بالاعا تولەنەتىن سوما ازايادى. وسىلايشا، ءبىرىنشى بالا تۋعان كەزدە قازاقستانداعى وتباسى بۇل سالىستىرۋعا ەنگىزىلگەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەز كەلگەنىندەگى وتباسىنا قاراعاندا كوبىرەك ءبىرجولعى تولەم الادى. ال ءتورتىنشى بالا تۋعان كەزدە ايىرماشىلىق ودان ءارى ۇلعايا تۇسەدى.

رەسەيدە بالا تۋعان كەزدە وتباسىنىڭ تابىسىنا قاراماستان شامامەن 98 مىڭ تەڭگە تولەنەدى. بەلارۋس پەن ارمەنيادا تولەم كولەمى جوعارىراق، اسىرەسە ەكىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالار ءۇشىن. دەگەنمەن ۆاليۋتالاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ءارتۇرلى بولعاندىقتان، بۇل سومالاردى تىكەلەي سالىستىرۋ قيىن.

گرۋزيادا بالا تۋعان كەزدە ءبىرىڭعاي جاردەماقى قاراستىرىلماعان. شامامەن 90435 تەڭگە كولەمىندەگى ءبىرجولعى تولەمدى تەك الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال وتباسىلار الادى. بۇدان بولەك، مۋنيتسيپاليتەتتەر دە قوسىمشا تولەمدەر تاعايىنداي الادى.

ەىدۇ ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە بالا تۋعان كەزدە ءبىرجولعى تولەم مۇلدە قاراستىرىلماعان. گەرمانيا، شۆەتسيا، كانادا جانە ۇلى بريتانيا تۇراقتى تۇردە اي سايىن تولەنەتىن جاردەماقىلارعا باسىمدىق بەرەدى.

فرانسياداعى ءبىرجولعى تولەم العاشقى قاراعاندا قازاقستانداعى تولەمنەن جوعارى - شامامەن 670 مىڭ تەڭگە. الايدا ونى تابىسى بەلگىلەنگەن شەكتەن تومەن وتباسىلار عانا الا الادى.

وسىعان ۇقساس تالاپ پولشادا دا بار: ءبىرجولعى جاردەماقى وتباسىنىڭ تابىسىنا بايلانىستى. فينليانديادا اتا- انالار اقشا نەمەسە مەملەكەت ۇسىناتىن جاڭا تۋعان نارەستەگە ارنالعان ارنايى جيىنتىقتىڭ ءبىرىن تاڭداي الادى. اقشالاي نۇسقانىڭ كولەمى شامامەن 114 مىڭ تەڭگە.

قازاقستاندا بالا تۋۋعا بەرىلەتىن ءبىرجولعى تولەمدى وتباسىنىڭ تابىسىنا قاراماستان بارلىق وتباسى الادى. ياعني اتا-انالار بۇل قاراجاتتى تابىس دەڭگەيىنە قاراماستان الاتىنىنا سەنىمدى.

بالا كۇتىمىنە ارنالعان اي سايىنعى تولەم

ءبىرجولعى تولەمنەن كەيىن قازاقستاندىق وتباسى اي سايىنعى قولداۋ جۇيەسىنە كوشەدى.

جۇمىس ىستەمەيتىن انالارعا بالا ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن بيۋدجەتتەن كۇتىم بويىنشا جاردەماقى تولەنەدى. ءبىرىنشى بالا ءۇشىن ونىڭ مولشەرى 24912 تەڭگەدەن باستالادى. ءاربىر كەلەسى بالا تۋعان سايىن تولەم مولشەرى ارتادى. ال جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەم الادى. ونىڭ كولەمى انانىڭ تابىسىنا قاراي ەسەپتەلەدى. ورتا ەسەپپەن بۇل تولەم ايىنا شامامەن 87 مىڭ تەڭگە.

بۇل تولەم بولاشاق زەينەتاقىعا دا اسەر ەتەدى. بالا كۇتىمى كەزەڭىندە مەملەكەت انا ءۇشىن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن سۋبسيديالايدى. وسىلايشا، جۇمىستاعى ءۇزىلىس ونىڭ زەينەتاقى جيناقتارىندا بوس كەزەڭنىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلمەيدى.

تاجىكستان، قىرعىزستان جانە ازەربايجاندا مۇنداي ساقتاندىرۋ تەتىگى جوق. قىرعىزستاندا بالا كۇتىمىنە ايىنا شامامەن 6,8 مىڭ تەڭگە تولەنەدى.

تاجىكستاندا بالا ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىنگى جاردەماقى ايىنا شامامەن 9500 تەڭگەنى قۇرايدى. وزبەكستاندا وسىعان ۇقساس تولەم جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالار مەن از قامتىلعان وتباسىلارعا تاعايىندالادى.

بەلارۋستە بالا كۇتىمىنە ارنالعان جاردەماقى ءۇش جاسقا دەيىن تولەنەدى. ءبىرىنشى بالا ءۇشىن ونىڭ مولشەرى ايىنا شامامەن 80 مىڭ تەڭگە.

گرۋزيادا بالا كۇتىمىنە ارنالعان امبەباپ جاردەماقى جوق. الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال وتباسىلار ءار بالاعا ايىنا 36174 تەڭگە كولەمىندە كومەك الادى.

ەۋروپا ەلدەرىندە بالا كۇتىمىنە ارنالعان تولەم كوبىنە اتا-انانىڭ بۇرىنعى تابىسىنا نەگىزدەلەدى. گەرمانيادا بالا تۋعانعا دەيىن تابىسى بولماعان اتا-انالار دا Elterngeld باعدارلاماسى بويىنشا ايىنا كەمىندە شامامەن 163 مىڭ تەڭگە الادى.

فينليانديادا بالانى ۇيدە كۇتىمگە ارنالعان جاردەماقى ءبىرىنشى بالا ءۇشىن ايىنا 204 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. شۆەتسيادا بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىس كەزىندە اتا-انانىڭ تابىسىنىڭ باسىم بولىگى ساقتالادى.

الايدا ەۋروپاداعى تولەمدەر سول ەلدەردەگى باعا مەن جالاقى دەڭگەيىنە ەسەپتەلگەنىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان ولاردى قازاقستانداعى سومالارمەن تىكەلەي سالىستىرۋعا بولمايدى.

كوپبالالى وتباسىلارعا قولداۋ

قازاقستانداعى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىندە كوپبالالى وتباسىلاردىڭ ورنى ەرەكشە.

ءتورتىنشى بالادان باستاپ وتباسى تابىسىنا قاراماستان جەكە اي سايىنعى جاردەماقى الادى. ءتورت بالاسى بار وتباسىعا 69330 تەڭگە تولەنەدى. جەتى بالاسى بار وتباسى ءۇشىن جاردەماقى كولەمى 121360 تەڭگەگە جەتەدى. سەگىزىنشى جانە ودان كەيىنگى ءار بالاعا قوسىمشا 17300 تەڭگەدەن تولەنەدى. وسىلايشا، وتباسىنداعى بالا سانى ارتقان سايىن جالپى جاردەماقى كولەمى دە وسەدى.

بارلىق سوما الدىن الا بەلگىلەنگەن. بۇل كوپبالالى وتباسىلارعا اي سايىن قانشا قاراجات الاتىنىن ناقتى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كورشى ەلدەردەگى مودەل وزگەشە. تاجىكستان مەن وزبەكستاندا كوپبالالى وتباسىلارعا كومەك نەگىزىنەن از قامتىلعان وتباسىلارعا عانا تاعايىندالادى جانە ونىڭ كولەمى شامامەن 4,1 مىڭنان 41,1 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وزگەرەدى. قىرعىزستاندا دا وتباسىلارعا بەرىلەتىن كومەك تابىس دەڭگەيىنە بايلانىستى.

رەسەي مەن بەلارۋس باسقا مودەلدى تاڭداعان. بۇل ەلدەردە ءبىرجولعى وتباسىلىق كاپيتال قاراستىرىلعان. رەسەيدە ءبىرىنشى بالاعا بەرىلەتىن انا كاپيتالى شامامەن 2,5 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. الايدا بۇل قاراجاتتى كەز كەلگەن ماقساتقا جۇمساۋعا بولمايدى: كوبىنە تۇرعىن ءۇي مەن ءبىلىم الۋعا پايدالانىلادى.

قازاقستانداعى مودەل كوپبالالى وتباسىلارعا اي سايىن تۇراقتى تابىس بەرەدى. بالالار سانى كوپ وتباسى ءۇشىن مۇنداي تۇراقتىلىق تولەم كولەمىنىڭ ءوزى سياقتى ماڭىزدى.

ەۋروپا ەلدەرىندە دە ءار بالاعا جاردەماقى تولەۋ كەڭ تارالعان. شۆەتسيا مەن فينليانديادا كەلەسى بالا تۋعان سايىن تولەم كولەمى ارتادى. پولشادا كامەلەتكە تولعانعا دەيىن ءار بالاعا اي سايىن شامامەن 95 مىڭ تەڭگە تولەنەدى.

گرۋزيادا كوپبالالى وتباسىلاردى قولداۋ وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك وسالدىق رەيتينگىنە بايلانىستى. كومەك ەلەكتر ەنەرگياسىنا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەردى، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلامالارىن، از قامتىلعان وتباسىلارعا ارنالعان جاردەماقىنى جانە مۋنيتسيپالدىق تولەمدەردى قامتيدى.

كوپبالالى انالارعا مەملەكەتتىك ماراپاتتار

قازاقستاندا كوپبالالى انالار مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن دە ماراپاتتالادى. ناگراداعا قوسا اي سايىنعى تولەم بەرىلەدى.

«كۇمىس القا» يەگەرلەرىنە اي سايىن 27680 تەڭگە تولەنەدى. «التىن القا»، سونداي-اق «باتىر انا» اتاعىن العان ايەلدەر اي سايىن 32005 تەڭگە الادى.

مۇنداي ماراپاتتىق تولەمدەر بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنىڭ ءبىرقاتارىندا ساقتالعان، الايدا ءار مەملەكەتتىڭ ءوز جۇيەسى بار.

قىرعىزستاندا «باتىر انا» اتاعىن العان ايەلدەرگە اي سايىن شامامەن 16 مىڭ تەڭگە تولەنەدى. بەلارۋستە «انا وردەنى» ءۇشىن ءبىرجولعى تولەم قاراستىرىلعان.

ارمەنيادا اتا-انا داڭقى مەدالى شامامەن 118 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى اي سايىنعى تولەمگە نەگىز بولادى. الايدا بۇل ماراپات وتە سيرەك بەرىلەدى: بىرنەشە جىل ىشىندە ونى شامامەن ون شاقتى وتباسى العان.

رەسەيدە «باتىر انا» اتاعىن العان ايەلدەرگە ءبىرجولعى شامامەن 4,8 ميلليون تەڭگە تولەنەدى. ال گەرمانيا، فرانسيا، شۆەتسيا جانە فينليانديادا وسىنداي مەملەكەتتىك ماراپاتتار ءۇشىن اقشالاي تولەم قاراستىرىلماعان.

مۇگەدەكتىگى بار بالانى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا كومەك

قازاقستانداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى قولداۋ شاراسى - مۇگەدەكتىگى بار بالانى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا ارنالعان جاردەماقى.

مۇنداي بالانى تاربيەلەپ وتىرعان ادامعا مەملەكەت اي سايىن 81870 تەڭگە تولەيدى. تولەم مولشەرى كۇنكورىس دەڭگەيىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان، ول اتالعان كورسەتكىش وسكەن سايىن بىرگە ارتادى.

بۇل مەحانيزمنىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى زور. مۇگەدەكتىگى بار بالاعا تۇراقتى كۇتىم قاجەت بولعاندىقتان، اتا-انانىڭ تولىق جۇمىس كۇنىمەن ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگى شەكتەلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جاردەماقى وتباسى تابىسىنىڭ تۇراقتى بولىگىنە اينالادى.

بۇل باعىتتا دا قازاقستان كورشى ەلدەردەگى كورسەتكىشتەردەن جوعارى دەڭگەيدە تۇر. رەسەيدە وسىعان ۇقساس تولەم شامامەن 49700 تەڭگە. بەلارۋس پەن قىرعىزستانداعى تولەمدەر دە تومەن.

گەرمانيا مەن شۆەتسيادا كومەك بالانىڭ كۇتىمگە قانشالىقتى مۇقتاج ەكەنىنە قاراي ەسەپتەلەدى. گەرمانياداعى Pflegegeld جاردەماقىسى ايىنا 535 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن، ال شۆەتسياداعى تولەم بۇدان دا جوعارى.

قازاقستانداعى وتباسىلاردى قولداۋ جۇيەسى

ورتالىق ازيانىڭ سالىستىرىلعان ەلدەرى اراسىندا قازاقستان بالالى وتباسىلارعا ارنالعان جاردەماقىلاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى بويىنشا جوعارى تولەمدەر ۇسىنادى.

قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى - الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ بىرنەشە تەتىگىنىڭ قاتار جۇمىس ىستەۋىندە. ولاردىڭ قاتارىندا بالا تۋعان كەزدەگى ءبىرجولعى تولەم، بالا كۇتىمىنە ارنالعان جاردەماقى، جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالارعا الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تولەمدەرى، تابىسقا قاراماستان كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقى جانە مۇگەدەكتىگى بار بالانى تاربيەلەپ وتىرعان ادامدارعا ارنالعان تولەم بار.

كەيبىر تەتىكتەر، اتاپ ايتقاندا، بالا كۇتىمىنە بايلانىستى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تولەمى جانە تابىس دەڭگەيىن ەسەپكە الماي كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كورشى مەملەكەتتەردىڭ كەيبىرىندە مۇلدە جوق.

جالپى العاندا، قازاقستان بالالى وتباسىلاردى قولداۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرعان. ونىڭ جەكەلەگەن باعىتتارىنداعى مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر دامىعان مەملەكەتتەردە قولدانىلاتىن قولداۋ تەتىكتەرىنە ۇقساس.

بۇل جۇيە وتباسىنىڭ ومىرىندەگى بىرنەشە كەزەڭدى - بالا تۋعان ساتتەن باستاپ ونىڭ كۇتىمىنە، كوپبالالى وتباسى مارتەبەسىنە جانە ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن بالا تاربيەسىنە دەيىن - قامتيدى.

ايتا كەتەيىك، ۇكىمەت قاۋلىسىمەن جاردەماقىلار تىزبەسىن جانە ولاردى تاعايىنداۋ، تولەۋدى توقتاتا تۇرۋ، قايتا باستاۋ جانە توقتاتۋ شارتتارى، سونداي-اق جەرلەۋگە ارنالعان ءبىرجولعى تولەمدى تاعايىنداۋ شارتتارى بەكىتىلدى.

اۆتور

ەلميرا ورالبايەۆا