ورتالىق ازيا فورۋمى: قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق تالقىلاندى
استانا. KAZINFORM - قۇرىلتاي ءتوراعاسى ايبەك دادەباي باستاعان دەلەگاتسيا دۋشانبەدە وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ IV پارلامەنتارالىق فورۋمىنا قاتىستى.
«ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك، قاۋىپسىزدىك جانە وركەندەۋ جولىنداعى بىرلىك» تاقىرىبىنا ارنالعان جيىندا قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان پارلامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرى باس قوستى.
سپيكەر جيىن قاتىسۋشىلارىنا ارناعان سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان اۋقىمدى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر تۋرالى باياندادى. ول جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانعانىنا نازار اۋدارىپ، «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىنا، بىرلىك پەن كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن ادىلەتتى، پروگرەسسيۆتى جانە قۋاتتى قازاقستاندى قۇرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تانىستىردى. سوڭعى جەتى جىلدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسى 30 پايىزعا ءوسىپ، جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم 15 مىڭ دوللاردان استى.
سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ كەشەگى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تىلگە تيەك ەتتى. اتالعان قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى سالالارىندا اۋقىمدى قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مىندەتى قويىلعان. بۇل باستامالار ەلدى جاڭعىرتىپ، قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. اتاپ ايتقاندا، جاڭا جولدار، اۋەجايلار، ۆوكزالدار مەن اۋرۋحانالار سالۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، كولىك جانە سۋ پايدالانۋ سالالارىن سيفرلاندىرۋ، ەنەرگەتيكا سەكتورىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ كوزدەلگەن.
قۇرىلتاي ءتوراعاسى اتاپ وتكەندەي، مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل باستامالارى قازاقستاننىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ قانا قويماي، بۇكىل ورتالىق ازيا وڭىرىندە ەكونوميكالىق وسىمگە جانە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر اشادى.
كەزدەسۋدە ايبەك دادەباي بۇل فورۋم وڭىرلىك پارلامەنتتىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشاتىنىن ايتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، حالىقارالىق جيىن ايماقتىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا، ورتالىق ازيانى ورنىقتى بەيبىتشىلىك پەن ورتاق دامۋ كەڭىستىگىنە اينالدىرۋعا باعىتتالعان.
- بۇگىندە ءبىز وڭىرلىك، سۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك، ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ وتىرمىز. ايتىلعانداردىڭ بارلىعى ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە تەك پارلامەنتتەرىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ، زاڭ شىعارۋ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ، ورتاق ۇستانىمدار قالىپتاستىرۋ ارقىلى جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. پارلامەنتتىك ديپلوماتيا ناقتى ناتيجەگە باعىتتالۋعا ءتيىس، - دەدى قۇرىلتاي ءتوراعاسى.
سونىمەن قاتار ول مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باستاماسىمەن XXI عاسىردا ورتالىق ازيانى دامىتۋعا باعىتتالعان دوستىق، تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ پروتسەسى باستالعانىن ايتتى. بۇدان بولەك، پارلامەنتارالىق فورۋم، ورتالىق ازيا مەن ازەربايجان ەلدەرى ايەل كوشباسشىلارىنىڭ ديالوگى، وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ديالوگى سياقتى الاڭدار ءساتتى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن باياندادى.
تالقىلاۋ بارىسىندا قازاقستان دەلەگاتسياسى وڭىردەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە، تۇراقتى دامۋدى قولداۋعا باعىتتالعان پارلامەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ءرولىن ارتتىرۋ جونىندە ءبىرقاتار ۇسىنىس ءبىلدىردى.
اتاپ ايتقاندا، ورتالىق ازيانىڭ يادرولىق قارۋدان ازات ايماق مارتەبەسىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى، سونداي-اق حالىقارالىق بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگىن قۇرۋ باستاماسىنىڭ وزەكتىلىگى اتاپ ءوتىلدى.
بۇدان بولەك، كوشى-قوندى باقىلاۋ ماسەلەسى ءسوز بولىپ، قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى زاڭنامانى ۇنەمى جەتىلدىرىپ كەلە جاتقانى جانە ءوز تاجىريبەسىن وڭىردەگى باسقا ەلدەرمەن بولىسۋگە دايىن ەكەنى ايتىلدى.
ەكونوميكالىق جانە سيفرلىق ينتەگراتسيا اياسىندا ەلەكتروندىق ساۋدا، كەدەن جۇمىسىن ەلەكتروندى تۇردە باسقارۋ، ينۆەستيتسيا، كولىك جانە ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا سالالارىندا زاڭنامالىق تاجىريبە الماسۋ ۇسىنىلدى. بۇل باعىتتاعى قۇقىقتىق كەدەرگىلەردى جويۋ ىسكەرلىك ورتانى دامىتۋعا جول اشادى. قۇرىلتاي ءتوراعاسىنىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي بىرلەسكەن قادامدار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وڭىرىشىلىك ساۋدا كولەمىن 20 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى جاعداي قالىپتاستىرادى.
فورۋمنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى سۋ جانە كليمات قاۋىپسىزدىگى بولدى. قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى ارىپتەستەرىنىڭ نازارىن سۋ پايدالانۋ جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيانى قابىلداۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىنە اۋداردى.
سونداي-اق ارال ماسەلەسىن شەشۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستى كۇشەيتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان دەلەگاتسياسى سۋ جانە كليمات ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپشىلار مەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ وكىلدەرىن ۇيىستىرا وتىرىپ، تۇراقتى پارلامەنتارالىق ديالوگ ورناتۋدى ۇسىندى.
ەكولوگيالىق تاقىرىپتى جالعاستىرعان ايبەك دادەباي وڭىرلىك مىندەتتەردى شەشۋگە قوعامنىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى قۇرال رەتىندە ۆولونتەرلىك قوزعالىستى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ول ۆولونتەرلىك باستامالاردى پارلامەنت دەڭگەيىندە قولداۋدى جانە جىل سايىن ورتالىق ازيانىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك اپتالىعىن وتكىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
سونىمەن قاتار قۇرىلتاي ءتوراعاسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە ءوڭىر ەلدەرى اراسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالار باعىتىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ پەرسپەكتيۆالارىنا توقتالدى. اتاپ ايتقاندا، قازاقستان ۇسىنعان جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ورتالىق ازيا ارىپتەستىگى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ باستاماسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قولداۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى.
قۇرىلتاي ءتوراعاسى يندۋستريا 4.0 سالاسىنداعى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك دەرەكتەردى جيناۋ باعىتىندا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى. بۇل رەتتە قازاقستاندا ازىرلەنىپ جاتقان Kazakhstan Physical AI Data Factory تۇجىرىمداماسىن نەگىزگە الۋ ۇسىنىلدى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كۇش بىرىكتىرۋى Physical Ai تەحنولوگيالارىنا ارنالعان وڭىرلىك دەرەكتەر حابىن قالىپتاستىرۋعا جانە جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فورۋمعا قاتىسۋشىلار پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى ورتاق ۇستانىمداردى بەكىتكەن دۋشانبە دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
ساپار اياسىندا ايبەك دادەباي تاجىكستان رەسپۋبليكاسى مادجليسي ولي مادجليسي ميلليىنىڭ ءتوراعاسى رۋستامي ەموماليمەن جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى تانزيلا ناربايەۆامەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كەلىسسوزدەردە زاڭ شىعارۋ تاجىريبەسىمەن الماسۋ جولدارى تالقىلاندى.
فورۋم بارىسىندا قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك، پارلامەنتتىك ديپلوماتيا، ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرى قارالاتىن پانەلدىك سەسسيالارعا دا بەلسەنە قاتىستى. شارا سوڭىندا دەلەگاتسيا باسشىلارى تاجىكستاننىڭ ۇلتتىق باتىرى يسمويل سومونيدىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويدى.
ايتا كەتەلىك قازاقستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 1,13 ميلليارد دوللارعا جەتكەن ەدى.
