تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ. «جابايى المانىڭ» جارتىسى قايدا؟

كىتاپحاناسى تۇگىلى كىتابى جوق شاعىن اۋىلدا وسكەن مەن ءۇشىن گازەت-جۋرنالداردا عانا جارىق كورەتىن اڭگىمەلەردىڭ ءوزى كادىمگىدەي قۋانىش بولاتىن. سوندىقتان مەنى سايىن مۇراتبەكوۆ دەگەن جازۋشىمەن تانىستىرعان سول اۋىلعا اندا-ساندا جارتى قاپ بولىپ توپتالىپ كەلەتىن گازەت-جۋرنالدار ەدى دەسەم قاتەلەسپەيمىن.

قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەننەن كەيىنگى دە ءبىر كاسىبىم گازەت-جۋرنالدارعا باسىلاتىن جازۋشىنىڭ اڭگىمەلەرى بولاتىن. كەيدە الەم ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك اڭگىمەلەرى دە اۋدارىلىپ باسىلىپ جاتادى. ونىڭ ءوزى دە كۇتپەگەن ولجاداي كورىنىپ وقيتىنمىن.

ەكىنشى كۋرستان باستاپ جازعان اڭگىمەلەرىمنىڭ ماشينكاعا باسىلعان نۇسقالارىن الماتىنىنىڭ گازەت-جۋرنالدارىنا جىبەرەتىن بولدىم. «لەنينشىل جاس»، «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە مەنىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىم جاريالاندى. كەزىندە سونىڭ ءوزى ۇلكەن قۋانىش بولعانى اقيقات.

مەنىڭ سەيسەن مۇحتار ۇلى دەگەن كلاستاسىم بولعان. ول اقىن ەدى. ول قىزىلوردانى مەنسىنبەي قاز گ ۋ-گە وقۋعا تۇسكەن. ەكەۋمىز حات الىسىپ تۇراتىنبىز. ول ءبىر حاتىندا جاس جازۋشىلارمەن بولعان كەزدەسۋ كەزىندە «سايىن مۇراتبەكوۆ سەنىڭ اڭگىمەلەرىڭدى ماقتادى» دەپ جازدى. ارينە مارقايىپ قالدىم. ىشتەي ماقتاندىم دەسە دە بولادى. ويتكەنى سول كەزدەرى سايىننىڭ «جۋسان ءيىسى»، «باسىندا ءۇشقارانىڭ» دەگەن ەكى اڭگىمەسى «جۇلدىز» جۋرنالىنا شىعىپ، وقىعان بولاتىنمىن. ول اڭگىمەلەردى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ عانا ەمەس، سول جىلدارداعى قازاق پروزاسىنىڭ تابىسى دەسە دە بولعانداي ەدى. اسەرى كۇشتى بولدى، تۇپكىردەگى قىزىلوردا پەدينستيتۋتىنىڭ ادەبيەتشى بولامىز دەپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرىنىڭ وزدەرى ءبىر-بىرىنە «سايىننىڭ اڭگىمەلەرىن وقىدىڭ با؟ قانداي تاماشا اڭگىمەلەر...» دەسىپ، ابىر-دابىر بولىسىپ ءجۇردى.

ال سول سايىن مۇراتبەكوۆ مەنىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىمدى الماتىنىڭ ادەبي ورتاسىندا ماقتاپ جۇرسە، مەن قالاي قۋانبايىن.

ءۇش جىگىت پاتەردە تۇراتىنبىز. كەيدە ستيپەندياعا جەتكەنشە اش-قۇرساقتاۋ حالدە قالاتىن دا كەزىمىز بولادى. وسىنداي شاقتا ۇشەۋمىز ءتىزىلىپ، قالانىڭ باس پوشتاسىنا سوققانىمىز بار. اۋىلدان حات-حابار كۇتەمىز. ويدا جوقتا اقشا سالىپ قالاتىندارى بار. قۇجاتىمىزدان پوشتا قىزمەتكەرىنە حات-حابار ىزدەتكەنىمىزدە اۋىلدان ەشقانداي حابار بولماعانىمەن مەنىڭ اتىما كەلگەن قىرىق بەس سومنىڭ قاعازى شىقتى. وقىسام قازاق راديوسىنان. قازاق راديوسىنا ەشقانداي دۇنيە جىبەرمەگەنىم انىق. سوندىقتان ازداپ ابدىراپ قالعانداي دا بولدىم. كەلگەن اقشانىڭ قالاماقى ەكەنى انىق ەدى. «ءبىراق ماعان مۇنداي قالاماقىنى نە ءۇشىن جىبەرەدى، جاڭىلىس بولعان ءىس شىعار؟..» دەگەن ويمەن سەرىكتەرىمە «پوشتانىڭ باستىعىنا بارۋىمىز كەرەك پە؟» دەگەنىمدە، ولاردىڭ ءبىرى: «ويباي، پوشتانىڭ باستىعىندا نەمىز بار. اقشانىڭ ساعان كەلگەنى انىق پا؟ انىق. بالكىم جاڭىلىس جىبەرگەن شىعار. ءبىراق سەنىڭ كىناڭ نە؟ تارتتىق اسحاناعا!»، دەدى. سولاي بولدى دا. ۇشەۋمىز ابىر-دابىر تالاسا كۇلىسىپ ءجۇرىپ، ينستيتۋتتىڭ اسحاناسىنان ءبىر-اق شىقتىق.

ال قىرىق بەس سوم اقشانىڭ مەنىڭ اتىما قالاي كەلگەنى جۇمباق كۇيىندە قالىپ قويدى. كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا ول قىرىق بەس سوم دا تاۋسىلدى.

«ەندى ستيپەنديا الۋىمىزعا قانشا كۇن بار؟»، دەگەن ماسەلەگە قايتا ورالىپ، ساۋساعىمىزدى بۇگىپ كۇن ساناپ وتىرعانىمىزدا، «پوشتانىڭ باستىعىنا بارىپ نەمىز بار» دەيتىن جىگىت «شىركىن-اي، سەنىڭ اتىڭا تاعى ءبىر قىرىق بەس سوم جاڭىلىسىپ كەلسە عوي...»، دەپ كۇلدىرگەنى بار.

ينستيتۋت تا ءبىتتى. بىرگە بىتىرگەندەر اۋداندارعا، اۋىلدارىنا تاراسىپ كەتتى. مەن «سۋ شارۋاشىلىعى» دەگەن قۇرىلىسپەن اينالىساتىن ۇلكەن ترەستىڭ كوپ تيراجدى ورىسشا- قازاقشا گازەتىنە ورنالاستىم. قازاقشا بىردەڭەلەر جازۋعا جاراعانىممەن، ورىسشام شامالى بولعاندىقتان، رەداكتورىمنىڭ ماعان كوڭىلى تولىڭقىراماي ءجۇردى.

ءبىراق «كەتەسىڭ بە، قايتەسىڭ...» دەي قويعان جوق. وسىلاي سەلقوستاۋ جۇرگەن شاعىمدا 1969 -جىلدىڭ قاڭتارىندا الماتىدا جاس جازۋشىلار كەڭەسى بولاتىنى جايلى حابار ەستىدىم. جانە كەڭەسكە قىزىلوردا وبلىسىنان شاقىرعانداردىڭ ىشىندە مەنىڭ دە اتى-ءجونىم بار ەكەنىن ءبىلدىم. كەڭەس بىتكەن بويدا ساكەڭنىڭ ءوزىنىڭ جۇمىس بولمەسىندە كەزدەستىم. جازۋشىلار وداعىنىڭ پروزا سالاسى بويىنشا كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. جىلى قارسى الدى. «ماعان كەلگەن بويدا-اق سوعاتىن ءجونىڭ بار ەدى عوي»، دەپ جاقىن تۇتقان ىقىلاسىن دا اڭداتىپ جاتىر. ءبىراق مەندە ونداي جالاڭداعان پىسىقتىق جوق ەكەنىن ءتۇر-تۇرپاتىم مەن مىنەزىمنەن-اق بايقاسا كەرەك، سىپايىلاپ جۇمسارتىپ ايتادى. بىردەن كىمدەردى وقىپ جۇرگەندىگىمە دەيىن بىلگىسى كەلەتىنىن اڭداتىپ، قازاق جازۋشىلارىنا اسا توقتالمادى.

- ورىس ادەبيەتىنەن كىمدەردى وقيسىڭ؟

مەن ءمۇدىرىپ قالدىم.

- تىنىمباي، ورىس ادەبيەتىن وقىماي بولمايدى. «ناش سوۆرەمەننيك» جۋرنالىنا نازار اۋدار. ورىس جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن كوبىنە جاريالايتىن سول جۋرنال. جاقىندا استافيەۆتىڭ «پاستۋح ي پاستۋشكا» دەگەن پوۆەسىن جاريالادى. قالايدا وقۋىڭ كەرەك. راسپۋتين دەگەن جاس جازۋشىسى تاعى بار. سەنىڭ تاقىرىبىڭ دا، جازۋ ستيلدەرىڭ دە بالالارعا ۇنايتىنىنا سەنىمدىمىن. ارينە، ايتماتوۆتىڭ ءجونى ءبىر باسقا، وقىپ جۇرگەن دە بولارسىڭ. ال ەندى الماتىعا كەلۋ ماسەلەسى. مۇنى مەن دە، سەن دە ويلانا ءجۇرۋىمىز كەرەك. ادەبيەت ادەبي ورتادا عانا قالىپتاسادى جانە وسەدى. ادەبي ورتانىڭ اسەرى مەن پىكىرى جازۋشى ءۇشىن اۋا مەن سۋداي قاجەت.

وسى تۇستا ساكەڭ ءوزى دە ءبىراز ويلانىپ قالعانداي بولدى دا «قازىر تاحاڭا كىرىپ شىعايىقشى» دەگەنى. ءسويتىپ، «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى تاحاۋي احتانوۆقا باردىق. تاحاڭ سابىرلى قارسى الدى. جاي-جاعدايدى ايتىپ جاتقان ساكەڭ. مەن ءۇنسىز وتىرمىن. ساكەڭ مەنى ماقتاپ، جۋرنالعا قىزمەت ەتۋگە دايىن جازۋشى دەپ جاتىر. تاحاڭ ماعان ۇزاق قاراپ الىپ، «جاقىندا ءبىر ورىن پروزا بولىمىندە بولىپ ەدى. ءبىراق وعان اسقار سۇلەيمەنوۆتى الىپ قويدىق» دەگەندى ايتتى.

شىققان سوڭ قايتىپ ساكەڭنىڭ بولمەسىنە كىردىك. كىرگەن بويدا:

- بولا قويمادى دەپ رەنجىمە. بۇل بارىسىمىز ءبىر جاعى تاحاڭا ەسكەرتۋىمىز عوي. كەيىن ورىن بولىپ جاتسا، ايتۋىمىزعا جاقسى، - دەپ مەنى جۇباتقان بولىپ جاتىر. ارينە، مەنىڭ رەنجىپ قالعان دا ەشتەڭەم جوق. ءتىپتى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ مەنى تاحاۋي احتانوۆقا ەرتىپ بارىپ ماقتاپ، الماتىعا الىپ كەلۋدىڭ دە قامىنا كىرىسىپ كەتۋىنىڭ ءوزى دە مەن ءۇشىن كۇتپەگەن مارتەبە ەمەس پە؟ قوشتاسار ساتتە ساكەڭ:

- قاي جىلى ەكەنى ەسىمدە جوق. سەنىڭ ءبىر اڭگىمەڭدى وسىنداعى رەداكتسيالاردىڭ بىرىنەن كورىپ، وقىپ، ۇناعان سوڭ سول كەزدە قازاق راديوسىندا ىستەپ جۇرگەن سايىمجان دەگەن جىگىتتىڭ قولىنا ۇستاتىپ، «راديودان بەرگىزۋىڭە جاراپ تۇر» دەپ ەدىم. ءبىراق سول اڭگىمەڭ راديودان بەرىلدى مە، بەرىلمەدى مە بىلمەدىم، - دەگەنى.

- ساكە، بەرىلدى، - دەدىم مەن اڭگىمەنى تىڭداعانداي بولىپ، قۋانىپ.

- باسە- ە، - دەپ ساكەڭ دە باسىن يزەدى.

مەنىڭ قۋانعانىم ستۋدەنت كەزىمدەگى قازاق راديوسىنان العان قىرىق بەس سوم قالاماقى سىرىنىڭ ەندى اشىلۋىنان ەدى.

كوپ ۇزاماي «جۇلدىز» جۋرنالىندا سايىننىڭ دا «جابايى الما» پوۆەسى جاريالاندى. ارينە، جاقسى پوۆەست. ءبىراق «جۋسان ءيىسى» دە سوعىس تاقىرىبى... «جابايى الما» دا سوعىس تاقىرىبى... تاقىرىپتى قايتالاۋىنىڭ ءوزى مەن كۇتكەنىمدەي بولماعان سەكىلدەندى. الدە بۇل وي مەنىڭ سايىن مۇراتبەكوۆكە دەگەن ايرىقشا ىقىلاسىمنان تۋىنداپ تۇر ما؟ ەكى شىعارما دا جازۋشىنىڭ شەبەرلىگىن، ءومىرتانىمىنىڭ شىنايىلىعىن جوققا شىعارا المايدى. جازۋشى شەبەرلىگىمەن قوسا ليريكالىق اۋەندە جازىلعان دۇنيەلەر. ءبىراق تالانتتى جازۋشىنىڭ ءبىر قادامىنان ەكىنشى قادامى وزىپ جاتۋعا ءتيىس ەمەس پە؟ ەگەر مەن ارتىق كەتسەم، استافيەۆ پەن راسپۋتين شىعارمالارىن ماعان ۇلگى ەتىپ ۇسىنعان وزىنەن كورسىن. ماعان ۇسىنعان ۇلگىلەر سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ وزىنە دە ۇلگى ءارى ساباق ەمەس پە؟

«جابايى المانى» وقىعاننان كەيىن مەندە وسىنداي ويلار بولدى.

ارينە، ءبارىبىر ونىڭ «جابايى الماسىن» جۇرت ىقىلاسپەن وقىدى. ويتكەنى وقىرماندار سايىن مۇراتبەكوۆتەن جاڭا ءارى جاقسى شىعارمانى كۇتىپ جۇرەتىن ەدى. جازۋشىلىقتىڭ ءوزى ۇنەمى وقىرماندار الدىندا قارىزدار بولىپ جۇرەتىن كاسىپ قوي.

قىزىلوردا حالقى ۇلتتىڭ تىلىنە، ادەت-عۇرپىنا، سالت-داستۇرىنە شومىلىپ وسكەندەر عوي. كوركەم ادەبيەتكە كەلگەندە وزگە ايماقتاردان گورى تالعام-تارازىلارى دا ءادىل، سىنشىل دا بولىپ جاتادى.

راديو ءجۋرناليسى بول، گازەت جۋرناليسى بول، كوبىنە اۋىل-ەلدىڭ جاڭالىقتارىنا نازار اۋدارىپ، قۇلاق ءتۇرىپ جۇرەسىڭ. جۋرناليستىڭ ءوزىنىڭ عانا ەمەس، راديو تىڭداۋشىلاردىڭ دا، گازەت وقىرماندارىنىڭ دا ازىعى سول اۋىل- ايماقتىڭ جاڭالىعى، تىرشىلىگى... ارا-تۇرا اۋدان، سوۆحوز، كولحوزداردىڭ دا جاڭالىقتارىنا زەر سالىپ، اۋداندىق گازەتتەردى دە پاراقتاپ جاتاتىن كەزىمىز بولادى. وسىنداي ماقساتپەن بىردە قازالى اۋدانىنىڭ گازەتىن اقتارىپ وتىرىپ، «جابايى المانىڭ» جارتىسى قايدا؟» دەگەن ماقالاعا تاپ بولدىم. اۋەلى مەنى ماقالانىڭ تاقىرىبى قىزىقتىرعان. وقي كەلە ماقالادا ايتىلعان ماسەلە دە ىقىلاسىمدى اۋدارىپ اكەتتى.

ماقالا اۆتورى ادەبيەتتى وقۋعا ىقىلاستى كىسى سەكىلدى. «جۇلدىز» جۋرنالىنا تۇراقتى جازىلىپ، وقىپ تۇراتىنىن ايتا كەلىپ، ءبىر نومىرىنەن سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جابايى الما» دەگەن پوۆەسىن وقىپ سۇيسىنگەنىن ايتا كەلىپ، ەندى «جابايى المانىڭ» جالعاسى باسىلاتىن «جۇلدىزدىڭ» كەلەسى سانىن كۇتپەي مە؟ كەلەسى ايى دا بولادى. ءبىراق «جۇلدىزدىڭ» كەلەر سانى كەلمەي قويادى. «ايتەۋىر ءبىر كەلەر-اۋ» دەگەن ويمەن تاعى ءبىر اي سابىر ساقتايدى، ءبىراق «جۇلدىزدىڭ» كۇتكەن سانى جوق. كەرىسىنشە، ودان كەيىنگى سانى كەلەدى. ءبىراق وندا «جابايى المانىڭ» جالعاسى جوق. سودان سوڭ ماقالا اۆتورى اۋىل پوشتاسىنا بارىپ جاعدايىن ايتادى.

سويتسە، اۋىل پوشتاسى «قايدان بىلەيىك، جۋرنالدىڭ سول سانى كەلمەي قالدى عوي» دەپ سۇلەسوق جاۋاپ بەرەدى. سۇراستىرسا، اۋىلدا «جۇلدىزعا» جازىلعان ءوزى عانا ەكەن. ماقالا اۆتورى امال جوق اۋدان ورتالىعىنا بارىپ، اۋداننىڭ پوشتا ءبولىمىنىڭ باستىعىنا كىرەدى. جاعدايدى باياندايدى. باستىعى ءمان-جايدى تەكسەرسە، «جۇلدىزدىڭ» ول سانى ءتيىستى جەرلەرگە، مەكەمەلەرگە الدەقاشان تاراتىلىپ كەتكەن. ارتىق دانا جوق. ماقالا اۆتورى «ەندى مەن «جابايى المانىڭ» جالعاسىن قايدان وقۋىم كەرەك؟» دەپ باستىقپەن ءبىراز كەرىلدەسكەن بولادى. ءبىراق پوشتا باستىعى دا نە ىستەي السىن؟ «جۇلدىزعا» جازىلعان بىرەۋدەن سۇراستىرىپ كورسەڭىزشى، ەكى-ءۇش كۇن عانا وقىپ، سوسىن قايتارىپ بەرەمىن دەپ...»، دەگەن سياقتى سۇيەيسالدى جۇباتۋمەن شىعارىپ سالادى.

«سوندا مەن «جابايى المانىڭ» جالعاسى كىمدە بار» دەپ اۋدان جۇرتىنا جار سالۋىم كەرەك پە ەكەن؟» دەپ ماقالا اۆتورى اۋدانداعى پوشتا ءبولىمىنىڭ ءىسىن سىناعان بولادى. ماقالا اۆتورىنىڭ شەرمەندە حالىنە جانىم اشىعان بولىپ وتىرىپ-اق مەن بۇل اراداعى جازۋشى ابىرويى مەن بەدەلىن ويلاپ كەتتىم. وقىرمان «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ وزگە ساندارىن داۋلاپ جۇرگەن جوق قوي. وعان «جابايى المانىڭ» جالعاسى جاريالانعان ءنومىرى عانا كەرەك. بۇل جاعداي اۆتوردىڭ ابىرويى دەپ ويلاماسقا امال بار ما؟

مەن بۇل وقيعانى كەزىندە قاتار جىگىتتەرىمە كۇلكى رەتىندە ايتىپ تا ءجۇردىم. شىن مانىندە، بۇل كۇلكىلى دە جاي ەمەس-تى. ول وقيعا كوركەم ادەبيەتتىڭ وقىرماندى وزىنە باۋراپ، ەرتىپ اكەتەتىن كۇشى مەن قۇدىرەتىنىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى ءارى ايعاعى ەدى. جازۋشىنىڭ باقىتى دا وسى سيقىرلى قاسيەتتىڭ قويناۋىندا جاتادى ەمەس پە؟

1973 -جىلى الماتىعا مەن دە جەتتىم. «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پروزا بولىمىنە رەداكتور بولىپ ورنالاستىم. ماسەلەنىڭ ويداعىداي شەشىلۋىنە ءۇش ءتۇرلى سەبەپ بولدى. ءبىرىنشىسى، سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ قامقورلىعى.

ەكىنشىسى، 1971 -جىلى باسپا ىستەرى جونىندەگى كوميتەت پەن «جالىن» جۋرنالى بىرىگىپ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارناپ جاريالانعان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا مەنىڭ «قوش بول، اتا!» پوۆەسىم ءۇشىن ءبىرىنشى بايگە الۋىم بولدى.

ال ءبىرىنشى بايگە الۋعا سەبەپشى بەردىبەك سوقپاقبايەۆ بولعانىن الماتىعا كەلگەن سوڭ بارىپ ءبىلدىم. ءۇشىنشى سەبەپ اتالعان باسپاعا ءابىلماجىن جۇمابايەۆتىڭ ديرەكتور بولىپ كەلۋى ەدى.

مەن حابارلاسقان ساتتەردە ساكەڭ مەنى جۇمىسقا الۋ جونىندە ابىلماجىنگە ايتىپ جۇرگەندىگىن ول كىسىنىڭ ىقىلاسىنىڭ دۇرىستىعىن الدەنەشە رەت ايتىپ ءجۇردى.

ءوزىم دە الماتىعا كەلگەن كەزىمدەرىمدە ءابىلماجىن اعامەن تانىسقانمىن. بۇل كەزدە ساكەڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتىننىڭ (س ك دەپ قانا ايتاتىنبىز) اپپاراتىندا سەكتور مەڭگەرۋشى. جازۋشىلار وداعىندا وتكەن جينالىستاردا عانا كورەمىن. جازدىڭ ىستىق كەزدەرىنىڭ وزىندە ۇستىنەن قارا كوستيۋم، موينىنان گالستۋگى تۇسپەيدى. سولاي جۇرگەندەر ءبىر ەسەپپەن بىلايعى جۇرتقا سۋىق تا كورىنەتىن. كەزدەسكەن ساتتە امانداسىپ، قول الىسقانىمىز بولماسا ارتىق-اۋىس اڭگىمەگە ورىن دا، ۋاقىت تا بولا بەرمەيدى. دەگەنمەن، ول كىسىنىڭ تىلەكتەس كوڭىلىن وسىلاي جۇزدەسۋدىڭ كەزدەرىندە دە سەزىپ ءجۇردىم.

«جازۋشى» باسپاسىندا تارتىپكە ەداۋىر ءمان بەرىلەدى ەكەن. تاڭەرتەڭ ۋاقتىلى كەلەسىڭ، كەشكىسىن ۋاقتىلى قايتاسىڭ. جۇمىس ۋاقىتىڭ تەك قولجازبالار وقۋ، باعالاۋ، اۆتورمەن اڭگىمەلەسۋ سياقتى شارۋالار. وسىنداي شارۋادان كەشكىسىن بوساعاندا بىردەن اۆتوبۋسقا مىنە سالماي، جول-جونەكەي اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ بىرگە قايتۋدى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ماعزوم سۇندەتوۆ ەكەۋمىز داعدىعا اينالدىرعانبىز.

ونىڭ ءۇيى تاشكەنت كوشەسىنىڭ بويىندا دا، مەنىڭ تۇراقتاعان جەرىم اۋەجاي باعىتىندا بولاتىن. سەرۋەندەي ءجۇرىپ اڭگىمەمەن ماعزومنىڭ ۇيىنە دەيىن بارامىز. سودان ءارى قاراي اۆتوبۋسقا ءمىنىپ كەتەتىنمىن. تاشكەنت كوشەسىنە كەيدە ابىلاي حانمەن تۇسەمىز دە، كەيدە تولەبايەۆ نەمەسە قازىرگى قونايەۆ كوشەلەرىنە دەيىن بارىپ، تاشكەنت كوشەسىنە قاراي بۇرىلاتىنبىز. وسى ادەتىمىزبەن ءبىر جولى ەكەۋمىز جارىسا اڭگىمەلەسىپ، تاشكەنت كوشەسىنە قاراي بۇرىلا بەرگەنىمىزدە الدىمىزدان ساكەڭ، سايىن مۇراتبەكوۆ شىعا كەلگەنى. ءبىر جاقسىسى بۇل جولى ۇستىندە قارا كوستيۋم، موينىندا گالستۋگى جوق، كويلەكشەڭ.

- ءاي، سەن ەكەۋىڭ بۇل كوشەدە قايدان جۇرسىڭدەر؟ - دەپ اڭقىلداپ سويلەپ كەلىپ امانداسىپ جاتىر.

- سەنىڭ كوشەڭ ەكەنىن بىلمەي قالدىق، - دەپ ماعزوم وعان ازىلدەي جاۋاپ بەرىپ جاتتى. سول ارادا بىلگەنىم ساكەڭ وسى كوشەدەن جاقىندا عانا جاڭا ءۇي العان ەكەن دە، قازىرگى قالپى ءۇيىنىڭ ماڭىندا سەرۋەندەپ جۇرگەندەگىسى ەكەن. ماعزومنىڭ «سەنىڭ كوشەڭ ەكەنىن بىلمەي قالدىق» دەگەنى بۇل جاڭالىقتى بۇرىننان بىلەتىندىگىنەن بولدى.

- قوي، ۇيگە جۇرىڭدەر - دەدى ساكەڭ، ءبىراز اڭگىمەدەن سوڭ. ۇيگە كىرگەنىمىزشە دە ابىر-دابىر اڭگىمە دە، كۇلكى دە ۇزىلگەن جوق. قازىرگى ساكەڭ س ك-نىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى ەمەس، بۇگىن عانا تالدىقورعاننان كەلگەن كەڭ بالاق، ۇزىن شاپان كيگەن اۋىل قازاقتارىنىڭ ءبىرى سەكىلدى.

ۇيگە كىرگەن سوڭ دا ءازىل-كۇلكى ارالاس اڭگىمە ۇزىلگەن جوق. ءماريا جەڭگەي دە ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزگە قۋانىپ قالدى. سويلەپ جۇرگەن كوبىنە ساكەڭنىڭ ءوزى. ماعزوم ەكەۋمىز قوستاۋشى ءارى تىڭداۋشىمىز. جان-جاعىمىزعا قاراپ جاڭا ءۇيىن ماقتاعان ساتىمىزدە ساكەڭ:

- ءاي، مەن اڭگىمەنى دوعارىپ، سەندەرگە بولمەلەردى كورسەتەيىن، - دەپ بولمەلەردى ارالاپ كەتتىك. ارينە، قاي بولمەسىن بولسا دا، ماعزوم ەكەۋمىز جارىسىپ ماقتاپ جاتىرمىز عوي. ماقتاۋىمىزعا ريزا بولا ءجۇرىپ ءبىر كەزدە:

- سەندەر ماقتاپ-اق جاتىرسىڭدار عوي، كەلىپ كورىپ جۇرگەن دوس-جاران، اعايىن-تۋىستار دا جابىلا ماقتاعاندا وسى ۇيىمە قاليحان دوسىمنىڭ كوڭىلى تولمادى-اۋ، - دەگەنى.

- ە، نەگە؟ - دەدى ماعزوم تاڭدانىپ.

- بۇدان بۇرىنعى ءۇيىڭ الدەقايدا جاقسى ەدى، - دەيدى.

- ونى قالاي ماقتاعانمەن ول بۇرىنعى ءۇي عوي، ال جاڭا ۇيگە كوڭىلى تولماعانى قالاي؟ ءوزى ءىشىپ العاننان ساۋ ما ەدى؟

- ارينە، جاڭا ۇيگە قۇتتى بولسىن ايتىپ تۇرىپ ىشپەي كەتسىن بە؟ - دەدى ساكەڭ. - باسە- ە، - دەدى ماعزوم جالعىز ءوزى راحاتتانا كۇلىپ.

ۇشەۋمىز مارە-سارە كوڭىلمەن قايتادان بۇرىنعى بولمەدەگى ورنىمىزعا وتىرىستىق.

- سەندەر قاليحانشالاماي ماقتادىڭدار عوي، - دەپ كۇلە سويلەپ ءجۇرىپ شكافتان اراق پەن ريۋمكالار شىعارىپ جاتتى. بۇل كەزدە شاي جابدىعىمەن جۇرسە كەرەك، ءماريا جەڭگەي كورىنبەدى.

ءبىر-ەكى رەت بولعان ريۋمكا قاعىسۋلاردان كەيىن اڭگىمە ءتىپتى قىزدى. ادەبيەت، مادەنيەت جايلى بايسالدى كەيىپپەن باستالعانىمەن، جازۋشىلار وداعىنىڭ اينالاسىندا بولىپ جاتاتىن يۋ-قيۋ جايلارعا كەلگەندە ساكەڭ مەن ماكەڭ «مەن ايتايىن، سەن تۇرا تۇرشى» دەگەن قىزۋقاندىلىققا دەيىن بارىپ جاتتى. ولار ايتۋشىلار، مەن تىڭداۋشىمىن.

شاي دا قىزۋ اڭگىمەمەن ءىشىلدى. بۇل جولعى تىڭداۋشى ەكەۋ بولدىق. ءماريا جەڭگەي جانە مەن. ءبىر جازۋشىلاردىڭ مىنەزىن، كۇلكىلى قىلىقتارىن ايتۋ كەزدەرىندە ساكەڭ مەن ماكەڭ اڭگىمەنى بايانداۋعا تالاسىپ قالا جازدايدى. وندايدا شاي قۇيىپ وتىرعان ءماريا جەڭگەي ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە قارايمىز، ءبىراق كۇلمەيمىز.

شاي ءىشىلىپ بولعان سوڭ، ماعزوم ەكەۋمىز قايتۋعا بەيىمدەلدىك. ساكەڭ دە، ءماريا جەڭگەي دە كەلگەنىمىزگە ريزالىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى.

اياق كيىمدەرىمىزگە قاراي ۇمتىلىپ بوساعاعا جەتە بەرگەنىمىزدە اڭگىمەگە دە، شاراپقا دا ءبىراز قىزىپ العان ساكەڭ:

- ءاي، جىگىتتەر، مەن سەندەرگە قاليحان دوسىمنىڭ تاعى ءبىر اڭگىمەسىن ايتىپ بەرەيىنشى، - دەگەنى.

اڭگىمەنى ايتۋعا ول كىسىنىڭ ەنتەلەپ تۇرعانى سونداي، «قوي، ايتپاي-اق قويشى»، دەي قويساڭ، بالاشا تورساڭداپ وكپەلەيتىن دە سەكىلدى ەدى. وسى كوڭىلىنە ريزا بولعاندىقتان شىعار مەن:

- ايتىڭىز، ساكە، - دەدىم. ماعزوم ءۇن-ءتۇنسىز تۋفليىنە قاراي ۇمتىلىپ جاتتى.

- قاليحاننىڭ ۇيىنە بىردە اۋىلدان ەكى-ءۇش اعايىنى قىدىرىپ كەلىپتى، - دەپ باستادى ساكەڭ اڭگىمەنى. - ارينە، ءارتۇرلى اڭگىمەلەرىمەن اعايىندار جاقسى وتىرىسادى. ەت جەلىنىپ، شاي دا ءىشىلىپ بولا بەرگەندە ويدا جوقتا قاليحاننىڭ كەلىنشەگى دامەش اعايىنداردىڭ ءسوزىن ءبولىپ:

- اعالار، سىزدەرگە مەنىڭ ايتارىم بار ەدى، - دەيدى ەنتەلەي سويلەپ. اعايىنداردان جاسى ۇلكەن بىرەۋى:

- ە، ايت، شىراعىم، - دەيدى ەلەڭدەپ.

- مىنا ىنىلەرىڭىزدىڭ، قاليحاننىڭ تۇندە جۇرەتىن ادەتى بار. مەن سول ادەتىنەن قورقامىن، - دەپ ءسوزىن جالعاي بەرگەن كەزدە، الگى ۇلكەن كىسى دامەشتىڭ ءسوزىن شورت ءۇزىپ:

- كەلىن، اينالايىن، بولدى! ار جاعى ايتپاساڭ دا تۇسىنىكتى، - دەپ ءوزى جانىندا وتىرعان قاليحانعا بۇرىلىپتى.

- ءاي، قاليحان، ءبىز سەنى ەسى كىردى، ۇلكەن ازامات جازۋشى بولدى دەپ ءجۇرمىز عوي. سەنىڭ تۇندە جۇرگەنىڭ نە؟ بىرەۋ پىشاقتاپ كەتسە قايتەسىڭ؟ ءتىپتى ساباپ، توناپ كەتسە شە؟ سول ساعان ابىروي ما؟ انا اۋىلداعى وزىڭە تىلەكشى بولىپ جۇرگەن اعايىندارىڭا ابىروي ما؟ ءاي، شىراعىم-اۋ، سەن بارعان ۇيىڭە قونىپ، ەرتەسىنە نەگە قايتپايسىڭ؟ - دەگەن كەزدە دامەش:

- اعا، مەن ونىسىن ايتىپ وتىرعام جوق، - دەپ شىر ەتە قالعان ەكەن. الگى ۇلكەن كىسى:

- كەلىن، اينالايىن، وتە ورىندى ايتتىڭ. قاليحان ەندى بارعان جەرىنە قونىپ، ەرتەسى قايتاتىن بولادى. ءسوز وسىمەن ءبىتتى، - دەپ قاليحانعا بۇرىلىپ: - ءاي، سەن ەندىگى جەردە مىنا ءبىزدىڭ كەلىننىڭ كوزىنشە بارعان ۇيىڭە قونىپ قايتاتىنىڭدى ايتشى. كوڭىلىمىز اۋىلعا ورنىعىپ كەتسىن، - دەپتى. قاليحان جاۋاپ ورنىنا ىرق-ىرق كۇلە بەرەتىن سياقتى. ماعزوم كۇلىپ تۇرىپ:

- داستارقاندا اراق بولعان با؟ - دەي بەرىپ، تۋفليىنىڭ باۋىن بايلاماق بولىپ ەڭكەيە بەرگەندە، ەدەنگە ەتبەتىنەن قۇلاي جازداعانىندا مەن سۇيەپ قالدىم.

- ءاي، ماعزوم، سەن دە قىزىق ەكەنسىڭ. ءوزى قاليحاننىڭ ءۇيى بولادى. قاليحاننىڭ داستارقانى بولادى. سوندا اراق بولمادى، ول ىشىلمەدى دەپ قالاي ويلايسىڭ؟ - دەدى ساكەڭ.

ەندى ءبارىمىز كۇلدىك. كۇلكىدەن اۋزىمىز بوساماعان سوڭ، ءبىر-بىرىمىزگە قولدارىمىزدى عانا كوتەرىسىپ قوشتاسقان بولىپ سىرتقا شىقتىق. ارينە، سىرتقا شىققان ماعزوم ەكەۋمىز عانا عوي.

ماعزوم سىرتقا شىعىسىمەن كۇلكىسىن تيا الماي تۇرىپ ساعاتىنا قاراپ:

- ءماسساعان، ساعات ون بىردەن اسىپ كەتىپتى. مەنى قويشى، ءۇيىم جانىمدا تۇر. اۆتوبۋستار توقتاپ قالسا، ساعان قيىن بولادى-اۋ، - دەدى.

- قاليحان اعاما ۇقساپ مەن دە ۇيىمە تۇندە قايتىپ كورەيىن دە، - دەدىم.

ەكەۋمىز تاعى كۇلدىك. كۇلكىمىزدى تىيماعان كۇيى قوشتاسىپ، ءارقايسىمىز ءوز باعىتىمىزعا بۇرىلىپ كەتە باردىق.

بۇرىنعىشا ساكەڭدى جازۋشىلار وداعىنىڭ جيىندارىندا كەزدەستىرىپ ءجۇردىم. جىلى امانداسامىز. ءبىراق وڭاشا سىرلاسىپ وتىراتىنداي ول كىسىدە رەت تە، ۋاقىت تا جوق. قارا كوستيۋم كيىپ، گالستۋك تاققان كەزدەگى ساكەڭنىڭ داعدىسىنا مەن دە ۇيرەنىپ العانمىن.

ءبىر كۇنى «سايىن مۇراتبەكوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ كەلەدى ەكەن» دەگەن حابار ەستىدىم. ارتىنشا «كەلىپتى، قازىر ول كىسى باس رەداكتور» دەگەن گۋ-گۋ اڭگىمە دە بولىپ جاتتى.

اراعا ءبىر كۇن سالىپ قۇتتىقتاپ شىعۋ ءۇشىن ول كىسىگە مەن دە كىردىم. قولىن قىسىپ قۇتتىقتادىم. ءبىراق ساكەڭ بۇل جولى ماعان تىم سابىرلى، ءتىپتى قاتال بولىپ كورىندى. باس رەداكتور رەتىندە رەسمي عانا سويلەسەتىن سەكىلدەندى. ءتىپتى ماعان تاپسىرما بەرگەندەي بولىپ: «پروزاشى رەتىندە ءبىراز كورىندىڭ عوي. ەندى سىن جانرىنا بۇرىلشى. بىزدە ءومىرى سىنالماي جۇرگەن ورتا قولدى عانا جازۋشىلار بار. سولار تۋرالى گازەت جاڭاشا ۇستانىمدا بولسا دەپ وتىرمىن»، دەدى. مەنىڭ كىمدى سىناۋىم كەرەك ەكەندىگىن مەگزەدى دە.

مەن باس رەداكتور سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ بولمەسىنەن كوڭىلسىز شىقتىم. بىرىنشىدەن، ونىڭ مىنەزىنىڭ وسىنشا وزگەرگەنىنە تاڭداندىم. تاپسىرماسى دا مەن كۇتپەگەن جانە ويىمدا دا جوق شارۋا بولىپ كورىندى. ءتىپتى ول كىسىگە وكپەلەپ تە قالعاندايمىن.

ۋاقىت زىرعىپ ءوتىپ جاتتى. مەن ماسكەۋگە وقۋعا كەتتىم. قايتىپ كەلگەن سوڭ، «قازاق فيلمدە» اندا-ساندا عانا سوعىپ بىتىرەتىن جەڭىل جۇمىس اتقارىپ ءجۇردىم دە، كوبىنە شىعارماشىلىق كاسىبىممەن اينالىسىپ كەتتىم. سايىن بۇل كەزدە «قازاق ادەبيەتىنىڭ» باس رەداكتورى قىزمەتىنەن كەتىپ، «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى بولدى. سونان كەيىن ول قىزمەتتەن دە كەتىپ، جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ول قىزمەتتەن دە بوسادى. ءبىراق وسى ارالىقتا وقىرمانعا بىردە-ءبىر جاڭا شىعارما ۇسىنعان جوق. قالامى قاڭتارۋلى تۇردى.

مۇنى ءتىزىپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، ول قاتارلى قالامگەرلەردىڭ ءبىرازى ءار ءتۇرلى شىعارمالارىمەن بۇكىل كەڭەستەر وداعى دەڭگەيىندە، قايسىبىرەۋلەرى الەم ادەبيەتى دەڭگەيىندە دۇركىرەتىپ جاتتى. سايىننىڭ ءوزى شىعارماشالارىن وقىپ تۇرۋدى ۇسىنعان راسپۋتيندى الايىقشى.

«پوسلەدني سروك» پوۆەسىنەن كەيىن «پروشانيە س ماتەروي» پوۆەسىمەن ادەبيەت كەڭىستىگىن تۇگەل تاڭداندىردى ەمەس پە؟ ال ونىڭ جازعان «جيۆي ي پومني» رومانى شە؟ رومان وتان سوعىسى كەزىندەگى قاشقىننىڭ تاعدىرى تۋرالى. قاشقىن تۋرالى شىعارما تۇگىلى، ءومىر، تىرشىلىك تۋرالى جازىلعان بىلايعى دۇنيەلەردى دە لۋپامەن قارايتىن كەڭەستىك سەنزۋرا تۇگىلى، كەڭەس ادامدارىن تەك باتىر، ەڭبەكقور، ۇلگىلى ازامات رەتىندە عانا جازۋدى قالايتىن، ۇندەيتىن كەڭەستىك قاتۋلى ساياساتتىڭ ءوزى سول رومانعا قارسى تۇرا العان جوق.

ويتكەنى راسپۋتين بۇل شىعارماسىندا ولاردىڭ (سەنزۋرا مەن ساياساتتى ايتىپ وتىرمىن) قولى دا، ورەسى دە جەتپەيتىن كوركەمدىك بيىكتىككە كوتەرىلگەن ەدى. راسپۋتين 1977 -جىلى ادەبيەت سالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. بۇل شىن تالانتتىڭ جانە تالانتتى شىعارمانىڭ جەڭىسى ەدى!

وزگە ۇلت، وزگە ادەبيەت، وزگە جازۋشىنىڭ جەڭىسىن ايتىپ وتىرۋىم نەلىكتەن؟ راسپۋتين دە سايىن قاتارلى قازاق جازۋشىلارىمەن ادەبيەتكە قاتار كەلگەن. ءوزى سايىننان ءبىر جاس كىشى. وسىندايدا «ءبىزدىڭ جازۋشى اعالارىمىز دا سونداي بيىككە نەگە كوتەرىلە المادى؟» دەگەندى ويلاۋ ايىپ ەمەس شىعار. ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىزعا توسقاۋىل بولعان نە؟ جاسىراتىن دا ەشتەڭەڭ جوق. قالامگەر اعالارىمىز مانساپقا بەيىم بولدى. بۇل ادەت ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ بوي-باسىنداعى ادەت-مىنەزدەن دە بولار. سوسىن ازعا تويىنۋ، ماساتتانۋ جاعى دا جەتەرلىك ەدى. ال ادەبيەتتەگى پروزا جانرى دەگەنىڭىز - بۇل تەك ەڭبەك. ىزدەنۋ... ىزدەنۋ... قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ ولەڭ جازۋعا بولار، ال پروزا ءبىرجولا بەرىلىپ كىرىسۋدى عانا قالايتىن كاسىپ. ⅩⅨ عاسىرداعى ورىس ادەبيەتىن الەم جۇرتى نە ءۇشىن «التىن عاسىر» دەپ اتادى؟ تولستويدان باستاپ ايتاتىن بولساق، ورىس ادەبيەتى كلاسسيك جازۋشىلارىنىڭ ءبارى دە ومىرلەرىن تەك جازۋشىلىققا عانا ارناعاندار. چەحوۆ دارىگەرلىگىن تاستاعان. دوستايەۆسكي دە اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتىن تاستاپ كەتكەن. ورىس ادەبيەتىنىڭ ورتاسى قىزمەتتى قوسا اتقارىپ جۇرگەن جازۋشىعا تاڭدانا قاراعان. بالكىم كۇلگەن. كىنالاعان.

مەن اڭگىمە ەتكەن راسپۋتين ينستيتۋتتان سوڭ، يركۋتسك قالاسىنىڭ جاستار گازەتىندە ەكى جىلداي عانا قىزمەت جاساپ، سوسىن تاستاعان. ءبىراق جاعدايىنىڭ كەرەمەتتىگىنەن ەمەس-تى. كۇيەۋى تۇرمەدە ءولىپ، ءبىر ۇل مەن ءبىر قىزبەن قالعان جەسىر شەشەسىندە قانداي بايلىق بولۋشى ەدى؟ جۇمىستى تاستاۋ - تەك راسپۋتيننىڭ تاباندىلىعىنان تۋىنداپ تۇرعان مىنەز.

ءبىر جاعىنان ⅩⅨ عاسىر جازۋشىلارىنىڭ ونەگەسىنەن دە بولار دەپ ويلايمىن. ال ءبىزدىڭ سايىن مۇراتبەكوۆ انا جەرگە، مىنا جەرگە باستىق بولعاننان نە تاپتى؟ جۇزدىك، توپتىق ايتىستاردىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. ودان نە تاپتى؟ اۋرۋ تاپتى. جاراتۋشى سىيلاعان اكە قانىمەن، انا سۇتىمەن دارىعان تالانتىنان اداستى. مەن بۇل وكىنىشىمدى ساكەڭدى تابالاۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. وكىنىشپەن ايتىپ وتىرمىن. ويتكەنى سايىن مۇراتبەكوۆ ادەبيەت ەسىگىن اشقان بويدا-اق ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلكەن ءۇمىت ارتقان تالانتى بولعانىن بۇرىنعى دا، قازىرگى دە قالامگەرلەرىمىز جوققا شىعارا المايدى. جانە بۇل وكىنىشىمدى مەن سايىن مۇراتبەكوۆ ءۇشىن عانا ايتىپ وتىرمىن. بولماسا قالام ۇستاعاننىڭ بارىنە «جۇمىسىڭدى تاستا» دەگەن ۇران تاستار جايىمىز جوق.

قالامگەرلەردىڭ ءبىرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋى دەگەندە ءوز ادەبيەتىمىزدىڭ دە تاجىريبەسى بار بولاتىن. ماسەلەن، تاحاۋي احتانوۆ پەن ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەر قىزمەت اتاۋلىنى جيناپ قويىپ، قايرات-كۇشتەرىن، ۋاقىتتارىن شىعارماشىلىققا عانا ارناعان كەزدەرىن ەسكە الۋىمىز جەتكىلىكتى. جانە ەكەۋىنىڭ دە سول ەڭبەكتەرى زايا كەتكەن جوق.

جازعان كىتاپتارى ادەبيەتىمىزدىڭ عانا ەمەس، ۇلتىمىزدىڭ ابىرويىنا اينالدى. ول كىسىلەردەن بۇرىن ادەبيەتىمىزدەگى الىپتار توبىن باستايتىن مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆتەر دە قىزمەتتەن گورى شىعارماشىلىق مۇددەلەرىن جوعارى قويعان قالامگەرلەر بولاتىن.

اتى اتالعان قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى بۇكىل كەڭەس وداعىنا، قالا بەردى، الەم ەلدەرىنىڭ ءبىرازىنا تارالدى. بۇل جەتىستىك جازۋشىلارىمىزدىڭ عانا ەمەس، ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ، ۇلتىمىزدىڭ ابىرويى ەدى. مەن بۇل ارالىقتا كينوستۋديادا ءبىراز جەڭىل جۇمىستا بولدىم. سونان سوڭ ءبىرجولا شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ كەتتىم. ءبىراق قايدا جۇرسەم دە، سايىن اعامنىڭ جوعارىدا ايتقان ءارتۇرلى قىزمەتتەردە بولعانىنان دا، ءتىپتى قايدا قالاي اۋىسىپ جۇرگەن سەبەبىنەن دە حاباردار بولىپ ءجۇردىم. ءبىراق كەزدەسكەنىمىز جوق. «جازۋشى» باسپاسىندا ديرەكتور بولعان كەزدەرىندە دە شارۋام بولا تۇرا سوقپادىم. ءىسى تۇسكەندە عانا ىزدەيتىن جان سياقتى كورىنگىم كەلمەدى.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى يۋ-قيۋ وزگەرىستەرمەن باستالدى. وزگەرىستىڭ ۇلكەنى كەڭەس وداعىنىڭ تاراۋى بولدى. بۇل وزگەرىس وداق قۇرامىندا بولعان قاي ەلگە دە ابىگەرلىك اكەلەگەنى اقيقات. ءبىزدىڭ ەل دە سونداي كۇي كەشتى. ادەبيەتشىلەردە دە جەتىسكەن جاعداي بولعان جوق. مەكەمەلەردىڭ ءبىرازى تاراپ، تاراماعاندارى دا قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان بەرەكەسى كەتىپ جاتتى. بۇل كەزدە اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى دا ءبىراز قالامگەرلەردى شارشاتىپ كەتكەن جايى بار. قاي-قايسىمىزدا دا كوڭىلسىزدىك بولدى.

ءوزارا اڭگىمەمىز ەندى ءومىر نە بولادى، ادەبيەت نە بولادى دەگەنگە دە بارىپ قالعان كەزدىڭ ءبىر كۇنىندە مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتى ءبىر جيىنىنا باردىم. جيىن وتەتىن زالعا كىرسەم، ءار جەردە توپ-توپ بولىپ ءۇرپيىسىپ وتىرعان جازۋشىلار. بۇرىنعىداي ارقا-جارقا كوڭىل دە، ابىر-دابىر دا سەزىلمەيدى. زالدىڭ ورتا تۇسىندا سول توپتاردان بولەك جالعىز وتىرعان سايىن مۇراتبەكوۆتى كوردىم. ونىڭ جاۋاپتى، بەدەلدى قىزمەت اتاۋلىنىڭ بارىمەن قوشتاسقان كەزى. بالكىم، ىشتەي جۇدەپ قالعان شاعى دا بولار.

مەن توپتالىپ وتىرعانداردى اينالىپ ءوتىپ، سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ جانىنا باردىم.

- ساكە، ەندى ءسىزدىڭ جانىڭىزعا وتىرۋعا بولادى، - دەدىم كوڭىلدى ۇنمەن. ول كىسى كۇلىمسىرەپ، قولىن سوزدى. جۇزىنەن مەنىڭ وسىلاي ازىلدەي امانداسۋىما دا، جانىنا وتىرۋىما دا رازىلىق بەلگىسى بايقالعانداي ەدى. ءبىر جاقسىسى، وتىرعاننان كەيىن دە ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ەشقانداي كىربىڭ بولعان جوق. كۇندەلىكتى ارالاسىپ، تاتۋ-ءتاتتى جۇرگەن جاندارداي اڭگىمەلەسىپ كەتتىك. ارينە اڭگىمەمىز وسى كەزدەگى الاساپىران ءومىر جايلى، ادەبيەت جايلى. ءتىپتى اۋەلدەگى تاتۋلىعىمىز ورالعانداي كۇيدە وتىردىق. ءبىر كەزدە ساكەڭ ويدا جوقتا:

- وسى سەنىڭ ءبىر كىتابىڭ داۋمەن شىقتى ەمەس پە؟ - دەدى.

- ءيا، سولاي بولعان، - دەدىم مەن، «بۇل كىسى دە حاباردار ەكەن-اۋ» دەپ تاڭىرقاعانداي بولىپ.

- مەن سول كىتابىڭا رەتسەنزيا جازعان بولاتىنمىن. ماقتاعان ەدىم. رەتسەنزياما اقى تولەگەن. ءبىراق وزگە قۇجاتتاردا مەنىڭ اتى-ءجونىم پىكىر جازۋشىلار قاتارىندا اتالماعان سياقتى بولدى. سوسىن ايتىپ وتىرعانىم عوي.

مەن ەندى ءتىپتى تاڭىرقاپ قالدىم. ويتكەنى «جالىن» باسپاسىنىڭ ماعان بەرگەن «قولجازبانى باسۋعا كەلمەيتىن» سەبەپتەرىن ايتقان قورىتىندىسىندا دا، وزگەلەي قۇجاتتاردا دا سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ ەسىمى كورسەتىلمەگەنى انىق ەدى. مەن ءۇشىن بۇل حابار توسىن مالىمەت بولدى.

وقيعا وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا بولعان. 1985 -جىلى مەن «بويتۇمار» دەگەن اتپەن پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىمدى «جالىن» باسپاسىنا تاپسىرعانمىن. وسى كەزدە باسپا ديرەكتورى بەكسۇلتان نۇرجەكەيەۆ. كىتاپ 1986 -جىلعى باسپا جوسپارىنا ەندى دە. كىتاپ رەداكتورى كاميلا قۇدابايەۆا بولىپ بەكىتىلدى دە. كاميلا قولجازبالاردى ىقىلاسپەن وقىپ جاتتى. كەيدە ماعان وقىعان اڭگىمە-پوۆەستەرىمدى ماقتاپ، قايسىبىر دەتالدارعا ريزاشىلىقپەن كۇلىپ ءجۇردى. كەدەرگى-داۋلار قولجازبانى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى وقىپ، بەلگىلى كىسىلەرگە رەتسەنزياعا بەرۋ كەزدەرىندە باستالدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە قولجازبا تۋرالى پىكىرلەرى تومەن.

ەكى رەتسەنزيادا دا «قولجازبانى كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا بولمايدى» دەگەن ءتۇيىن بار. جانە مۇنداي پىكىرلەردى مويىندامايمىن دەپ، ءبىر جەرگە (جوعارى ديستانتسيالارعا) بارۋ مۇمكىن ەمەس-تى. مەن ويلاپ-ويلاپ كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى رەتىندە بولايىن دەپ جاتقان ك پ س س ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەزەكتى سەزىنە حات جازدىم. جازۋعا باسقا دا دالەلدەرىم بولدى.

مەنىڭ كىتاپتارىم موسكۆانىڭ «مولودايا گۆارديا»، «سوۆەتسكي پيساتەل»، «دەتسكايا ليتەراتۋرا» باسپالارىنان ورىس تىلدەرىندە دە جارىق كورگەن. ورىس تىلىندە شىققان «زاپاح دىني» اتتى كىتابىم ۆ ل ك س م ورتالىق كوميتەتىنىڭ ديپلومىن العان. جاس جازۋشىلاردىڭ بۇكىل وداقتىق كەڭەسىندە (1975) «قوش بول، اتا!» پوۆەسىم جوعارى باعالانعان. 1975 -جىلى بۇكىلوداقتىڭ «سمەنا» جۋرنالىندا جاريالانعان. وسىنىڭ ءبارى حاتتا ايتىلدى.

كىتاپ 1987 -جىلى جارىق كوردى. سوندا كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا جارامايدى دەپ جۇرگەن شىعارمالارىم «بويتۇمار»، «كوزاينەك» پوۆەستەرى مەن «كەلىن»، «جاردەمشى»، «ءبورىبايدىڭ تىماعىن ءيت الىپ قاشقان قىس»، «اق كوڭىل ۇرى»، تاعى باسقا اڭگىمەلەرىمنىڭ قايسىسى دا - بۇگىنگى وقىرماندارىمنىڭ ماقتاپ-ماداقتاپ جۇرگەن دۇنيەلەرى.

ارينە، بۇل ارادا مەن سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ وسى شىعارمالاردى ماقتاپ رەتسەنزيا بەردىم دەگەنىنە اسا تاڭدانعان جوقپىن. بۇل شىعارمالار ءسوز جوق، سايىن مۇراتبەكوۆكە ۇنادى.

ساكەڭ ايتقان اڭگىمە مەنى تاڭداندىرۋمەن بىرگە قۋانتتى.

- ساكە، سىزگە راحمەت! - دەدىم رازىلىقپەن. - كىتاپ شىعۋىن شىقتى عوي. ءبىراق كىتاپ تۋرالى ەڭ ءادىل پىكىردى مەن ەندى ەستىگەندەي بولىپ وتىرمىن، - دەدىم.

- جازعان پىكىرىم ساقتاۋلى تۇر. الامىن دەسەڭ... - دەدى، ساكەڭ دە مەنىمەن قوسىلا كوڭىلدەنىپ.

- رەتى كەلگەندە الا جاتارمىن، ساكە...

وسى اڭگىمە ءبىزدى قايتا تابىستىرىپ جىبەرگەندەي بولدى. كەيىننەن قانداي جيىندا بولسا دا كەزدەسسەك، شۇيىركەلەسىپ جۇردىك. مەن ول كىسىگە كەيىننەن شىققان پوۆەستەر جيناعىمدى سىيلادىم.

- وقيمىن، - دەپ ول كىسى ۋادە دە بەردى. اراعا ءبىر ايداي ۋاقىت سالىپ، مەن تەلەفون سوعىپ: - ساكە، مەن بەرگەن كىتاپتى وقي الدىڭىز با؟ - دەگەنىمدە، ول ءالسىز ۇنمەن: - تىنىمباي، قازىر اۋىرىپ ءجۇرمىن. بايتال تۇگىلى باس قايعى، - دەدى. مەن ودان ءارى نە دەرىمدى بىلمەي ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ ساكەڭ: - پو موەمۋ، ۋ تەبيا ۆسە نورمالنو-و! - دەدى. بۇل وقىماسا دا، كىتاپتىڭ ءبىراز جەرىن اقتارعان جاننىڭ ءسوزى سياقتى ەستىلدى. وسى ايتقانىن دا كوڭىلىمە مەدەۋ ەتتىم.

...كوپ ۇزاماي مەن «جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆ دۇنيەدەن وزدى...» دەگەن حابار ەستىدىم. بۇل مەن ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل قازاق وقىرماندارىنا، كوركەم ءسوزدى قۇرمەتتەيتىن قالامگەرلەر قاۋىمىنا اسا مۇڭلى حابار ەدى.

مەن سايىن مۇراتبەكوۆ شىعارمالارىن جۇيەلەپ تالداۋ جاساعان جوقپىن. تالانتتى جازۋشىنىڭ تالانتتى دۇنيەلەرىن بىرەۋگە ءتۇسىندىرىپ، بايانداپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق ارەكەت دەپ ەسەپتەدىم. ونداي جازۋشىنىڭ شىعارمالارىن تەك وقۋ كەرەك. ءوزىڭ ءتۇسىن! ءوزىڭ ءلاززات ال! مەن ول كىسىنىڭ ازاماتتىق، ادامدىق بولمىسى مەن ادەبيەتكە دەگەن ادالدىعىنا عانا توقتالعان بولدىم. جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرىندا بولعان وكىنىشىن دە جاسىرعان جوقپىن.

سايىن مۇراتبەكوۆ دەگەن اعامىز توقسانعا امان-ەسەن جەتىپ وتىرعاندا، مەن ول كىسىنى قۇتتىقتاي بارىپ قولىن قىسىپ وتىرىپ تا: «ساكە-اۋ، سىزگە تاعدىر قانداي ءدامدى، قانداي ادەمى جابايى الما سىيلاپ ەدى. ءسىز وقىرماندارىڭىزعا سول المانىڭ جارتىسىن عانا كورسەتتىڭىز عوي، ال سول جابايى المانىڭ جارتىسى قايدا؟»، دەر ەدىم. سوندا ساكەڭ نە دەر ەدى؟ ەشتەڭە دەمەس ەدى. مىرس ەتىپ كۇلەر ەدى. سول كۇلكى مەن ايتىپ وتىرعان وكپە-نازدى مويىنداۋ بولار ەدى... بالكىم، ونىڭ ورنى قايتىپ تولماس وكىنىشى دە بولار ەدى.

تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى

Egemen Qazaqstan