تۇركيا جاعالاۋىنان الەمدەگى ەڭ كونە كەمە اپاتىنىڭ ىزدەرى تابىلدى

شامامەن 4400-4700 جىل بۇرىنعى كەمە حەوپس پيراميداسى سالىنعان كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس ۋاقىتتا جاسالعان، دەپ حابارلايدى BBC.

كەمەنىڭ اعاش قاڭقاسى ساقتالماعان. الايدا تەڭىز تۇبىندە ونىڭ ىشىندە تاسىمالدانعان قىش ىدىستار امان قالعان. ولاردىڭ كەيبىرىنەن كەزىندە ساقتالعان زاتتاردىڭ ىزدەرى دە تابىلدى.

ارحەولوگتەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل -جەرورتا تەڭىزى ارقىلى جۇك تاسىمالداعان، ۇزىندىعى شامامەن 10 مەترلىك ساۋدا كەمەسى.

- بۇل قالدىقتار تەڭىز تۇبىندەگى ۋاقىت كاپسۋلاسى ىسپەتتى،- دەيدى تۇركياداعى اقدەنيز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلى، جەرورتا تەڭىزى ارحەولوگياسى قاۋىمداستىعىنىڭ ەكسپەديتسياسىن باسقارعان حاكان ءونيز.

كەمە قالدىقتارى تۇركيانىڭ انتاليا پروۆينتسياسىنداعى كەكوۆا ارالىنىڭ جاعالاۋىنا جاقىن جەردەن تابىلعان. ارتەفاكتىلەر تەڭىز ءتۇبىنىڭ 30 مەتر تەرەڭدىكتەگى ەڭىسىنە شاشىراپ جاتىر.

زەرتتەۋشىلەر ءۇش ءىرى تاس زاكىر مەن امفورا دەپ اتالاتىن 30 دان استام قىش ىدىستى انىقتاعان. امفورالار ەجەلگى زاماندا سۇيىقتىقتار مەن باسقا دا تاۋارلاردى ساقتاپ، تاسىمالداۋعا پايدالانىلعان.

كەمەنىڭ اعاش بولىكتەرى ساقتالماعاندىقتان، ونىڭ جاسىن ورگانيكالىق ماتەريالدارداعى كومىرتەكتىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇرىنىڭ مولشەرىن ولشەيتىن راديوكومىرتەكتىك تالداۋ ارقىلى انىقتاۋ مۇمكىن بولماعان.

سوندىقتان ارحەولوگتەر امفورالاردىڭ ءپىشىنىن زەرتتەگەن. قىش بۇيىمداردى جاساۋ تاسىلدەرى ۋاقىت وتە وزگەرىپ وتىرعاندىقتان، ىدىستاردىڭ بەلگىلى ءبىر ءپىشىنى ناقتى تاريحي كەزەڭدەرگە ءتان بولادى.

كەكوۆادان تابىلعان امفورالاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار: ەكى تۇتقاسى، ورتا تۇسىنداعى شىعىڭقى بولىگى جانە جالپاق ءتۇبى.

حاكان ءونيزدىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي قۇرىلىمداعى امفورالار مىسىر مەن تاياۋ شىعىستان دا تابىلعان. ولاردىڭ وسىدان 4400-4700 جىل بۇرىن جاسالعانى انىقتالعان.

— ورنەك سالۋ تاسىلدەرىن سالىستىرا وتىرىپ، كەمەنىڭ ەرتە قولا داۋىرىنە جاتاتىنىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. بۇعان 100 پايىز سەنىمدىمىز،-دەدى ءونيز.

كەمە تابىلعاننان كەيىن ەكسپەديتسيانىڭ سۇڭگۋىرلەرى قىش ىدىستاردى سۋ بەتىنە كوتەرگەن. قازىر ماماندار ولاردى مۇقيات قالپىنا كەلتىرىپ جاتىر. ويتكەنى مىڭداعان جىل سۋ استىندا جاتقان ارتەفاكتىلەر وتە نازىك كۇيگە تۇسكەن.

اۆسترالياداعى ماككۋوري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگى دوكتور كارين سوۋدا سۋ بەتىنە شىعارىلعان امفورالاردى زەرتتەگەن. كەيبىر ىدىستار ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعان. زەرتتەۋشى ولاردىڭ ىشىنەن ءالى دە جىلتىر ءارى قويۋ زاتتىڭ قالدىقتارىن تاپقان.

قازىر عالىمدار امفورالاردا ناقتى قانداي تاۋار تاسىمالدانعانىن انىقتاۋعا تىرىسىپ جاتىر.

- بۇل ءزايتۇن مايى، شاراپ نەمەسە اعاش شايىرى بولۋى مۇمكىن، - دەپ ءتۇسىندىردى ساۋدا.

ەجەلگى ساۋدا جولى تۋرالى نە بەلگىلى؟

تابىلعان كەمە قالدىقتارى مەن ونىڭ جۇگى ەجەلگى دۇنيەدەگى ساۋدا بايلانىستارىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ارحەولوگتەردىڭ بولجامىنشا، كەمە جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى پورتتاردىڭ بىرىنەن جولعا شىققان. ول جۇكتەرىن قازىرگى تۇركيانىڭ سولتۇستىك- باتىسىندا ورنالاسقان ەجەلگى تروياعا نەمەسە مينوي وركەنيەتىنىڭ وكىلدەرى ءومىر سۇرگەن كريت ارالىنا جەتكىزۋى مۇمكىن بولعان.

ول زاماندا تەڭىز ارقىلى ساپار شەگۋ ۇلكەن قاۋىپ-قاتەرگە تولى ەدى. اسىرەسە كەكوۆا ارالىنىڭ ماڭى قاۋىپتى سانالعان. بۇل وڭىردەگى كۇشتى اعىستار مەن جەل كوپتەگەن كەمەنىڭ اپاتقا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولعان.

اتالعان ايماقتا سۋعا باتقان جۇزدەگەن كەمە بار. ولاردى ىزدەۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن جەرورتا تەڭىزى ارحەولوگياسى قاۋىمداستىعى اينالىسادى.

تۇركيانىڭ مادەنيەت ءمينيسترى مەحمەت نۋري ەرسوي تابىلعان جادىگەرلەردى الداعى ايلاردا اشىلادى دەپ جوسپارلانعان انتالياداعى جەرورتا تەڭىزىنىڭ سۋاستى ارحەولوگياسى مۋزەيىنە قويۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن مالىمدەدى.

الەمدەگى ەڭ كونە كەمە اپاتى

كەكوۆا جاعالاۋىنان تابىلعان كەمە قالدىقتارى قازىر الەمدەگى جاسى ەڭ كونە بەلگىلى كەمە اپاتتارىنىڭ تىزىمىندە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى.

بۇعان دەيىن بۇل كورسەتكىش بويىنشا رەكورد گرەكيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى دوكوس ارالى ماڭىندا شامامەن 4200 جىل بۇرىن سۋعا باتقان كەمەگە تيەسىلى بولعان.

ايتا كەتەيىك، چەحيادا ستوۋنحەندجدەن مىڭ جىل بۇرىن سالىنعان كونە قۇرىلىس تابىلدى.

دينارا ماحانوۆا