قازەز اقىت ۇلى - تۇلپاردىڭ تۇياعى، ءبىلىمنىڭ شىراعى

اي، كۇن ەمەس-اۋ، 365 كۇندى قۇرايتىن جىلدىڭ جىلدامدىعى بۇگىنگى جۇردەك زامانعا ىلەسكەندەي زىمىراپ وتە شىعاتىنىنا تاڭعالاسىڭ. كۇنى كەشە عانا دارالىعىمەن دە، دانالىعىمەن دە تالايدى تامسانتىپ وتكەن ايگىلى عۇلاما اتامىزدىڭ ارامىزدان كوشكەنىنە بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.

باسقاعا قانداي سەزىلەتىنىن بىلمەيمىن، ال كوز كورىپ، كوڭىل توعىسقان ادام ءۇشىن قادىرلى جاننىڭ قاسيەتى كۇن وتكەن سايىن بىلىنە باستايتىن سىڭايلى. سوندىقتان بولار، كەزىندە كوپكە سىيلى بولعان مارقۇم عۇلامانى ساعىنا ەسكە الماي وتىرا المايدى ەكەنسىڭ.

ءوز باسىم ومىردە وتكىزگەن ورنى تولماس ءبىر كەمشىلىگىمدى ونداعان جىل وتكەن سوڭ عانا ءبىلىپ، ايرىقشا وكىنىپ وتىرمىن. ول - تۇلپاردىڭ تۇياعى، التىننىڭ سىنىعى ءىرى عۇلاما اتامىز قازەز اقىت ۇلىمەن تابانى كۇرەكتەي ون بەس جىل ىرگەلەس كورشى وتىرعاندا، نەگە مەن ول ادامنان اراب ءارپىن نەمەسە اراب ءتىلىن ۇيرەنە بەرمەگەنمىن؟ ەگەر سولاي ەتكەنىمدە، بۇگىن شاڭ باسىپ، اركىمنىڭ قولىندا جۇلقا-جۇلقاسى شىققان اراب جانە شاعاتاي تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ قىرى مەن سىرىن ۇعىپ، قازىرگى ءداۋىر، ەرتەڭگى ۇرپاق ءۇشىن از بولسا دا ەڭبەك سىڭىرەر ەدىم-اۋ دەپ ويلايمىن. امال نە، «وتكەن ىسكە وكىنگەنمەن» ورنى تولمايدى.

مىنە، بۇل جاعداي وزىمە ساباق بولدى دا، سەكسەنگە كەلگەن قاجى اتامىزدىڭ كوكىرەگىندەگى مول ءبىلىم، قوردالى قازىنالاردى قازبالاي بەرۋىم كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ، ونىمەن ءجيى حابارلاسىپ، كەڭەسىپ تۇرۋدى قۇپ كوردىم.

اڭعارلى دا اشىق ويلى اتامىز باسقالارعا قالاي سەزىلەتىنىن قايدام، مەن ونىڭ شەكسىز بىلىمىنە ءتانتى بولعاندىقتان، ايرىقشا قۇرمەت تۇتتىم. سەكسەننەن اسسا دا دەنەسىن تىك ۇستايتىن، ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق، سەرگەك تە قاعىلەز اتانىڭ قولىنان تەك قۇران كىتاپتارىن عانا ەمەس، ءتۇرلى-ءتۇرلى كىتاپ پەن جۋرنالداردى دا كورەتىنمىن.

قاشاندا جىلت ەتكەن جاڭالىقتاردى قالت جىبەرمەي وقىپ وتىراتىندىعىنان تىس، اتامىزدىڭ ومىرگە قۇشتارلىعىن، ەرتەڭىنە ۇمىتپەن قارايتىندىعىن ەرىكسىز مويىندايتىنمىن. سوندىقتان قاجى اتامەن كەشەگى وتكەن تاريح، ءدىني ىلىمدەر جانە قوعام، ءومىر، ەل مەن جۇرتتىڭ ەرتەڭى جايلى كەڭەسىپ قانا قويماي، «ءازىلىڭ جاراسسا، اتاڭمەن وينا» دەگەندەي، ءتىپتى ءوزارا ازىلدەسىپ، قاتىناسىمىز بۇرىنعىدان دا جاقىنداسا ءتۇستى.

وسىنداي اڭگىمە-سۇحبات بارىسىندا اتامىز:

- ينشاللا، دەنساۋلىعىم جاقسى. ايتسە دە، سەكسەن دەگەن جاس وڭاي ەمەس كورىنەدى. مىناۋ گازەت-جۋرنالداردى وقىپ وتىرسام، ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز ازاماتتارىن ولگەننەن سوڭ عانا ماقتاپ جاتادى ەكەن. نەگە تىرىسىندە ماقتاۋ مەن داتتاۋدى تەڭ داعدىعا اينالدىرمايدى؟ - دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى ماعان ۇلكەن وي تاستاپ، مي تۇكپىرىمدى دۇبىرلەتىپ جۇرگەن.

راسىندا دا، «ولگەننىڭ جامانى بولمايدى، ءتىرىنىڭ جاقسىسى قالمايدى» دەگەن ۇلى ءسوز بەكەر ايتىلماعان-اۋ. نەگە ءبىز وسى ولگەن سوڭ عانا ماقتايمىز؟ ەندەشە، ادامدار تىرىسىندە سىيلاسا بىلۋگە داعدىلانۋىمىز قاجەت سياقتى. «جاقسىنى جاقسى دەسە، جانى سەمىرەدى» دەيدى دانا قازاق. وسىدان كەيىن مەن ەل قادىرلەيتىن ادامدار جايىندا ماقالالار جازىپ، باسپالارعا جاريالاي باستادىم. سولاردىڭ ءبىرى - وسى قادىرمەندى قاجى اتام جايىنداعى ماقالا.

* * *

قالالىقتاردىڭ شۋىلى، ارينە، سەگىز ساعاتتىق جۇمىستان سوڭعى كەشكى مەزگىل عوي. قاجى اتامىزدىڭ وتباسىنا بارسام، نەمەرەلەرىنىڭ جازعان جازۋلارىن، تاپسىرمالارىن تاپتىشتەپ تەكسەرىپ وتىرعان ۇستىنەن ءتۇستىم. مەن اجارى قايتپاعان اسىل اتامىزدىڭ قيمىلىنا ءسۇيسىنىپ وتىرا بەرگەنىم سول، ول:

- ە، گە ارىپتەرى كەلگەن سوزگە دايەكشە قويماۋ كەرەك. مىنە، مىنا ءارىپتى كوردىڭ بە، ءبىر يرەگى كەم. مىناۋ مونولوگ قوي، قوس ۇتىرگە الىپ قويۋىڭ كەرەك، - دەپ نەمەرەلەرىنىڭ دارىستەرىن مۇقيات تەكسەرىپ بولعان سوڭ عانا ماعان مويىن بۇردى.

مەن بۇگىنگى كەڭەستى ءدال وسى وقۋ-وقىتۋ جونىندە قوزعاۋدى ءجون كورىپ:

- ءسىز كونەشە وقىدىم دەۋشى ەدىڭىز، مىنا جاڭاشا وقۋ مەن كونەشە وقۋدىڭ ەملە تارتىپتەرى ۇقساس بولا ما؟ - دەگەن ەدىم، قاجى اتامىز:

- كونەشە وقۋ دەگەنىمىز - اراب ءارپى مەن ءتىلى، «ناقۋ» (گرامماتيكا) دەلىنەتىن ءدارىس بولادى. مۇنىڭ ىشىندە «سارف پەن مۇقتاساردى» (مورفولوگيا مەن سينتاكسيس) ايرىقشا مۇقياتتىقپەن وتەدى. بۇل دارىستەردى ءوز باسىم التى-جەتى جاسىمنان باستاپ وقىپ، تولىق حاباردار بولعانمىن. ال كەيىنگى كەزدەردە «ءۇسۇل جاديانى» (جاڭا ءدارىس نەمەسە ەجىك وقۋدى) وقىعانىمدا قاشاندا بەسكە ورىندايتىنمىن، - دەپ جايدارى دا اشىق مىنەزىمەن كوسىلە تۇسكەن قاجى اتامىز كوتەرىلە سويلەدى.

- سوندا ءسىزدىڭ العان ءدىني ساۋاتىڭىزدى بۇگىنگى كۇننىڭ وقۋىمەن سالىستىرعاندا قايسى ماعلۇمات دەسەك بولار؟ - دەگەن ساۋالىما از-كەم ويلانىپ وتىردى دا:

- مەنىڭ العاشقى ۇستازىم ءوز اكەم اقىت، ودان كەيىن اعام قالمان بولدى. ءوز باسىم سول كەزدەردەگى جوعارىداعى اراب گرامماتيكالارىن جەتىك يگەرۋمەن بىرگە «دۇرراتۇنناسىعين» (ناسيحاتتاۋىشىلار جاۋھارى) ءبىلىمىن، «ماجىماعۇللاتايىف» (قىزىقتى اڭگىمەلەر جيناعى)، «مىڭ ءبىر قاديس» (پايعامبارلاردىڭ مىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى) سياقتى بىلىمدەردەن تىس، سول كەزدە ەڭ كۇردەلى بولعان «سامدحۇكبۇحارى ەشكاتۇل ماسابج» (اتاقتى پايعامبارلار قاديسى، ياعني شىراقتار شامارال قۇتى)، «جامحۇساعير» (كىشكەنەلەر جيناعى) سەكىلدى ءتىلى كۇردەلى قاديس كىتاپتارمەن قاتار «دۇرزۇعۇحتار»، «ميدايا ماعال كيفايا»، «شارحۇ»، «فىعىمى» (بۇلار فىعىمى عىلىم سالاسىنداعى ءىرى كىتاپتار اتى) وقىپ، اجەپتاۋىر قابىلەتكە يە بولدىم. سول وقىعان كىتاپتارىمدى وسى كۇنى ويلاسام، قازىرگى ورتالاۋ مەكتەپ ساۋاتى بولۋى مۇمكىن.

ايتسە دە، جاستايىمنان بىلىمگە قۇشتار بولدىم دا، تالاي كىتاپتاردى وقىپ تاۋىسىپ، ءوز ءبىلىمىمدى وزدىگىمنەن جەتىلدىرۋ بارىسىندا تولىق جوعارى بىلىمگە جەتتىم بە دەگەن ويدامىن، - دەگەن سۇڭعىلا اتامىز بۇل اڭگىمەنى نەگە باستاپ وتىرعانىمدى اڭعارعان سىڭاي تانىتىپ:

- سەن مەنىڭ وسى زامان بالالارىنىڭ كىتابىنا جاعالاسقانىما تاڭىرقاپ وتىرسىڭ با، الدە شامدانىپ وتىرسىڭ با؟ - دەپ ءسوز اياعىن ازىلگە اينالدىردى.

- مەنىڭ كەزىندە ەل ىشىندە توتە وقۋعا وقىتۋشى بولعانىمدى، كوكتوعاي اۋدانىنىڭ وقۋ-اعارتۋ مەكەمەسىنىڭ كىجاڭى (جاۋاپتىسى) بولىپ ىستەگەنىمدى بىلمەيسىڭ عوي دەيمىن، - دەدى سەلكىلدەي كۇلىپ.

* * *

بۇكىل ونەر ادامىندا بولاتىن وي ما، الدەبىر شارتسىز رەفلەكستىڭ اسەرىنەن بە، ءبىر كۇنى ءوز توڭىرەگىمدەگى تاريحي تۇلعالار مەن وقيعا كۋاگەرلەرىن اڭگىمەلەسۋ ارقىلى كەسكىنگە ءتۇسىرىپ الۋدى كوزدەپ، كوكتوعاي ءوڭىرىن شارلاعان كەزىمدە قازەز قاجى اتامىزعا دا جولىعىپ، ەكى ماسەلە جونىندە سۇحباتتاسقانىم بار.

قاجى اتا ءوزىمنىڭ توسىننان قويعان سۇراقتارىما تابيعاتىندا زەرەكتىگى مەن شەشەندىگى بار بولعاندىقتان، ىركىلىپ تە، تارتىنىپ تا جاتپادى.

- ادامزاتتىڭ جاراتىلۋى مەن عۇمىرى، بۇ دۇنيەدەن كوشۋى سىندى زاڭدىلىقتى مەنەن گورى ءسىز جاقسى بىلەسىز. دەسە دە، وسى ءبىر كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا ءجىپ ءتارىزدى كەلتە تىرلىكتە ءاربىر پەندەنىڭ باسىنان الۋان ءتۇرلى ءومىر ءوتىپ جاتادى. سول پەندەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز عۇمىرىڭىزدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ادامزاتقا الدەقانداي جاقسىلىق، ىزگىلىك، باقىت ىزدەپ، قۇلشىلىق ەتىپ كەلە جاتقان باسىڭىز بار.

اۋەلى مىناۋ بۇكىل يسلام ءدىنىنىڭ اسىل قازىناسى «قۇران كارىمدى» قازاقشالاپ، حالقىمىزدىڭ ءوز انا تىلىندە وقۋى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىزدى جاراتۋشى ساۋاپقا جازعاي. وسى جۇمىسىڭىز جايىندا بىزگە نە ايتارىڭىز بار؟ سوعان از- كەم توقتالا كەتۋىڭىزگە اۋىز سالعىم كەپ تۇر.

- مەن ءوز باسىم سۇڭعىلا انانىڭ ءسۇتىن ەمىپ، پاراساتتى اكەنىڭ ءتالىمىن كورگەنىمدى، ءدىندار وتباسىندا تاربيەلەنىپ ەرجەتكەنىمدى ماقتانىش سانايمىن. شەشەمنىڭ جاستايىمنان ءبىلىمدى يگەرۋىمە قامقور بولۋى، اكەمنىڭ ءبىلىمدى بولۋىم ءۇشىن قاتاڭ تالاپ قويۋى مەنى ءبىلىم جولىنا جەتەلەدى.

ءدىن جونىندەگى دۇرىس ساياسات ءوز باسىما تاماشا وراي جاراتتى. شىنىن ايتقاندا، قازاق دالاسىنداعى يسلام ءدىنى شونجارلارى سانالاتىن مولدا، قازىلار اراب تىلىنەن تولىق حاباردار بولماعاندىقتان، قۇراندى ءولى تۇردە جاتتاپ الىپ وقۋدى داعدىسىنا اينالدىرىپ كەلەدى. اسىرەسە، اراب ءتىلى دەگەن ءبىر ۇلى ءتىل.

«قۇران كارىم» وسى تىلدە جازىلعاندىقتان، قۇراننىڭ عىلىميلىعى مەن قۇندىلىعى قازاقتار ساناسىندا ءدۇدامال بولدى. سوندىقتان وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ، ياعني مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى بىزگە توماعا- تۇيىق بولعان «قۇران كارىمدى» حالىق ساناسىنا انا تىلىندە ءسىڭىرۋ مەنىڭ دە تالايدان بەرگى ارمانىم بولاتىن.

سول ارمان-تىلەگىمە جەتۋ ماقساتىندا ءىنىم ماقاشتى جاردەمگە شاقىرىپ، «قۇران كارىمنىڭ» اۋەلگى مازمۇنىنا، يدەياسىنا قۇرمەتپەن قارادىق جانە تىلدىك جاقتان سارالانۋى، وقىرمان ءۇشىن ۇعىنىقتى دا جەڭىل بولۋى سياقتى شارت نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ، ءۇش جىل دەگەندە اۋدارىپ بىتىردىك.

ول بەيجىڭ ۇلتتار باسپاسىنان 35 مىڭ تارالىممەن باسىلىپ شىقتى.

ەل ىشىنە «قۇران كارىم» اۋدارماسى تاراعان سوڭ، حالىق تەك «قۇران كارىم» جونىندە عانا ەمەس، بۇكىل يسلام ءدىنى حاقىندا تولىق ماعلۇماتقا يە بولعاندىعى جايىندا سانداعان العىس حاتتار جازىپ جىبەردى. بۇل مەنىڭ ءوز عۇمىرىمداعى ايتۋلى ەڭبەگىم دەپ ويلايمىن، - دەدى قاجى اتا اسا شاتتانعان سەزىممەن.

مەن اقساقالدىڭ عاسىرعا جۋىق جاسىنا كەلسە دە، ءالى دە قولىنان قالامىن تاستاماي وتىرعانىنا، جوعارى رۋحىنا سۇيىنە وتىرىپ:

- ءوز باسىم «قۇران كارىمدى» قازاق تىلىنە اۋدارىپ، حالقىمىزدىڭ كوكىرەگىنە ۇيالاتۋىڭىز، ارينە، ادامزاتقا قوسقان قوماقتى ۇلەس، ەڭبەگىڭىز دەپ باعالايمىن جانە ءبىر جاعىنان بۇل ەڭبەگىڭىزدى اراب تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارما دەۋگە بولاتىن شىعار دەپ تۇسىنەمىن.

- ارينە، سولاي عوي.

- ءسىزدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاسامپازدىق جۇمىسپەن اينالىسىپ جۇرگەنىڭىزدى ەل جاقسى بىلەدى. ال ءوزىڭىز اقىندىق تالانتىڭىزدى قالاي باعالايسىز؟

- مەن اقىن ەمەسپىن، - دەپ باستادى ءوز ءسوزىن اتامىز. سوسىن ءسال كوتەرىلىپ وتىردى دا: - دەگەنمەن، ءوزىڭ ايتقانداي، اقىندىق تالانتىم دا بار كورىنەدى. مەنىڭ بويىمداعى اقىندىق قاسيەت اكەمنەن جۇقسا كەرەك. ويتكەنى كىشكەنە كەزىمدە اكەم اركەز تولعانىپ ولەڭ جازىپ بولعان سوڭ، كەيدە ءبىر بەت قاعازدى ورتاسىنان تىك سىزىقپەن ءبولىپ تاستايتىن ەدى دە، ءبىر جاعىنا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ولەڭىن جازىپ قوياتىن. سوسىن بىزدەردى، ياعني بالا-شاعالارىن توڭىرەگىنە توپتاپ الىپ: «اباي بىلاي جازعان ەكەن، مەن دە ابايعا ۇقساتىپ بىلاي دەپ جازدىم»، - دەپ ۇنەمى جازعانىن وقىپ بەرەتىن.

سونى كورىپ وسكەن مەن بالا كۇنىمدە اكەمە ەلىكتەپ، قاعاز بەتىن شيمايلايتىنمىن. مۇمكىن، ەرجەتكەننەن كەيىن جازعان ولەڭدەرىم حالىق جۇرەگىنە قونعان شىعار دەپ ويلايمىن. سەبەبى ولەڭ جازدىرىپ الۋشىلار ءوزىمدى ىزدەيتىن بولدى.

مىسالى، مەن جازعان «ەسىمحان باتىردىڭ جوقتاۋى»، «اكەم اقىتتىڭ ءتورت وسيەتى»، «ەسكەندىر» ، «جەتىم بالاپان» دەگەن ولەڭدەرىم مەن تولعاۋلارىم ەل ىشىنە كەڭ تاراعان. ءبىراق مۇراعاتى جوق زامان ونىڭ ءبارىن قۇردىمعا جىبەردى. تەك ەل كوكىرەگىندە ۇزىك-ۇزىك ۇزىندىلەرى ساقتالىپ قالعانى بار. بۇل كۇندەرى اناۋ ەلۋىنشى جىلدارداعى جازعان-سىزعانىمدى اۋىزعا الماسام دا، 1981 -جىلى «التاي گازەتىنە» «شابىت» دەگەن ولەڭىمدى جاريالادىم.

راس، بۇل ولەڭ باي-باقۋاتتى، تىنىشتىق ورناعان زامانعا ريزاشىلىقتان تۋعان جىر ەدى. 1984-1987 -جىلدار ارالىعىندا «التاي اياسىنىڭ» ءار سانىندا «سالتانات» اتتى كولەمدى داستانىم جاريالاندى. ء«ان تەربەتكەن جۇرەك» دەپ اتالاتىن تولعاۋىم 2000 -جىلى «ءور التاي الشىندارى» جيناعىندا جارىق كورسە، ال ورتالىق ۇلتتار باسپاسىنان 2000 -جىلى «اقىت تۋرالى» ەسسە كىتابىم باسىلىپ شىقتى.

بۇدان تىس ءتۇرلى باسىلىمداردا ماقالا، ولەڭدەرىم جاريالانىپ كەلەدى. ولەڭ جازۋىم ەرىگىپ- زەرىككەندىك ەمەس، پەندە بولعان سوڭ اللا سىيلاعان دارىن مەن تالانتتى ەرتەڭگى ۇرپاققا قالدىرۋدى بورىشىم دەپ بىلگەندىگىمنەن، ءوز ومىرىمنەن تۇيگەن تاجىريبەلەرىمدى جاس ۇرپاققا ۇلگى- ونەگە بولسا ەكەن دەگەن نيەتتەن. سولاي بولىپ جاتسا، اللاعا رازىمىن، - دەدى قاجى اتا سۇحباتىنىڭ سوڭىندا.

* * *

قادىرمەندى قاجى اتامدى كەي كۇندەرى ىزدەي بارعانىمدا ۇيدە جوق بولىپ قالاتىنى دا بار. ءۇي ادامدارىنان قايدا كەتكەنىن سۇراساڭ، ءولىم-جىتىمگە، مالدىڭ باتاسىنا، قوناققا، جيىنعا كەتتى دەيدى. ءومىرى قاشاندا قاربالاس وتەتىن اتامىزدىڭ بۇل ورتادا ورنى بولەك سىندى. اسىرەسە، ەل ىشىندە ەكىنىڭ بىرىنەن: «قاجى جوق بولسا، ءولىم-ءجىتىمنىڭ ارتقى شارۋاسى دا دۇرىس جۇرىلمەي قالادى» نەمەسە «قاجى بولماسا، ولگەن ادامنىڭ جاماعاتقا تانىستىرىلۋى دا، جانازاسى دا كوڭىلدەگىدەي بولمايدى» دەگەن سوزدەردى كوپ ەستىگەنمىن. اۋەلى ءوزىم ەرەنقابىرعا، بوعدا وڭىرىنە بارىپ جۇرگەنىمدە دە ونداعىلاردىڭ قاجى اتامىزدىڭ تەڭدەسسىز بىلىمىنە تامسانىپ، دۇمشە مولدالاردىڭ جوق جەردەن ءپاتۋا تاباتىن قىلىقتارىن شەكتەگەن جايتتارىن ايتىپ وتىراتىنىن دا تالاي ەستىگەنىم بار.

مىنە، وسىنداي ەل ىشىندەگى جوسىنعا اينالعان شاريعات قاعيدالارىن ءبىر كەزىككەنىمدە:

- مىناۋ ەلىڭىز اركەز تاسىڭىزدى تورتتەن قويىپ وتىرادى. اسىرەسە، ۇيىنەن ءولىم شىعىپ، باسىنا قايعى ءتۇسىپ وتىرعان قارالى ۇيلەردىڭ اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋىڭىز، جوق جەردەن جول-جوسىن، قاعيدا تاباتىن دۇمشە مولدالاردى تەجەۋىڭىز حالىق كوكەيىنە ايرىقشا قونعان ەكەن، - دەپ سۇراعانىم بار.

شوقشا ساقالىن ساۋمالاپ العان اتامىز:

- ءوزىم وسى كوكتوعاي قالاشىعىنا العاش كوشىپ كەلگەن كەزىمدە مۇندا سۇيەكتى شىعاراردا كەۋدەسىنە دۇعالىق قاعاز جازىپ شىعاراتىن جايتتارى بار ەكەن. ال ادامدى جەرلەپ قايتقان سوڭ بارلىق ادام ءولىم شىققان ۇيگە كەلىپ تاماقتاناتىن جايت قازاق دالاسىندا جاپپاي بار. ءتىپتى سوراقىسى، كەي جەرلەردە اۋىل اقساقالدارىنىڭ الدىنا تارتىلعان مالدىڭ باسىنا كادەسى (پۇل نەمەسە اقشا) قوسىلىپ كەلمەسە، باتا بەرمەي قوياتىن ادەتتەرىن دە كەزىكتىرگەن ەدىم. مىنە، مۇنىڭ ءبارى شاريعاتتا، قازاقتىڭ جول-جوسىنىندا جوق قاعيدالار.

مۇنداي حالىققا زيان جات پيعىلداردى كورە تۇرىپ شەكتەمەۋ وزىمىزگە دە اۋىر كۇنا، ايىپ بولادى. پاتشانىڭ ساياساتى سياقتى، ءدىننىڭ دە نەگىزى - حالىققا پايدالى. حالىق قاجەتىنە ساي جۇمىس ىستەۋ. شىنىن ايتقاندا، قازا بولعان ادامعا جەتىسىن، قىرقىن، جىلدىعىن بەرۋ دەگەن شاريعاتتا ناقتى ايتىلماعان نارسە. بۇلار حالىقتىق جوسىنعا اينالعان قاعيدالار. ەندەشە، مۇنىڭ ءوزىن باسەكەگە اينالدىرىپ، اۋىل- ايماعىن تۇگەل شاقىرىپ شاشىلۋدان گورى، ءوزىنىڭ حال-جايىنا ساي تۋىس-تۋعانىمەن باس قوسىپ، ەسكە الىپ وتىرسا دا بولاتىن جۇمىستار عوي، - دەيدى قاجى اتا.

* * *

مەن قاجى اتادان كىتاپتارداعى اراب، تۇرىك، شاعاتاي، پارسى تىلدەرىندە كەزىگەتىن سوزدەر جايىندا تۇسىنىك الىپ وتىرعانىمدا بىرنەشە قوناق ۇيگە كىرىپ كەلدى. بەينەسىنەن سىرت ادامدار ەكەنى كورىنىپ تۇر. ادامداردىڭ سوڭىن الا اۋرۋى مەڭدەپ، جۇدەپ-جاداعان، ەلۋدى ەڭسەرگەن ءبىر ادام كىرىپ، امان-ساۋلىقتان سوڭ وزدەرىنىڭ شىڭگىل جەرىنەن قاجىنى ىزدەپ كەلگەندىگىن، سونداعى بۇيىمتايى - جامان اۋرۋمەن تالايدان توسەك تارتىپ جاتىپ قالعان مىنا ادامنىڭ بۇگىن-ەرتەڭ و دۇنيەگە اتتانعاندا جانازا نامازىن قاجى اتانىڭ ءوزى شىعارۋىن وتىنە كەلگەن كىسىلەر ەكەن.

كەڭىردەگىنەن ءدان وتپەي قالعان مىنا اۋرۋدىڭ ءحالىن كورگەن قاجى اتا دا ءبىر ءسات ەلجىرەپ كەتتى.

- اقاۋ، نە تەلەفون ارقىلى، نە جۇرگىنشى ارقىلى سالەم ايتساڭ دا، قارسىلىق بىلدىرمەس ەدىم عوي. جاقسى كۇتىن، ەمدەل، سۋ ىشەرىڭدى اللا بىلەدى، - دەپ اۋرۋدى جۇباتا وتىرىپ، ءدان ريزالىقپەن اتتاندىردى.

بۇل وقيعانىڭ ءوزى جەر-جەردە مەن جولىقتىرعان قاريالاردىڭ: «شىركىن، جانازامىزدى قازەزدەن بۇيىرتسا ەكەن»، - دەيتىنىن، ءتىپتى ۇل-قىزدارىنا قاريالار: «جانازامدى قازەزگە شىعارتىڭدار»، - دەپ وتىنەتىن جايتتارىن ەسىمە ءتۇسىرتىپ، اۋزى دۋالى، ءبىلىمى زاڭعار قاجى اتانىڭ ەل اراسىنداعى ىقپالىن ەرىكسىز ماعان مويىنداتقانداي اسەردە قالدىم.

اتامىزبەن ءبىر قالاشىقتا تۇرعاندىقتان، اقساقال جايىندا ايتىلاتىن تالاي جىلى لەبىزدەرگە بۇرىننان كۋا ەدىم. اسىرەسە، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىنان قاجى اتا ارالاسپاعان ءولىمنىڭ ارتى سۇرەڭسىز كەتەتىنىن ەستىگەم. ارينە، ءولىمنىڭ ءبارى دە سۇرەڭسىز عوي.

ايتسە دە، جانازا نامازى، سۇيەكتى اتتاندىرۋ، مارقۇمنىڭ ءومىرىن جاماعاتقا تانىستىرۋ، الىس- جاقىننان كەلگەن تۋىستاردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ سىندى جۇمىستار ءوز مانىندە وتپەسە، كوڭىلگە قاياۋ ءتۇسىپ، ارتقى جۇمىستارى دا قوڭىرسىپ قالار ەدى.

مۇنداي جۇمىستاردى ەرەندىكپەن اتقارىپ، شەشەن دە سۇلۋ ءتىلدىڭ قۇدىرەتىمەن مارقۇمنىڭ ءومىربايانىن تانىستىرعاندا جينالعان جاماعاتتى شۇلعىتىپ جىبەرەتىن قاجى اتاعا كىم-كىم دە بولسىن ءدان ريزا ەدى.

ال ايت نامازدارىندا سويلەگەندە شاريعات پەن پارتيا ساياساتىن بىرلەستىرە وتىرىپ، احلاق، ادامگەرشىلىك جايىندا جاماعاتتى ەرىكسىز مۇلگىتەتىن. بۇدان تىس قالاشىقتا ءوتىپ جاتاتىن تويلاردا دا سىڭعىرلى ءارى سىندارلى داۋىسىمەن جۇرتتى ەلىتىپ، شىن نيەت، پاك تىلەكپەن ۇعىنىقتى دا قونىمدى، ءنارلى دە ءارلى اق باتاسىن بەرىپ، وتىرعانداردى ءدان ريزا قىلعانىن تالاي ءوزىم دە كورگەن ەدىم. باتالى دا اشىق-جارقىن اتامىزدىڭ ەل الدىنداعى ابىرويىنىڭ بيىكتىگى جاسىنىڭ سەكسەنگە كەلگەندىگىنەن دە ەمەس، تەڭدەسسىز ءبىلىمدارلىعىنان ەدى.

* * *

قاجى اتامەن ىستىق-سۋىقتى بىرگە وتكىزگەن اياۋلى جۇبايى، ۇلى مەن قىزىنىڭ اناسى قازا بولعان سوڭ، كوپ وتپەي ءوزى دە اۋرۋحاناعا جاتىپ قالعان حابارىن ەستىپ، ايەلىم الماتانمەن بىرگە كوڭىلىن سۇراي بارعان ەدىم. دارىگەر قاجى اتامىزدىڭ جۇرەك قاعىسىن تەكسەرىپ، ەشقانداي اقاۋ جوقتىعىن ايتقاندا، بىزدەر كوڭىلدەنىپ قالدىق.

مەن قاجى اتانى كوڭىلدەندىرۋ ءۇشىن ازىلدەي:

- جەتپىس پەن سەكسەنگە كەلگەن قاريالاردىڭ سۇيەگى ىرسيىپ، ەتى سولىپ جاتۋشى ەدى. ءسىزدىڭ بۇلشىق ەتتەرىڭىز بىلەۋلەنىپ، قابىرعاڭىز بىتەۋلەنىپ، ءالى دە بىرەر ايەلدى قىزىقتىراتىنداي تولىق ەتىڭىز بار ەكەن عوي، - دەدىم.

قاجى اتامىز دەنەسىمەن قوسا سەلكىلدەي كۇلىپ:

- ءاي، وسى سەنىڭ ايتپايتىنىڭ جوق. بويداق ەكەنىمدى ءوزىڭ ءبىلىپ ءارى كورىپ وتىرسىڭ، قالعان جۇمىستى مىندەتىڭە الساڭ بولدى عوي، - دەپ ازىلگە ءازىل قايتارىپ، ءسوز سالماعىن وزىمە يتەرىپ سالدى...

ءيا، ءومىر دەگەنىڭ بۇرالاڭى مول، بۇلتىڭى كوپ، قىزىعى مەن قىرى دا ءوز الدىنا جەتەرلىك ءبىر دۇنيە. سوندىقتان دا ويلاماعان وقيعالار مەن مي جەتپەيتىن توسىن قۇبىلىستار كەي-كەيدە ءوزىڭدى دە تاڭىرقاتىپ جاتاتىنىن قايتەرسىڭ. سول سياقتى قاجى اتامىز دا ويلاماعان جەردەن توسەك جاڭعىرتىپ شىعا كەلمەسى بار ما. قاجى اتا بۇل بولعان جاعدايدى ماعان تۇسىندىرگىسى كەلىپ، ادامداردىڭ قاشاندا تۇرمىستىڭ تۇتقىنى ەكەنىن ايتا بەرگەن سوڭ:

- مۇندا تۇرعان ەشتەڭە جوق، اتا. سەكسەندە قالىڭدىق الۋ دەگەن اسىلدىعىڭىز ەمەس پە، ەندى بۇدان كەيىنگى باستىسى - تىرشىلىگىڭىزدىڭ ماندىلىگى عانا، - دەپ ءازىل-شىنىمدى ارالاستىرا ايتقانىم بار.

- سەندەر تۇسىنەسىڭدەر عوي، ايتسە دە، تۇسىنبەستىكتىڭ جايى قيىن بولىپ تۇر، - دەدى الدەبىر جالاڭداعان وسەككە اشىنعانداي اۋىر كۇرسىنىپ.

- بىرەۋدى-بىرەۋ ءتۇسىنۋ دەگەن سيرەك قۇبىلىس قوي. كەيدە ادام ءوزىن-ءوزى تۇسىنبەيتىنىن قايدا قوياسىز. الايدا ادام ءوز تۇرمىسىن ءوزى باسقارادى، ونىڭ باقىتىن دا، وكىنىشىن دە ءوزى ەنشىلەيدى ەمەس پە. ەندەشە، بۇل جونىندە نالۋدىڭ قاجەتى شامالى، - دەپ جۇباتقانىممەن، ابىرويلى دا ارداقتى اتامىزدىڭ باسقان-تۇرعانىن كورە المايتىن كورسوقىرلاردىڭ قىزعانىشتان تۋدىرعان وسەك ورتىنە نازالانىپ وتىرعانىن اڭعارىپ، «جاقسىعا ءسوز ەرەدى» دەگەن ءپالساپانى كولدەنەڭ تارتىپ، ەندىگى اڭگىمەنىڭ توركىنىن باسقا جاققا بۇرىپ:

- ومىردە ىشقىنتا ايتۋ عانا ادامدى جاسارتادى دەگەن تۇجىرىمعا وراي كوڭىلىمدە تۇرعان ءبىر كولەڭكەمدى جاسىرعىم كەلمەي تۇر. ول - ءوزىڭىزدىڭ مول بىلىمىڭىزگە ءتانتى بولعان حالىقتىڭ «اتادان بالاعا جالعاسقان اسقاق دارىن قازەزبەن تىنا ما؟» دەپ الاڭدايتىن جايى بار.

سوندا وزىڭىزشە قالاي؟ - دەگەن ەدىم، قاجى اتا ويلانا وتىرىپ:

- بۇل ءسوزدى ءوزىمنىڭ دە قۇلاعىم شالعان. اكەدەن بالاعا جالعاسقان ءبىلىمدى بۇدان بىلاي ءوز ۇرپاعىمنان جالعاستىرار ەشكىم جوعى دا راس. ءارى ونى زورلاپ تاڭۋعا دا كەلمەيدى. قوس قولداپ ۇسىنىپ بەرەتىن دە نارسە ەمەس قوي.

ايتكەنمەن، پايعامبارىمىز عاليسالامنىڭ قىزىن «ۇرپاعىم، جيەنىم، ۇمبەتىم» دەگەنى سياقتى، ءوز كىندىگىمنەن بۇل ءبىلىمدى جالعاستىرار ۇرپاق جوق. ءبىراق ماقتانىش ەتەتىن جاقسى شاكىرتتەرىم بار، ولارعا ءدان ريزامىن. ءبىلىمنىڭ، جاقسىلىقتىڭ، عىلىمنىڭ جالعاستىرۋشىسى تەك ءوز كىندىگىڭنەن شىققان ۇرپاعىڭ ەمەس، حالىق ەكەنى راس بولسا، ەندەشە مەن ءۇمىتتى شاكىرتتەرىمنەن كۇتەمىن، - دەگەن قاجى اتامىز ورىندى جاۋاپ، تاماشا كوزقاراس اڭعارتتى.

* * *

وسىنداي ۇلى اداممەن ىرگەلەس كورشى بولعانىمدى مەن ماقتانىش ەتەمىن. ويتكەنى اعارتۋشى، فيلوسوف، شىڭجان قازاقتارىنىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ اتاسى، عۇلاما، ۇلى ءدىندار اقىندى كىم تانىمايدى، كىم مويىندامايدى. ءوزىنىڭ سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلىلىعىمەن بۇكىل شينجاڭ، ءتىپتى شەتەل قازاقتارىنا تانىمال اقىتتىڭ ۇلى قازەز تۋرالى جازباسام، «كورشى حاقىم» ەمەس-اۋ، ەلىمىز ادەبيەتى مەن مادەنيەتى الدىندا ايىپتى سياقتانىپ، قاعازعا تۇسىرگەن جايىم بار.

سوناۋ كەتەۋى كەتكەن، كەسىرى مول 1924 (تىشقان)-جىلى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ ۇلىڭگىر وزەنىنىڭ بويىنداعى شاكۇرتى دەگەن جەردە ايگىلى عۇلاما اكەسى اقىتتىڭ 56 جاسىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان قازەز داۋلەتتى مولقى رۋىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل كەرەي، نايماننىڭ جوعىن جوقتاپ، داۋىن تىندىرىپ جاتقان وردادا ەرجەتىپ، ەسەيەدى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، جەتى جاسقا جەتكەن ول مەشىت، مەدرەسەنى جاعالاپ، اكە تالىمىمەن ءنار الادى. كۇندىز-ءتۇنى اياعى ۇزىلمەيتىن ايگىلى اق مەشىت پەن اقىتتىڭ اق ورداسىنداعى يگى جاقسىلاردىڭ كەڭەستەرىن كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ەرجەتكەن قازەز سول ءبىر ايعايى كوپ، الپارىسى مول الماعايىپ زاماندا جاۋگەرشىلىكتى دە، جوقتىقتى دا، باردى دا باسىنان وتكىزەدى.

بالا كۇنىنەن زەرەكتىگىن اڭعارتىپ، ءوز توبىنىڭ الدى بولىپ ماڭدايى جارقىراعان قازەز سول ءبىر حالىق باسىنا قارا تۇمان قاپتاپ، ەل ەڭىرەگەن زاماندا شىڭ شىساي وكتەمدىگىنەن 72 جاسقا كەلگەن اكەسى اقىتتان ايىرىلىپ، سول كەزدەگى ەل تالابى بويىنشا ءبىر مەزەت اق مەشىتتىڭ يەسى اتانىپ، داۋ-شاردىڭ جۇيەسىن تاۋىپ، كوزگە ءتۇستى.

جالىندى جاستىق شاعىنان ەل جۇكتەگەن اۋىر مىندەتتەردى ارقالاي ءجۇرىپ، سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن جيىرما جىلىن ەڭبەكپەن تۇزەتۋ ورىندارىندا وتكىزىپ، قانشاما ازاپتار مەن مازاقتاردى باسىنان وتكىزدى.

تەك اقساقالدىق ومىرىندە كەسىمدى مەرزىمىن وتەپ، اۋىلىنا قايتا ورالدى.

قانشا جاتسا دا تات باسپايتىن التىننىڭ سىنىعىنداي، مۇندا تاعى قالىڭ حالىقتىڭ كوزىنە تۇسكەندىكتەن، ونىڭ بۇرىنعى قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرىپ، اۋداندىق ساياسي ءماسليحات ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارۋمەن قاتار مەملەكەتتىڭ يسلام ءدىنى قوعامىنىڭ مۇشەسى، اۆتونوميالىق اۋداندىق، ىلە وبلىستىق يسلام ءدىنى قوعامىنىڭ مۇشەسى، اۆتونوميالىق اۋداندىق اۋىز ادەبيەتى قوعامىنىڭ مۇشەسى سياقتى مىندەتتەردى قوسا اتقاردى.

قاجىلىق ساپارىنا دا بارىپ قايتقان. بۇگىندە سەكسەندى ەرتتەپ مىنگەن قادىرمەندى قاريا جىگەرى ۇستەم، قايراتى مول، سەرگەك تە زەيىندىلىگىمەن قالامىن قولىنان تاستاماي، ەلىنە ەڭبەگىن ءسىڭىرىپ جۇرگەنىن كورگەندە ەرەكشە ءبىر شاتتىققا بولەنەسىڭ.

سونداي- اق كۇنىن وتكىزە الماي سەندەلىپ، ۇرلىق ىستەپ، وتىرىك ايتىپ، جاماندىق ىستەۋدەن اسپاي جۇرگەن پەندەلەرىن از دا بولسا ءبىلىم-عىلىم، احلاق-مورال جانە يماندىلىق جولىندا باۋلىپ، ءار كوكىرەككە شامشىراق ۇيالاتقان قازەز اتامىزدىڭ تىرلىكتەگى كەسەك-كەسەك ەڭبەكتەرىن ەسكە العاندا، كوكىرەگى تولعان ءبىلىمنىڭ شىراعى، تۇلپاردىڭ تۇياعى، سۇڭقاردىڭ قياعى ەكەنىن ەرىكسىز مويىنداپ، ءتانتى بولاسىز.

* * *

2013 -جىلعى 13-ماۋسىمدا قاجى اتانىڭ جىلدىق ءنازىر-شىراعى كوكتوعايدا بەرىلدى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن، ياعني 2012 -جىلى دۇنيەدەن كوشكەن عۇلامانى حالقى جاياۋ-جالپىلاي كوتەرىپ اپارىپ، جەر قۇشاعىنا تاپسىرعان بولاتىن. مەن قاجى اتانى اللانىڭ ناعىز سۇيگەن قۇلى جانە باقىتتى ادام سانايمىن.

ءيا، مارقۇمنىڭ باقىتى سول - ءوزى تۋعان دالاسىنىڭ قۇشاعىنا بولەندى. تۋعان حالقىنان توپىراعى بۇيىردى. ادامزات ءۇشىن يماندىلىقتى دارىپتەۋ دەيتىن ارمانى ىسكە اسىپ، «قۇران كارىمدى» ءوز انا تىلىندە سويلەتتى. عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشتى.

ەسكەرتۋ:

سوڭعى كەزدەردە ۇرىمجىدەن قونىس الىپ، ارا-تۇرا كوكتوعايعا بارعاندا قازەز قاجىعا امانداسا بارىپ تۇردىم. ءبىر بارعانىمدا سىرقاتتانىپ، توسەك تارتىپ قالىپتى. قاسىندا جۇدىرىقتاي تاسقا ءتاياممۋم سوعىپ، نامازىن وتەگەنىن كورىپ، جانارىم جاسقا تولعان ەدى. بەينە تۇلپاردىڭ شالدىعىپ كەلىپ، ورنىنان تۇرا الماي، ارمان، ماقسات، وكىنىشتەرىن شىعارا الماي بۋلىعىپ جاتقانداي سەزىندىم.

اۆتور

باياحمەت جۇماباي ۇلى