تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن: پەرزەنت دۇنيە ەسىگىن اشقاندا
استانا. KAZINFORM – 16- ناۋرىز - ناۋرىزناما ونكۇندىگنىڭ ءۇشىنشى كۇنى - مادەنيەت جانە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر كۇنى. وسىعان وراي نازارلارىڭىزعا ۇلتىمىزدىڭ تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى عۇمىرىنداعى ماڭىزدى سالت-داستۇرلەرى ۇسىنىلادى.
قازاق حالقى دۇنيەگە ءبىر پەرزەنت كەلسە، تەك سول پەرزەنت كەلگەن وتباسى عانا ەمەس، بۇكىل اۋىل، ەل-جۇرت، تۋىس-تۋعان تۇگەل مارە-سارە قۋانىپ، شاشۋ اپارىپ، «باۋى بەرىك بولسىن» ايتۋدى كىسىلىك پارىزى سانايدى.
پەرزەنت دۇنيەگە كەلىپ، ونى قۇنداقتاپ وراپ، اناسىنىڭ قاسىنا جاتقىزعان سوڭ، جولى، جاسى ۇلكەن ءبىر ايەل شاشۋ شاشادى. وندا دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنت ۇل بولسا:
- ايدارىنان جەل ەسىپ،
اتويناتار ەربولسىن.
ماڭدايىنان كۇن ءسۇيىپ،
اقىل-ويى مول بولسىن! - دەپ جاقسى مىنەز، جاراسىمدى قاسيەتتەر دارۋىن تىلەيدى. ال، دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنت قىز بولسا، وندا:
- ءجۇزى ايداي جارقىراپ،
اۋىلعا بولسىن ونەگە.
بولىپ ەلگە شامشىراق،
جەتىك بولسىن ونەرگە! - دەپ ونىڭ اقىلدى، ءبىلىمدى، كورىكتى، ونەرلى بولۋىن تىلەيدى.
بۇل - ومىرگە جاڭا ۇرپاق اكەلگەن انا مەن ءومىر ەسىگىن العاش اشقان پەرزەنتكە دەگەن قۇرمەت پەن يگى تىلەك. سونداي-اق، ادامدار اراسىنداعى دوستىق پەن بەرەكە-بىرلىكتى ارتتىراتىن ونەگە.
بالا انانىڭ جانىندا جاتسا، انا جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن ەستىپ تىنىش ۇيىقتايدى ءارى بولاشاقتا مەيىرلى، ىزگى نيەتتى بولىپ وسەدى.
كىندىك كەسۋ
قازاق حالقى بالانىڭ كىندىگىن ونەگەلى، ۇلگى-تاعىلىمدى كىسىلەر مەن قۋلىق-سۇمدىقتان پاك جاس بالالارعا: «ۇلگى-تاعىلىمدى بولسىن، ادال، ارلى بولسىن» دەگەن نيەتپەن كەستىرەدى دە، كەسكەن جەرىن مىقتاپ بايلاپ، كىندىك تۇبىنە قويدىڭ قۇيرىق مايىن جاعىپ، تازا داكەمەن كىندىكتى اقىرىن باستىرىپ وراپ تاڭىپ تاستايدى. قويدىڭ قۇيرىق مايى بالانى ءتۇرلى جەل-قۇزدان ساقتاپ، كىندىكتى وراعان داكەنى كىندىككە جابىستىرمايدى. ال، كىندىكتى سىرتىنان باستىرىپ تاڭىپ قويسا، بالا جىلاعاندا كىندىگى سىرتىنا شىقپاي تەز ءتۇسىپ، تەز جازىلادى.
«كىندىك شەشە»، «كىندىك اكە» بولۋ
قازاق سالتىندا «كىندىك شەشە»، «كىندىك اكە» بولۋ اسا ابىرويلى ءىس سانالادى. سوندىقتان «كىندىك شەشە»، «كىندىك اكە» بولعىسى كەلگەن كىسىلەر نارەستە دۇنيەگە كەلمەي تۇرىپ-اق، ونىڭ اتا-اناسىنا: «ۇمىتىپ قالماڭىزدار، بالاڭىزدىڭ كىندىگىن ءوزىم كەسەمىن» دەپ كۇنى بۇرىن ايتىپ قويادى ءارى سول كۇننەن باستاپ سول وتباسىمەن ءجيى قارىم-قاتىناس جاساپ، ءتۇرلى جۇمىستارىنا قاراسىپ-قايىرىلىسا باستايدى. انا بوسانعاندا باسى-قاسىندا بولىپ، ءۇي شارۋالارىنا كومەكتەسەدى ءارى بالاسىنىڭ كىندىگىن كەسىپ، رەسمي «كىندىك شەشە» نەمەسە «كىندىك اكە» بولادى. بۇل سالت ادامدار اراسىندا بەرەكە-بىرلىك پەن دوستىقتى نىعايتادى. تۋىستى كوبەيتىپ، ءورىستى كەڭەيتەدى.
شىلدەحانا كۇزەتۋ
شىلدەحانا - جاڭا تۋعان بالا مەن جاڭا بوسانعان انانىڭ قۇرمەتىنە جاسالاتىن ويىن-ساۋىق. شىلدەحانا كۇزەتۋگە، نەگىزىنەن، بوسانعان انانىڭ جاقىن ماڭداعى تۋىس-تۋعاندارى مەن كورشى-قولاڭدارىنىڭ جىگىت-جەلەڭ، قىز-قىرقىندارى، سونداي-اق، ونەر سۇيەر ۇلكەن-كىشى اۋىل ادامدارى كەلەدى. وندا ءار كۇنى كەشتە ەل ورىنعا وتىرىپ، مالدى قورالاپ، اس-سۋ ءىشىپ، ات-كولىكتەردى وتقا قويعان سوڭ، بوسانعان انانىڭ ۇيىنە جينالىپ ءان سالىپ، كۇي تارتىپ، ءوزارا ايتىسىپ، جاڭا بوسانعان انا مەن نارەستەنى اسەم انمەن الديلەپ، ءتاتتى كۇيمەن تەربەتەدى.
شىلدەحانا ادەتتە ءبىر اپتا، ءتىپتى 40 كۇنگە دەيىن شام وشىرمەي جالعاستىرىلادى. شىلدەحانا كۇزەتۋدىڭ وزىندىك عىلىمي ءمانى بار.
جاس بوسانعان انامەن نارەستەنىڭ شوشىنىپ، ءتۇرلى جۇيكە اۋرۋلارىنا شالدىعۋىنىڭ الدىن الادى.
جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ تۇنشىعىپ قالۋىنىڭ نەمەسە زياندى جاندىكتەردىڭ شاعىپ زاقىمداپ كەتۋىنىڭ الدىن الادى.
جاس بوسانعان انامەن نارەستە ءان-كۇي، ولەڭ-جىر تىڭداپ، تەز سەرگيدى. بالا بولاشاقتا ىزگى نيەتتى، ونەر سۇيگىش، اقكوڭىل، اشىق-جارقىن بولادى.
بالاعا ات قويۋ
جاڭا تۋعان بالاعا ات قويۋ - ومىرلىك مان-ماڭىزى بار، اسا يگىلىكتى ءىس سانالاتىندىقتان، قازاق حالقى بالاعا ات قويۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ءومىر ەسىگىن اشقان ءاربىر پەرزەنتتىڭ اتىن جالپاق جۇرت سىيلاپ-قادىرلەيتىن بىلىكتى، قادىرلى كىسىلەرگە قويدىرۋعا تىرىسادى. ادەتتە بالانىڭ اتىن ەل-جۇرت كوپ جينالعان شىلدەحانا ۇستىندە قويادى. وندا اتىن قوياتىن بالانى: «مىنا بالاعا ات قويىپ بەرىڭىز» دەپ كوپ ورتاسىندا وتىرعان بىلىكتى كىسىلەردىڭ بىرىنە ۇستاتقاندا، اجەيلەر وعان «باي-باقىتتى بولسىن» دەپ شاشۋ شاشادى. بالانى قولىنا العان كىسى ونىڭ قۇلاعىنا: «سەنىڭ اتىڭ -... !» - دەپ ءۇش رەت داۋىستايدى دا، بالانىڭ بەتىن اشىپ، كوپشىلىككە كورسەتەدى. سىرتتا ازان شاقىرىلادى. مىنە، بۇل «ات قويۋ» دەپ اتالادى. تىلىمىزدەگى «ازان شاقىرىپ قويعان اتى» دەگەن ءسوز تىركەسى سودان قالعان. بالاعا ازان شاقىرىپ ات قويعان سوڭ، ۇلكەن كىسىلەر اق باتالارىن بەرىپ بەت سيپايدى.
قازاق داستۇرىندە، مەيلى تۋا سالىپ شەتىنەپ كەتسىن، مەيلى اي-كۇنى تولماي تۇسىك بولىپ ءتۇسسىن، ادام بەينەسىن قالىپتاستىرعان بالاعا ات قويىپ، جانازا شىعارىپ جەرلەيدى. قازاق حالقىنىڭ ات قويۋ داعدىسىنىڭ وزىندىك مان-ماعىناسى جانە عىلىمي نەگىزى بار، ياعني قازاق حالقىنىڭ ات قويۋىنا قاراپ ونىڭ تانىم-تۇسىنىگى، سالت-ساناسى، ارمان-تىلەگى، سونداي-اق، ەتيكالىق تالعامى مەن ۇلتتىق بولمىسى وتە انىق بايقالادى.
ماتەريال ايىپ ءنۇسىپوقاس ۇلىنىڭ «تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن» اتتى كىنابىنا نەگىزدەلىپ دايىندالدى.
اۆتور ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
