ەت ەتكە، سورپا بەتكە: استاناعا مال سويىپ اكەلەتىن دەلدالدار بازارداعى باعاعا قالاي ىقپال ەتەدى

استانا. KAZINFORM - پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ازىق-تۇلىك باعاسى مەن ءونىمدى وتكىزۋ ماسەلەسىنە ارنايى توقتالعان بولاتىن.

ет
Фото: Azattyq Ryqy

قازاقستاندا ەت باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى - ءونىمنىڭ وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا جەتكەنگە دەيىن بىرنەشە قولدان ءوتۋى. فەرمەر مالىن ءبىر باعاعا وتكىزگەنىمەن، ەت بازارعا نەمەسە دۇكەن سورەسىنە جەتكەنشە وعان بىرنەشە ساۋداگەردىڭ ۇستەمەاقىسى قوسىلادى. ال ولاردىڭ بارلىعى بىردەي ەتتى تاسىمالداپ، ساقتاپ نەمەسە وڭدەپ، ناقتى قىزمەت كورسەتە بەرمەيدى. كەيبىرى ءونىمدى بىرەۋدەن ساتىپ الىپ، ەكىنشى ادامعا قىمباتىراق قايتا ساتۋمەن عانا اينالىسادى. مۇنداي دەلدالدىق ەتتىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنا اسەر ەتەدى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ بۇعان دەيىن دە ازىق-تۇلىك باعاسىن وسىرەتىن نەگىزسىز دەلدالدار ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەرگەن. مەملەكەت باسشىسى ءوندىرۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىنداعى ارتىق بۋىنداردى قىسقارتىپ، ءونىمدى وتكىزۋ جۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان. الايدا دەلدالداردى ازايتۋ بىلاي تۇرسىن، ولاردىڭ جۇمىسىن ناقتى باقىلايتىن تەتىك جوق. سوندىقتان، Azattyq R‎hy ءتىلشىسى تاڭ اتپاي استاناداعى ەت بازارلارىن تورۋىلداپ الاتىن دەلدالداردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءوزى كورىپ، ولاردىڭ اراداعى باعاسى بازار سورەسىندەگى باعاعا قالاي اسەر ەتەتىنىن سالىستىرىپ كوردى، دەپ حابارلايدى Astana TV.

ەتتىڭ باعاسى جولدا قالاي وزگەرەدى؟

استانادا ەت ساتاتىن بازار دا، دۇكەن دە كوپ. ءبىراق، ولاردىڭ ىشىندە ەڭ ءىرى بىرنەشە بازار وڭ جاعالاۋدا ءبىر جەردە تۇر. مىنە، استاناعا ەت اكەلەتىن دەلدالدار تۇنگى ساعات 01.00-02.00-دەن باستاپ-اق وسى بىرنەشە بازاردىڭ اينالاسىنا كەزەككە تۇرادى.

بىردەن ايتا كەتەرلىگى، نەگىزى ەت دەلدالدىعى ءدال وسى بازاردىڭ قاسىندا ەمەس، اۋىلدان باستالادى دەسەك بولادى. ويتكەنى، دەلدالدىڭ ءبىرازى اۋىلداعى اعايىننىڭ مالىن سول اۋىل ىشىنەن شىعارماي ساتىپ الادى دا قاساپشىعا سويدىرادى. قاساپشىنىڭ دا جۇمىسى ارينە اقىلى. ەتتى استاناعا اكەلەتىن كولىكتىڭ اقىسىن قوسقاندا، قوراداعى مالدىڭ ەتىنە اۋىلدان شىقپاي-اق ەكى ادامنىڭ قولاقىسى قوسىلادى.

ءبىز تۇندەلەتىپ بازاردىڭ قىزۋ جۇمىسىنا كۋا بولدىق. استاناعا مال ەتى كوبىنە قاراعاندى، قوستاناي، اقمولا جانە پاۆلودار وبلىستارىنان كەلەدى ەكەن. مۇنداي ۋاقىتتا كوتەرمە ساۋداگەرلەر جىلقى ەتىنىڭ كەلىسىن 3850 تەڭگەدەن، سيىر ەتىن 3700 تەڭگەدەن، قوي ەتىن 3600 تەڭگەدەن ۇسىنعان. اقكولدەن كەلگەن جىلقى ەتى 3400-3500 تەڭگە، قوستانايدىڭ ەتى 3200 تەڭگە، ال قورعالجىن باعىتىنداعى جاباعى ەتى 3100 تەڭگە شاماسىندا بولدى. قاراعاندى مەن كوكشەتاۋدان كەلگەن ساۋداگەرلەر كوپ بولدى.

كۇندىز «الەم» بازارىنداعى ساۋداگەرلەردىڭ سورەدە ۇسىنعان باعاسى بۇدان ارينە الدەقايدا قىمبات بولىپ شىعا كەلدى. ماسەلەن، زەرەندى مەن ماكينسكىدەن كەلگەن جىلقى ەتىنىڭ كەلىسى 4500 تەڭگەدەن ساتىلعان. كوكشەتاۋداعى قازىنىڭ باعاسى 5500-6000 تەڭگە ارالىعىندا. اتباساردان كەلەتىن قوي ەتى 4500-4700 تەڭگە بولسا، كەيبىر ساۋدا ورىندارىندا 5500 تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. ءىرى قارا ەتىنىڭ باعاسى 4700-5500 تەڭگە ارالىعىندا. ەسىلدەن تاسىعان سيىر ەتى 4500 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر.

ياعني، دەلدال اكەپ ساتقان باعا مەن بازارداعى باعانىڭ اراسىندا كوزگە كورىنەردەي ايىرماشىلىق بولدى. مىسالى، سيىر ەتىنىڭ بازاردىڭ سىرتىنداعى دەلدال ساتقان باعاسى ءبىر كەلى ءۇشىن 3700 تەڭگە بولسا، بازارداعى بولشەك ساۋدادا ونىڭ باعاسى 4500- 5500 تەڭگە ارالىعىندا. ياعني باعا ايىرماسى 800-1800 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. جىلقى ەتىندە دە كوتەرمە ۇسىنىستار مەن سورەدەگى باعانىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بايقالادى.

ارينە، بۇل ايىرماشىلىقتىڭ بارلىعىن دەلدالداردىڭ تازا پايداسى دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى. ەتتى تاسىمالداۋ، سويۋ، ساقتاۋ، ۆەتەريناريالىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ، بازارداعى ساۋدا ورنىن جالداۋ جانە ساتىلماي قالعان ونىمنەن بولاتىن شىعىندار دا بار. ءبىز تاڭەرتەڭ بازاردان قايتىپ بارا جاتقانىمىزدا تۇندە ساۋداگەرلەر اكەلگەن ەتتىڭ ءبىر بولىگى ءالى دە بازاردىڭ اۋماعىندا تۇرعانىن بايقادىق. ياعني، ءبىر قالانىڭ نارىعى ءۇشىن 4-5 وبلىستان كەلەتىن ەت تىم ارتىق.

دەلدالدىق قىزمەتتە 3875 قۇقىق بۇزۋشىلىق بولعان

ءبىز وسى ماتەريالدى جازىپ جاتقاندا ساۋدا سالاسىن رەتتەيتىن قۇزىرلى ورگان - ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى «ساۋداداعى ءتيىمسىز دەلدالداردى قىسقارتۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق ستاندارت جاڭارادى» دەگەن «ءسۇيىنشى» رەليزىن تاراتتى. ءبىز بىردەن مينيسترلىكتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنە جۇگىنىپ، «شارۋانىڭ قوراسىنداعى مالدىڭ ەتى استاناداعى بازارعا جەتكەنشە نەشە دەلدالدان ءوتىپ، نەشە تەڭگەگە قىمباتتايدى؟» دەگەن ناقتى سۇراعىمىزدى قويدىق. مينيسترلىك باعانى باقىلاۋ ءار اكىمدىك جانىنداعى كوميسسياعا قارايتىنىن ايتىپ، بىزگە ناقتى باعانى ەمەس، ەسەسىنە، نەشە دەلدالدىڭ جازالانعانىن جازىپ جىبەرىپتى.

بەلگىلى بولعانداي، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن دەلدالدىق قىزمەتتە 3875 قۇقىق بۇزۋشىلىق دەرەگى انىقتالعان، ناتيجەسىندە 270 ءونىمسىز دەلدال تىزبەكتەن شىعارىلعان. سونداي-اق مينيسترلىك جىل باسىنان بەرى باعانى نەگىزسىز كوتەرگەنى ءۇشىن 300 دەن استام دەلدالعا ايىپپۇل تولەتكەن. ال جالپى ساۋدادا ازىق-تۇلىكتىڭ ۇستەمەسىن اسىرعانى ءۇشىن 115,3 ميلليون تەڭگەگە 4407-ايىپپۇل سالىنعانى ايتىلدى.

دەلدالدار قازىر قالاي باقىلانادى؟

قازاقستاندا ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن وڭىرلەردە ارنايى كوميسسيالار جۇمىس ىستەيدى. ولار وندىرۋشىدەن باستاپ ساۋدا ورنىنا دەيىنگى جەتكىزۋ تىزبەگىن تەكسەرىپ، تاۋار باعاسىنىڭ قالاي قالىپتاسقانىن زەردەلەيدى.

بۇعان قوسا، 2026 -جىلعى 1-قىركۇيەكتەن باستاپ ساۋدا قىزمەتتەرىنە قاتىستى جاڭارتىلعان ۇلتتىق ستاندارت قولدانىسقا ەندى. قۇجاتتا العاش رەت «الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ كوتەرمە جەتكىزۋشىسى» جانە «ءتيىمسىز دەلدال» ۇعىمدارى ناقتى اجىراتىلعان.

جاڭا ستاندارت بويىنشا كوتەرمە جەتكىزۋشى تاۋاردى ساتىپ الىپ، ونى تاسىمالداۋ، ساقتاۋ، قاپتاۋ، تيەۋ- ءتۇسىرۋ نەمەسە تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ سياقتى ناقتى قىزمەتتەردى اتقارا الادى. مۇنداي جۇمىستاردىڭ شىعىنى ءونىمنىڭ باعاسىنا قوسىلۋى مۇمكىن.

ال ءتيىمسىز دەلدال تاۋاردى ساقتامايدى، تاسىمالدامايدى، وڭدەمەيدى جانە جەتكىزۋگە قاتىستى باسقا دا قىزمەت كورسەتپەيدى. ول تەك ءونىمدى قايتا ساتىپ، ۇستەمە باعامەن وتكىزەدى. ستاندارت ءدال وسىنداي ارتىق بۋىنداردى جەتكىزۋ تىزبەگىنەن شىعارۋعا باعىتتالعان.

دەلدالداردى قىسقارتۋ ەتتى ارزانداتا ما؟

مەملەكەتتىڭ دەلدالداردى باقىلاۋعا الۋى ەت باعاسىنىڭ اۆتوماتتى تۇردە تومەندەۋىنە كەپىلدىك بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. سەبەبى ەتتىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىنا ءوندىرىس كولەمى، مال باسى، جەم- ءشوپ باعاسى، لوگيستيكا جانە ساۋدا شىعىندارى دا اسەر ەتەدى.

بۇعان قوسا، دەلدالداردى تۇگەل الىپ تاستاۋ دا نارىق ءۇشىن ءتيىمدى شەشىم بولماۋى مۇمكىن. ويتكەنى ءار فەرمەردىڭ ءوز ءونىمىن قالاعا جەتكىزىپ، ونى ساقتاپ، بولشەكتەپ، دۇكەندەرگە تاراتۋعا مۇمكىندىگى جوق. بۇل جۇمىستى اتقاراتىن كوتەرمە جەتكىزۋشىلەر نارىققا قاجەت.

سوندىقتان نەگىزگى ماسەلە - دەلدالداردىڭ سانىن ازايتۋ ەمەس، ولاردىڭ ءارقايسىسى اتقاراتىن قىزمەت پەن قوساتىن ۇستەمە باعانىڭ اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ەگەر تاۋاردى وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ بارىسىندا ناقتى قىزمەت كورسەتىلمەسە، مۇنداي بۋىننىڭ بولۋى ءونىم باعاسىن نەگىزسىز وسىرەدى.

ال فەرمەرلەر ءۇشىن ءونىمىن تىكەلەي وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ينفراقۇرىلىم قاجەت. اتاپ ايتقاندا، كوتەرمە- تاراتۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ، شارۋالارعا بازارلاردان ساۋدا ورىندارىن ۇسىنۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەلەرىن تۇراقتى وتكىزۋ جانە ەت ونىمدەرىن ساقتاۋ مەن تاسىمالداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى.

دەمەك، ەت باعاسىن باقىلاۋ تەك دۇكەندەگى سوڭعى قۇندى تەكسەرۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. فەرمەر مالىن قانشاعا ساتتى، ەت قانشا قولدان ءوتتى، ءار بۋىن قانداي قىزمەت كورسەتتى جانە باعاعا قانشا ۇستەمە قوستى - وسىنىڭ ءبارى اشىق بولعاندا عانا نارىقتاعى باعا قالىپتاسۋىن باقىلاۋعا بولادى.

وسىلايشا، نارىقتاعى ەت ءونىمىنىڭ باعاسىنا قانداي فاكتورلاردىڭ اسەر ەتەتىنىن انىقتادىق. بۇدان بولەك، ماقالامىزدىڭ ەكىنشى بولىمىندە ساۋدا سالاسىنداعى كوزبوياۋشىلىقتار تۋرالى جازاتىن بولامىز.

پرەزيدەنت دەلدالداردى قىسقارتۋدى تاپسىردى

پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆ بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا، ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ازىق-تۇلىك باعاسى مەن ءونىمدى وتكىزۋ ماسەلەسىنە ارنايى توقتالعان بولاتىن.

«وتاندىق تاۋاردىڭ ساۋدا ورىندارىنا كەدەرگىسىز شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. شارۋا قوجالىقتارىنا ءىرى ساۋدا جەلىلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋى قاجەت. مۇنداي مۇمكىندىك ولاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ، سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشادى. وتاندىق تاۋاردىڭ ساۋدا ورىندارىنا كەدەرگىسىز شىعارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءتيىس. بۇل - وتە ماڭىزدى ماسەلە»، - دەدى پرەزيدەنت.

سونداي-اق ونىمگە قوسىلاتىن باعانى ناقتى بەلگىلەپ، ارادا جۇرگەن ساۋداگەرلەر سانىن ازايتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. بۇدان بولەك، مەملەكەت باسشىسى كوتەرمە- تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويىپ، ءونىمنىڭ «ەگىس باسىنان سورەگە دەيىنگى» جولىنداعى قاجەتسىز دەلدالداردى جويۋ مىندەتىن قويعان. سونىمەن بىرگە باعانى رەتتەۋ شارالارى اۋىلداعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرىنە كەرى اسەر ەتپەۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن.

بۇل ماسەلە ەت نارىعى ءۇشىن دە وزەكتى. ويتكەنى مال وسىرەتىن شارۋا مەن ەتتى دۇكەننەن ساتىپ الاتىن تۇتىنۋشىنىڭ اراسىندا مالدى ساتىپ الۋشى، كوتەرمە ساۋداگەر، ەت تاراتۋشى جانە بولشەك ساۋدا وكىلى بولۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ءارقايسىسى ءوز شىعىنى مەن پايداسىن ءونىمنىڭ باعاسىنا قوسادى.

الايدا مۇندا ءبىر ماڭىزدى ايىرماشىلىق بار. بارلىق دەلدالدى زاڭدى نەمەسە زاڭسىز بۋىن دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. مالدى ساتىپ الۋ، سويۋ، ەتتى ۆەتەريناريالىق تالاپتارعا ساي تاسىمالداۋ، ساقتاۋ، بولشەكتەۋ جانە ساۋدا ورىندارىنا جەتكىزۋ - شىعىندى قاجەت ەتەتىن قىزمەتتەر. سوندىقتان ماسەلە دەلدالداردىڭ بار-جوعىندا ەمەس، ولاردىڭ ناقتى قانداي قىزمەت اتقاراتىنىندا جانە باعاعا قانشالىقتى نەگىزدەلگەن ۇستەمە قوساتىنىندا بولىپ وتىر.