سۇراعان راحمەت ۇلى. «شىعىس رومانتيكاسى» نەمەسە پاراللەل بەلبەۋى

استانا. KAZINFORM - قىتايداعى قازاق پوەزياسىنا عارىشتىق سيپاتتاعى سۋ جاڭا كوركەمدىك، زوومورفتى ورنەك اكەلگەن جاڭاشىل ءپىشىن جاساعان قۇدىرەتتى اقىنى ومارعازى ايتان ۇلى قوي جىلى ءھام 1931 -جىلى 20-قاراشادا، شينجاڭنىڭ تارباعاتاي ايماعى، تولى اۋدانىنىڭ مايلى تاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن دەيدى.

Омарғазы
Фото: adebiportal.kz

دوڭىز جىلى باستالعاننان شيرەك عاسىرعا تاياۋ (1959-1978) جىلدارى اراسىندا ساياسي قۋدالاۋعا ىلىگىپ تۇرمەگە تۇسكەن. جيىرما جىل بويى بوستان بولا الماعان ءوزى ايتقان: «عاسىر تۇمانىنا قامالعان...» بەيباق. شارشى جەردەگى جارقىراپ جانعان شىراعدان ءارى «تەنتەك ۋاقىتتىڭ...» ءوز ءوڭى. ءوڭى دەگەنىمىز ول:

«...اياز الاقانىنان ساۋدىراپ توگىلگەن...» ىستىق قىزىل ۇشقىن. مىسىردىڭ جەر قاباتىنداعى ساركوفاگ (sarkophagos) تابىتھاناسىنا شۇقشيىپ وتىرعان شوكىم مىيدىڭ ءبىر قيدا-قيدا جارتىسىسى سىقىلدى. ومارعازىنى وقىپ قالساڭىز وقىستان ونى ەش نارسەنى مەنسىنە بەرمەيتىن كەيدە تسينيك پە (kynikos) دەپ تە قاۋىپتەنىپ قالاسىز!؟

ومارعازىنىڭ شىعارمالارى جاۋھەر: ءداستۇرلى قازاق ولەڭىنىڭ قالىپتاسقان ولشەمدەرىنەن مۇلدەم وڭگە: جاڭاشا تۇرلەنىپ، فيلوسوفيالىق اسىرە ۇشتاسۋعا، ويلاۋ، سيمۆولدىق ايرىقشا بەينەلەۋگە تارتادى. ورلەۋى، شىرقاۋى مەتافورالىق شۇرايلىلىعى دا كۇردەلى.

ەل ءتىلى مەن جانە ەركىن پوەتيكالىق كۇڭگىرلەۋ تۇجىرىمدى تىلسىم تىپتەن قۇرىلىمنىڭ قۇپياسىن جاسىرىپ تۇرعان ۇلى جۇمباق ءتارىزدى... تۇنگى تەڭگىردىڭ ەش سونبەيتىن ءبىرتۇرلى بوياۋلى ءتىرى جارىق جۇلدىزىنداي عايىپ. تەڭگىردەن تەلمىرگەن كوگىلجىم ويلاردىڭ مونشاعىنداي. دەمەك مونشاقتىڭ تىزبەگى دە قۇپيالى قۇرىلعى سەكىلدى. ول جازادى:

«...قاشان رەلس شپالى قارعا كومىلمەك،

قىس داپتەرىنىڭ تاعى ءبىر بەتى اشىلىپ؟!

ولەڭ سىزادى اقىن كۇرتىگىنە،

شوپان تاياعىمەن تەك وسى ءۇشىن اسىعىپ. ق

ىس دەمىنىڭ مايدا كىرپىگى،

اق قويان تۇگىنىڭ مامىق ۇلپاسىنداي.

تابيعات داستارقانىنىڭ اق ءىنجۋ مارجانى

توگىلە تۇسسە ەكەن تاعى مىڭ جىل تاۋسىلماي!؟...».

بۇل اقىننىڭ 27 جاسىندا 1956 -جىلى توگىلگەن ورنەكتى ولەڭىنىڭ بىتىكشە ورىلگەن ءبىر ماقامى... ەگەر ومارعازىنىڭ پوەياسىنا بۇدان دا شۇڭەتتەۋ كەرەك بولسا: وتە جاقىننان قارايمىن دەگەندەر بولسا الدىڭىزدا - «مىسىر جىرى» تۇنىپ تۇر.

ايتالىق. حوش! «...ءنىل ەگىسىنىڭ بابا بيدايى، ۇرپاق تاڭدايىنداعى حاۋانا ۋىزىنداي...» دەگەن اتاقتى ابسۋرتتى شۋماقتى جولداردان ءبىز: ءنىل دارياسىنىڭ ەكى ساعاسىندا ب. ز. ب. III مىڭجىلدىقتا ورنالاسقان ەجەلگى مىسىردىڭ وتە كونە كەنتتەرى مەمفيس پەن فيۆ سىقىلدى استىقتى ءىرى كەنت قالالاردىڭ رۋھتى ريزىعىن مەڭزەيتىنىن سەزەمىز.

شىعىس كوگىنەن تومەن سالبىراعان تاۋىريھاتتىڭ «اعاش» تابىتىنا كومىلگەن كۇللى جەرورتا (Mare Nostrum) مەن قىزىل تەڭىزدىڭ (ەريتىرى) تەڭىزىنىڭ افريكا دالاسىنىڭ ءنارىن سورعان ءنىل مەنەن كونە سيەنە ءھام اسۋان كەنتى ءھام سۋەتس ياكي قاناتۋ ءاس-سۋۆايس پەن ساحاري قابىر (ءاس- ساحرا ءال- كۋبرا) ۇلى ءشولدى تۇزەمنىڭ كەرمەك ءدامى تاڭدايعا كەلەتىندەي. ەندى وسىلاردىڭ تۇگەلىن پوەزيا تىلىمەن ايتا سالعان ومارعازى ايتاننىڭ جۇمباعىن ارى قاراي شامالاپ قازا بەرىڭىز!؟ بۇكىل مىسىردىڭ وركەنيەتىنىڭ قاينارى كوز الدىڭىزدان وتە بەرەدى.

«شىعىس رومانتيكاسى» نەمەسە پاراللەل بەلبەۋى

ادامزات وركەنيەتىنىڭ تۇڭعىش جۇلگەلەرىنىڭ ءبىرسىپىراسى پايدا بولعان اڭىزداعى ەڭ باعزى وشاقتاردىڭ بوگەناي بەلگىسى، سازعا جازعان ءبادىز، پاپيرۋستار (ەجەلگى مىسىرداعى قاعاز تارىزدەس كەپ) تاسقا قاشالعان بىتىكتەر مەن تاريحي ءبادىزدى تاڭبالاردىڭ سۇلباداردىڭ ءبارىن جيناپ ءبايىت ولەڭىنە جاسىرعان اقىن سۇڭعىلا. وسى جىرلاردان سوناۋ مەسوپوتاميا (قوس وزەن ءھام تيگر مەن ەۆفرات اراسىنداعى كەنت ب. ز. ب. 4-3-مىڭجىلدىقتار)، ەجەلگى مىسىر، ءۇندىنىڭ قىش كەنتەرىنەن جازىلعان اڭىر ارزۋ، اڭىزناما، شۋمەر، اقادا، بابىلدىق كونە جىرلاردىڭ جاڭعىرعان سۇلباسىن كورەمىز.

موگاۋ ۇڭگىرلەرى (مىڭ بۇددا ۇڭگىرلەرى ءھام قىتايشاسى - قيانفودۋن) تۋرالى شىعىس وركەنيەتىنىڭ كونە اڭىزدارى ءھام ەرتەدەگى ەسكى قونىستارى جىرعا رامىزدىك تۇشىم رەتىندە بەرىلدەدى. سولاردىڭ تۇگەلى ادەبي جادتان اقتارىلىپ، پوەتيكالىق مانىمەنەن ءساتتى قولدانىلادى ايتەۋىر تۇسىدىرىلەتىن پايىمدامالارى تاعى دا بار دەيىك.

اقىن ساۋەگەي نەمەسە ونىڭ ىشكى يەسى «جىنى» وتە ورەسكەل كۇشتى... بۋراتياداعى بايكال كولى، ولحون ارالىنداعى حۋجير كەنتىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان قاسيەتتى جارتاس پەن ۇڭگىر - «بۇرحان اپانىن» كورىپ تۇرعانداي ايتا بەرەدى!؟ بۇرحان اپانى تۋرالى جۋىقتا عانا موڭعول جازۋشىسى گۇن تەكتى گ. ايۋۋرزانا «باقسى اڭىزى» (2010) رومانىندا جازدى. ومارعازى وعىلان بىردە «قاماۋداعى «جىندار» ولەڭىندە دە: «...ۇڭگىرىندە سۇپ-سۋىق كورەر مە ەدىڭ: وتىرعانىن جىنداردىڭ...» - دەپ جۇمباقتاپ بارىپ ءبىر كوسىلىپ العانى دا ءوزالدىنا...

پاڭ شىعىستىڭ شىنارى

ونىڭ ۇرقانيات تاۋىريھاتقا لاقتىرعان جاڭا تۇرەنى پاڭ شىعىس: -

«...شىعىس، مەنىڭ ەجەلگى شىعىسىم،

شىعىس بوپ جەر اينالىپ، شىعىس بوپ تاريح جاسايمىن.

ۇلى تاۋلار بوكتەرىندە تاس شاۋىپ،

قۇدىرەتتى بوساعالاردا قوس ارىستان كەلبەتىن قاشايمىن...»!؟ - دەپ ارى قاراي ۇلاسادى. ول وسى تابيعي وركەنيەتتىك جۇمباق ولەڭىنىڭ ەڭ تۇپكى نۇكتەسىن وقىرماندى ويلانۋعا ارناپ سانا سالماعىن تاستاي سالادى.

كونە شاماندىق ءاپسانالاردىڭ سۇلباسىمەن قيال شەگىنە قاراي جەدەلدەتىپ جۇرەدى دە: «...شىعىسىم، مەنىڭ اڭقاۋ شىعىسىم،

جۇلدىزدار سىرىن ىزدەپ،

اي بەتىنەن كوز المايمىن.

ۇزىن جەڭىمدى جەلپىلدەتىپ،

مەن نەگە شەكسىز كەڭەستىكتە

«جىن» بولىپ كەزە المايمىن؟!

ويانعانىمدا ەڭ العاش ۇزاق قىسقى ۇيقىمنان،

سويلەسكىم كەلگەن ەدى باتىسقا بارىپ.

ايتقان ەدىم مەن سوندا وسى ولەڭىمدى،

ايلى كەشتە قولىما ءبىر توستاعان شاراپ الىپ...»!؟ شىعىس كيەسى اقىن ءۇشىن جان، رۋح تالانى قۇساعان تىلسىم دۇنيە. جايپاق عالامعا جايا سالعان شىڭدى، شىنارلى دالانىڭ سىڭعىرلى ءۇنى سەكىلدى جاداعاي ۇعىمدار.

«...بىلمەيمىن جارالعانىمدى قايسى «ادام تەكتىلەردەن»، قايسى ورماندا ساقال- مۇرتىم ءوسىپ؛ تاستادىم ەكەم جاپىراق شاپانىمدى قايسى سايلارعا شەشىپ؟!..».

وسى جىردان كەيىن دۇنيەعالام، جىمىلە جالعاندا وزىڭە ءوزىڭ:

«وسى ءبىز نە ىستەپ ويلانباي ءجۇرمىز؟؟؟» - دەگەن اسا اۋىر ويعا قالاسىڭ. راسىندا راتسيوناليزم: «...ايداھار اۋناپ، ءپىل جۋساعان،

وزەندەردىڭ ءبىر الابىندا،

قاس تاسى كومىلگەن قىراتتاردا...» ويلانعان ومارعازى اقىن وركەنيەت تاۋىريھاتىن قوپارىستىرادى وسىلاي.

پتاح نەگىزدى سفينكس جانە جابايى ءجۇزىم

ءجۇزىم جەمىسى تۋرالى جىر تەربەگەن شىعىس جۇلدىزدارىنان كەم تۇسپەيتىن ۇزىك- ۇزىك ءپالسافاسى بار مولدىرەڭ ءجۇزىم جىرلار كەرەمەتى ومارعازى شايىردا بار.

«...ءۇزىپ الدىم ءبىر ساباق ءۇزىمدى ءۇزىپ العانداي اسپاننان ۇركەر جۇلدىزىن قولىمدى سوزىپ...»... عارىشتىق ساناكوزىمەن قولىنا ۇستاعان ءجۇزىمدى قۇلپىرتۋدىڭ ۇلگىسى وسى. جەمىستىڭ شارابى سىقىلدى سانانى مۇنارتىپ تارتىپ اكەتەتىن شىرىندى ءشاربات جىر توگىلەر مەيحانا اڭىسى تۇرادى ساناڭدى بيلەپ...

«...قۇيار ەدىم، قىپ-قىزىل ءمۇساللاس- ۆينولاردى يدىقۇت (ءتاڭىر قۇت) داۋىرىندە جاسالعان التىن توستاعاندارعا تولتىرا مولتىلدەتىپ. نە دەر ەدى سوندا ول كوكتەگى ەمەس جەردەگى وسى بەيىس شارابىنىڭ ءدامىن تاتىپ؟..». قانداي عاجاپ ءتاڭىري ساف چاعىري تەڭەۋ!؟

قۇددى ءجۇزىم شارابىن جىرلاعان ءابۋ نۋاس (756-814)، رۋداكي (858-941) «حامريات» - تارى بولسا: ودان سوڭعى پارسىنىڭ استرونومى ومار حايام (1048-1131)، حافيز شيرازي (1325-1390)، جالالاددين رۋمي (1207- 1273) سەكىلدى كونە شايىرلاردى جاڭعىرتقانىنداي جايلىلىعى قانداي!؟

ومارعازى تەك پارسىنىڭ مەيحاناسىنداعى اقىن ومار حاياممەن عانا دوعارىلماي ۇلى جىبەك جولىنداعى ءجۇزىم شارابىمەن بالقىعان كونە قىتايلىق شايىرلارى ۆان حان (687-726)، لي باي (701-762)، دۋ فۋ (712-770) دەڭگەيىنەن دە اسىپ ءتۇستى!؟ سەۋەبى: ءبىر ۇزىك ءجۇزىمدى تەڭگىر كەڭىستىگىنە قاراي قيالىمەن ۇزاتىپ لاقتىرىپ جىبەرەدى. ءجۇزىم وعان جىر جاۋھەرى بولىپ سەبەلەيدى.

ءتاڭىر تاۋىندا - ءتاۋ وتاۋ

«وسى تاۋلار- مەنىڭ تاۋلارىم!» يندۋيزم فيلوسوفياسىندا «مەن» جان رەڭكىسىمەن تۇسىندىرىلسە تاۋ دەگەن ومارعازىنىڭ جانى ءپىرانا ءھام سانسكريتشە پراناسى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىمەن «ۇشىنىپ» اۋىراتىن، تاۋدىڭ تازا اۋراسىن جانى مەن تانىنە قاتار مەدەت دەپ سىڭىرگەن، تۇتىناتىن ءبىر اقىن وسى بەۋ دۇنيەدە بولسا ول - ومارعازى ايتان ەدى. اقىن بەرتىندە عانا «ءتاڭىر تاۋىنا تاعزىم» (1981) دەگەن ءزاۋلىم ءزاۋزاتي جىرىن جازدى.

تاۋدىڭ سۇلۋلىعانا سۇقتانۋدان تۋعان كوركەم دە ءۇر دۇنيە. جىر دەپ ايتۋ ءسال عانا جەڭىل بولۋى مۇمكىن. بۇل دەگەن جىر - ارزۋ؟!

بۇنى دا قاراپايىم اقەسپە سويلەمگە اينالدىرىپ كورەيىك: «...سيىنار ەدىم، ءتاڭىر تاۋى، مەن سەنى قۇدايداي كورىپ. مۇمكىن، سول شىعار: اتاپ كەتكەن سەنى «ءتاڭىر تاۋى» دەپ، شوشاق توبەلى ءبىر ۇيسىندىك ۇمىت بولعان سول زاماندا ءولىپ. ولەڭ جازعان ەدى بايرون ءوز كەزىندە، پوەزيانىڭ بال بوبەگىندەي ەركەلەپ، سۇلۋ پارناس-جىر بەسىگىنە كەلىپ.

باس قويعان ەدى ەجەلگى ەلليندەر جۇرتىنداعى ەسكى حرامدارعا ەنىپ. باسقا سەزىمدە بولار ەدىم مەن قازىر ءدام تارتىپ شىعا قالسام ەگەر ءۇيسىن تاۋىنا حرامدار ەمەس كوزىم تۇسەر ەدى سوناۋ قاراعايلى قويناۋداعى جاس قويشىنىڭ اپپاق وتاۋىن.. ». اپپاق وتاۋ زادى قازاقى مۇزتاۋدىڭ سۇگىرەتىنە تىم وقشاس!

قايران كاۋشالا اقىن ومەكەڭ: «...تاۋ! تاۋ! ناعىز تاۋ وسى ماعان ارمان بولعان. باسى - مۇز، ەتەگى ورمانعا تولعان. مەن - تاۋ اقىنىمىن...» - دەيدى تاعى.

ءور التايدىڭ ورەنى

ءتاڭىر تاۋى (تيان-شان) جۇلگەسىنە جالعاس ىلە الاتاۋىنىڭ ءبىر ءىرى ءتاجدى شوعىرىن سولاي دەپ تۇگەل وقىرمانعا قاراتىپ مەڭزەپ وتەدى شىڭ اقىن. وسى پوەتيكالىق اتاۋدى قايتادان جاڭعىرتىپ كەلەدى دە كەزىندەگى: بايرون جىرىنا ارقاۋ ەتكەن ەجەلگى ەللادا گرەكتەردىڭ ءتاۋ ەتكەن جوتاسى اپوللون قۇدايىنىڭ توعىز مۋزاسى حاس سۇلۋ پارناستىڭ كيەلى ورنىنداعى كەيىپتى سۇلەي بەينەسىن ەسكە الادى.

ءتاڭىر تاۋى قويناۋىنداعى قويشىنىڭ ۇياداي اق وتاۋىن جىردىڭ كيلا تيەگى رەتىندە كورسەتەدى. مۇنداعى ءتۇس سەكىلدى سيمۆولدىق رەڭكى مەن شارىقتاۋدىڭ عارىشتىق ۇلگىسىن اقىن ءوز سانالىق ولشەمىنە سىيعىزادى. باسىنا كۇمىس ساۋكەلە كيگەن قازاقتىڭ حاس سۇلۋىنىڭ پەرىشتەۋي بەينەسىن تاۋدىڭ كيەلى ءنازيرالى جۇزىمەن سىزادى. ولەڭنىڭ سوڭى ءتىپتى ونىمەن عانا اقىرلانباي تاۋدىڭ تاس قاباتىنداعى قىشتان جاسالعان قىراتتىڭ قيىندىسى ءور التايدىڭ سۇگىرەتىن دە سالۋدى ۇمىتپايدى (تاۋ قالاسى ولەڭى).

ال، تاڭجارىق جولدى ۇلى سارى ساعىنىشتى مۇڭلى ولەڭىن ارناعان - «تالقىنىڭ كەزەڭى» جىرى دا تۇگەل تاڭبالى وڭگە كەيىپپەن جاسالعان ولەڭ-ءمۇسىن سەكىلدى. ومارعازىنىڭ قولىنداعى قىلقالامنىڭ ۇشىندا تاۋدىڭ وزەندەرىنىڭ اعىسى «نۇر-بوياۋ» بولىپ مورلەنىپ توگىلەدى... «...ىمىرت كۇلگىنى مەن تاڭ راۋانى ۇيقى مەن وياۋدىڭ ءتۇيىرىم قوسپاسى اق پەن قوڭىر - ەكى بوياۋدىڭ...»!؟ (جۋىلۋ مەن تۋىلۋ» 1988)

ويھوووي دەيىك پە؟! «...وسى تاۋلار - مەنىڭ تاۋلارىم، مايلى ءسۇرى جامباس سەكىلدى ءبىر ۇقىپتى قول مەيىزدەي باپتاعان. كوكتەمدە - سىي قوناعىنا ارناپ تاريح - كەمپىر كەبەجەسىندە ساقتاعان...». ەندى نە ايتا الاراسىڭ ارداقتى دا اسا اساۋ سانالى تەكتى وقىرمان!؟ راقىمەت ۇلى اقىن ساب سارابدال اۋليە ابىزىم دەپ وعان تاعزىم ەتكىڭ كەلەدى وسىندايدا!!!

الىس عارىشتان: الىپ جەر بەسىككە

ەسكى وسيەت ءتاۋراتتىعى جەر (ەرەتس) شارىن ەمىپ جاتقان ادامزاتقا ارناۋى تۋرالى ءبىر ەرەكشە تىلسىم تولعاۋ دا ءتۇسىرىلۋى مەن ءتۇپ ءمانى ەرەكشە دەسەك كەرەك پە ەندى...

«...الىپ ءوتشى ءبىزدى تاعى، ەي جاسىل شار، شەكسىز كەڭەستىكتە تىنباي جۇگىرىپ. مەشەل بالاسىنداي الەمنىڭ: بەسىكتە ميلليون جىل تەربەلگەن: ەسەيەر ەكەن ادامزات قاي كۇنى اقىل كىرىپ؟!»... جەر دەگەن كيە - وتكەن شاقتاعى وتۇكەن - «اسىرا ياعىز يەر» تۋرالى تولعامىن تولىق ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن دە ەمەس- ءتى. ول انتيكالىق ءداۋىردىڭ ءۇش دانىشپاندارى سوكرات (ب. ز. د. 470-399) پلاتون (ب. ز. د. 427-347.)، اريستوتەل (ب. ز. د. 384-322) قاراي مۇڭىن شاعادى. ومارعازى ابىز تاعى دا ۇلى ماتەماتيك پيفاگور، ۇلاعاتتى مەديتسينا اتاسى گيپپوكرات جان تاريحىنىنىڭ ۇلى اتاسى گەرودوت سەكىلدى عاجاپتارعا ارنالعان جىرى سىقىلدى. ول قاتتى كۇيزەلەدى كەيدە: «...جەر! جەر! جەر سەنىڭ قوس وكپەڭدى قابىستىرىپ، قادالامىن جالاڭاش توسىڭە...».

ول ولەڭ جولدارىنىڭ ورتاسىنا ءوز جادىسىنىڭ وشاعىن ورناتادى... وي كەڭىستىگىن!!! جىمىلە عالامدى اقىن ءاپپاق اياني قيالىمەن تەربەتۋىنىڭ ايانياندا اسىل ءسوزى ولەڭ بولىپ ءورىلدى. جەرمەن ويناپ، تەڭىزدى شايقاعان ءتاڭىردىڭ پاندورا قوبديشاسىن اقتارعان ادام پەندەنىڭ ەرسى قىلىعىنا قىنجىلادى دا... ادام اتتى جان يەسىنە «قاشان اقىل كىرەدى!؟» دەيدى. اقىن ۇلى ابايدىڭ «ون جەتىنشى قارا سوزىندەگى» اقىلدىڭ اداسۋىن تاپ باسىپ مەڭزەيدى.

وي كەڭىستىگى كەرەمەت- ءتى

جەر بەتىندە ءشوپ اقىندار كوپ، ءبىراق، اقىنداردىڭ جاۋھار اقىنى وتە از دەسەك قالاي؟!.. اسىرەسە جەر مەن كوكتى، تاۋ مەن سۋدى جىرلاعاندار بارشىلىق، ءبىراق ونىڭ ءبارى ومارعازىداي وي ساناسىمەن، اقىن قيالىمەن تابيعاتتىڭ سىرىن اشقاندارى شامالى.

ومارعازى ايتاننىڭ «شەڭبەرىنىڭ» كەڭدىگى، كەڭىستىكتى بايقاۋى وسىعان بايلانىستى. «كەڭستىك پەن ۋاقىت» جىرى وسىعان دالەل بولماق:

«...كەلەر سولاي كەڭىستىك پەن ۋاقىت،

بويىڭدى ولشەۋگە قايشى، مەترىن قولىنا الىپ.

ويلايىقشى، اتار ەدىك ءبىز مۇنى قانداي اتاۋ-فورمۋلاعا سالىپ؟!...».

كەڭىستىك تۋرالى، تەڭگىر (شامايم) جانە ءولىم تۋرالى اقىننىڭ بايىپتى پايىمى بار.

«...بالتا سابى كەزەڭ عانا...» - بۇل ومارعازىنىڭ فورماۋلاسى. ەسىل شايىردىڭ ەسىندەگى - ەببينگاۋز قيسىعى دا وسى بالتانىڭ سابىنداعى كەزەڭ تەورياسى. ونى «جەردە تۋىپ، كوكتە ولگەن» ولەڭىندە: كىشەنتاي قۇستىڭ بالاپانىنىڭ جەردەگى ۇيادا تۋىپ، اسپاندا قىرعيدىڭ جەز تۇياعىندا سالاقتاپ بارا جاتقان ءولى بالاپاننىڭ سۇگىرەتىمەن ايتا سالادى.

مىنەكي ارداقتىلارىم: «...كىسىنەيدى ارعىماقتار، جارقىلدايدى تۇلپارلار تۇياعىنان ۇشقان تاس، سايگۇلىكتەر سونادان قىلاڭ بەرىپ. بالتا سابى كەزەڭ عانا، تىرەلىپ تۇر ادامزاتتىڭ تاعى ءبىر ءجۇز جىلى وسى كەزەڭ الدىندا كەلىپ...». ەگەر ساناڭىز جەتەر بولسا وسىنى ساراپتاپ كورسەڭىز بولادى!؟

اقىننىڭ قاراپايىم شەڭبەرى تۋرالى ايتقان ويىمىزدى سىزبەن ءبىز - «شەڭبەرلەر» ولەىڭنەن سۇراي سالساق تا جەتكىلىتى...

«...ەكى ورالماس قايتا ۇزىن ساپارى دوڭعالاقتار ءىزىنىڭ بالشىقتا قالعان. كىم اكەپ قيسىنىنا كەلتىرەر ءبىر ۇزىك «كەمپىر قوساق» دوعاسىن كەڭىستىكتە جوعالعان...». اقىننىڭ كوكىرەگىندە - وي كۇمبەزى، كوزىندە - كوك تەڭگىردىڭ كوك جيەگى، ساناسىندا سايىن دالانىڭ ساعىم تۇڭعيىعى تۇنىپ تۇرادى. ءوز شەڭبەرىن وزگەدەن وزگەشە قۇرعان شايىر كوپ ىزدەنگەن. ول تۋرالى ومەكەڭدى تۇگەل وقۋ ءۇشىن بىزگە دە ءبارى ءبىر وڭايعا سوقپايدى ازىرگە؟!

تۇستىكتەگى ەۋروپانى تۇگەل يلاندىرعان يممانۋيل كانت «تەك قانا پاراسات شەگىندەگى سەنىم» (Die Religion innerhalb der Grenzen der bloكەn Vernunft) ەڭبەگىندە قوس كونتسەنترلى شەڭبەر تۋرالى ايتادى. تىسقى شەڭبەر - تاۋىريھات ۋاھاپ جانە ايان: ىشكى شەڭبەر - تازا پاراسات پايىم ت. ت.

ومارعازىنىڭ شىعىسى

وامارعازىنىڭ تاۋىريھاتتى جانايقايى: ورتاعاسىرلىق شىعىس پوەزياسىنىڭ جۇلدىزدارى گانجالىق ۇلى اۋليە نيزامي گانجاۋي (1141- 1209) جانە گەراتتىق عارىشي عاجايىپ الىشەر ناۋاي (1441- 1501) ەكەۋىنە قاراتا ءايبات ءبايت ارنايدى: «...تاريح قولىمەن بۇكتەلىپ، نيزامي، ناۋاي اقتارعان. اڭقاۋ ازيالىقتار...» - دەيتىن ۇلى پوەزيا جولداردا تۇر ايشىعى.

ومارعازى وي تەڭىزىنەن كوزگە كورىنبەيتىن توزاڭمەن ءوز جۇمباعى ارقىلى تىلدەسەدى. اتوم ءتۇيىرى ءھام ءزاررانى، گيمالاي كريستالىنان ءوز تانىندەگى تەمىر توتىعى سياقتى ميكروەلەمەنتتەردى تاعى دا ياۋا جاۋجاپىراعىنان تۋما قۇراساقتىڭ جۇماقى جۇپار ءيىسىن اڭسايدى، ىزدەيدى: «...بار دەنەم - تۇل ازيانىڭ ءزاررا تۇيىرشىگىنەن، گيمالاي كريستالىنان، ياۋا جاپىراعىنان...». بۇنى دا بولاشاق اشىپ وقيدى ءالى دە، بۇيىرسا!؟

ومارعازىنىڭ ۇلى اڭسارى: ۇلى اباي اڭساپ وتكەن ءابىلقاسىم فيردوۋسي (940-1020) مۇحاممەد فيزۋلي (1494-1556) ەكى پەريزمەنىڭ ساۋساعىنان تامعان - «شاحناما مەن «ءلايلى- ءماجنۇن» سالاۋاتتارىن قاتتى اڭسايدى: «...قايدا، ساعىنامىن فەرداۋسيىمنىڭ جىگىت شاقتارى؛ فيزۋلي، سەن ءۇشىن...» - دەگەن ساعىنىشتى لەپەس!

ونىڭ تىتىركەنگەن ويىنان قاندى جەبەلەردىڭ قاداۋلى تەمىرەنى كورىنەدى: «...ساداق جەبەسى شوپان كەۋدەسىندە دىرىلدەپ، الاتاۋ جەتىمدەرى اكە تابىتىن وڭگەرىپ قايتاتىن...». وتكەن تاريحتىڭ قاندى مايدانى تۋرالى. ۇرەيلى...

ومارعازىنىڭ پيراميدسى: ءوزىنىڭ بوستان ارالىندا توتەن بولەكشە ەركىندىكتە بولعانى بايقالادى. بوگدە بوتەن داۋىرگە نەشەنشى دارجەدەگى ولشەم ەكەنى بەيكۇماندى بولسا دا الدە ءبىر قىرىنان قارايدى:

«...تىڭدا نيۋ-يورك سەرىلەرى،

مەن سەنىڭ «بوستاندىق پەريزاتىڭنان».

دۇنيەگە مىڭ جىل بۇرىن كەلگەنمىن،

مىڭ جىلدار - مىڭ جىلدار:

مەن سول مىڭ جىلداردا

ەگيپەت پيراميداسىنا تاس جونىپ جۇرگەنمىن...». جۇرەگىنىڭ كوزىمەن قارايدى.

جۇرەگىنىڭ كوزى بار

ومارعازى مىناۋ عالام دۇنيەگە شىعىس اتىنان شىنايى ساۋىن ايتادى:

«...وت نە؟ سۋ نە؟ ۇستا قولىڭا تابيعات اينىمايدى ءوز تەگىنەن، شىعىس - پوەزيا داستارحانى، ءىنجۋ-مارجان، لاعىل-جاقۇت، مەرۋەرتتەر توگىلگەن...». پاڭ شىعىستى ويىمەن اشادى. پوەزيا داستارحانىن جايادى، بارىنە دە. ول، بۇكىل دۇنيەنى شىعىسقا شاقىرادى:

«...كەلىڭدەر، روبينزون كرۋزو، ماركو پولو، حريستوفور كولۋمب، وڭكەي ساڭلاق جاھانگەر - جەر كەزبەلەرى، مەنىڭ شىعىس ەلىمە! اساۋ رومانتيزمنىڭ اسقار ارىستارى - پۋشكينىم، لەرمەنتوۆىم، كەلىڭدەر، شىعىڭدار ناۋايىمنىڭ تورىنە، ابايىمنىڭ تورىنە! كەلىڭدەر ءازيز رەاليزمىنىڭ بارشا ارداگەرلەرى، كەل گەنريح گەينە قاشقارياما الا شاپان كيگىزەمىن كەل بايرون الماتىما جامبىلعا ماڭدايىڭنان سۇيگىزەمىن. كەل، ونەرە دە بالزاك، شىعىس سامالىمەن اشى تەرىڭدى قۇرعاتامىن كەلىڭدەر شىن لەبىزىممەن مەن سەندەرگە وسىلاي ءتىل قاتامىن. دجۋلەتتانىڭ جاقسى سىڭلىلەرى سەندەردى شاڭحاي تەاترىندا بيگە تارتامىن...» شىعىس بولىپ شىڭعىرىپ، سىڭعىردى شىعىستىقتار اتىنان شىراعدانعا شىجعىرعانداي ىستىق اماناتتارىن ۇسىنادى.

ءبىر ءوزى - «835 Satir» جىر جيناعىن ايپاراداي جاريالاپ، بۇكىلى 17 مىڭ جولدان تۇراتىن - «ادام پەيزاجدارى» («Memleketimden İnsan Manzaralarى» ) جازعان نازىم حيكمەت رانعا پوەزيا سيمفونياسىن «جازۋدى» ۇسىنادى: ەجەلگى گرەكيادا ەرەن اڭىزعا اينالعان ەپيكالىق اقىن گومەرگە ء«ىرى مامىلە جازۋدى» ءۇمىت ەتەدى: ازەربايجاننىڭ حالىق اقىنى سامەد ۆۋرگۋن (سامەد يۋسيف وعىلى ۆەكيل، 1906-1956) ابىزعا - «كوز بۇلاقتارىڭدى تىرنالاپ اش...» دەسە: قازاقتىڭ ۇلى مۇحتارىنا «ابايدى اي استىنا اق جال اتىمەن الىپ شىق...» دەيدى دە: وزبەك اقىنى عافۋر عۇلامعا دا (عافۋر عۇلام ۇلى عۇلام (1903-1966) تەك شىعىستى جاز دەپ قاتتى تالاپپەن تاپسىرا الادى!؟

ومارعازى - نايزاعاي!

ول قانشاما جىلدار بويى كۇن تۇسپەيتىن كولەڭكەنى بۇركەنىپ جاتتى. تۇرمەدە. ءبىراق، ونىڭ ويى مەن ساناسى، جالپىعارىشتىق جالقى جادىسى ماڭگى ەركىندىكتە بولدى. ونىڭ سانا ەركىنلىگى، ءوز ەسىنىڭ ءتاڭىرياتىندا تاۋمەندى «عۇمىر كەشتى».

كونەنىڭ اراسىندا - جاڭا قيسىن، جارىق وزگە بوياۋ، جاڭانىڭ اراسىندا - كونە ۇيلەسىمنەن دە مۇلدە وڭگە جۇيەلى جاراسىمدى ستيلدەردى اكەلدى. ادامزاتتىڭ ۇلى ابايى، اتاقتى شاكارىمى مەن ماعجان سىقىلدى كوك تەڭگىر الەمىمەن تىلدەسكەن ومارعازى ايتان ۇلى - «نايزاعاي» (1957) داستانى وقىرمانعا وسى جاعىنان كەلدى وعىلان ويلى وقىرمان ساناسىنا وقىسىتان وت جاعىپ، ۇشقىن سالدى. مىنەكي: «وت، قىزىل وت، جاسىل وت، جيرەن وت. سۋىنىپ وشپەيدى - جاي وتىنىڭ جاسىل الاۋى. اق بوياۋ، كوك بوياۋ، سارى بوياۋ، توزىپ جىرتىلمايدى، تابيعاتتىڭ التىن جالاۋى. نايزاعاي! نايزاعاي! باتىس تاۋىنىڭ پىشاقتاي ارقاسى، كوكجيەك بەتىنە قىزارىپ سۇيكەلەدى. بۇلت مارجانى ساۋدىراپ توگىلگەن، اسپان الەمى...»؟!

جۇلدىزدى جىر جازدىڭ ۇلگىسىن سوناۋ شالعايدا جۇرگەن قازاق اقىنى اپساتتە جايىپ سالدى. اسپاندا ويناعان نايزاعايداي جويقىن دۇنيەتانىم مەن ويپىرىماي دەگىزەر وراسان لينگۆيستيك ستيليستيكا بەردى. ومارعازى الىپ جەر انانى وڭگە گالاكتيكالارداعى 200 ميللياردقا شاعىم جۇلدىزداردى وزگەشە اقىندىق ورلىكپەن قيالدادى:

«...ادام جانىنىڭ نايزاعايىن، ليريكا جارتاسى، مۋزىكا جارتاسى، داۋىل سيمفونياسى! ءتۇسسىن جىلتىر كەنەبىڭە - جيۆوپيس بوياۋى، جيۆوپيس سياسى...» - دەپ!!! سوڭىندا بولەكشە وي تاستايدى ءوز كوكىرەگىمەن. ول وزگە «...كيمەيمىن ساتۋرننىڭ التىن شلياپاسىن...» - دەيدى. «ايمەن ارازداسۋ» دەگەن جىرى سۇركەي. ومارعازى ءۇشىن: جەردەن 124 جارىق جىلى ولشەمى بويىنشا مىڭعىر شالعاي، دىڭگىر الشاقتاعى كۇن جۇيەسىنەن اۋلاق عالامشار ەرگەجەيلى ەكزوعالامشار كەرەك ەمەس؟! ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنا قوزعاۋ سالعان قازاقتىڭ وتتى تىنىستى اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ - «ادامعا تابىن جەر ەندى» («زەمليا، پوكلونيس چەلوۆەكۋ!» 1961) دەگەن بولسا: ومارعازى ايتان ۇلى –

«...جەر دەنەسى - ءوز دەنەم،

اتىم مەنىڭ - نايزاعاي.

انام مەنى وت تۋعان،

تۋعان بويىم - جاسىل جاي.

سۋىمايمىن، سونبەيمىن،

ەنەرگيا - ناعاشىم، ەنەرگيا - جيەنىم.

تاۋسىلمايمىن، بىتپەيمىن...» دەپ قارسى جاقتان «نايزاعاي» (1957) داستانىمەن تۇرەن كوتەرگەن ەدى. ومارعازى ايتا ۇلى: «...ءوز ءسوزىم، ءوز اتىم، ءوز بەينەم سونداعى ءار ءدوڭنىڭ ۇستىندە ءبىر ۇلكەن سۋرەتىم. مىڭ قابات قازاتىن، مىڭ ساراي قازىنام قوپارىپ كورسەتەم مەن سونىڭ قۇدرەتىن...». بۇل اقىننىڭ - ءوزى ءھام شىرىمەيتىن، وشپەيتىن - ءسوزى!

ول، ءتىپتى ودان وزگە

ومارعازى ايتان ۇلى جۇلدىزدى عارىشتى جىرلاعان ومار حايام، جالالاددين رۋمي، الىشەر ناۋايدى جان تانىمەن جاقىن تۇتقانى بايقالادى. ول تاعى دا باتىستىڭ شەكسىزدىك الەمىنىڭ شەديەۆرى دجوردانو برۋنو (1548-1600)، كوك جۇلدىزدارىن كوكىرەگىنە جيناعان ورىستىڭ ۇلى عالىمى، وراسان ويلى اقىنى ميحايل لومونوسوۆ (1711-1765)، امەريكالىق اقىن ۋولت ۋيتمەن (1819-1892) جىرلارىنان ءنار تۇتتى.

قۇبىلىسى، ابستراكتىلى ۇعىمعا قاراي

ومارعازىنىڭ پوەزياسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى XX عاسىرداعى مودەرنيستىك پوەزيامەن ءپالسافالىق، ستيلدىك، تەرەڭ كوركەمدىك ىزدەنىسى تۇرعىسىنان تۋرا ۇندەسەدى. بۇل ۇندەستىك كوركەم وي سانا جادى جاعىنىڭ نەمەسە بۇرىنعى پوەتيكالىق ۇدەرىستەردىڭ تىكەلەي ىقپالدان ەمەس، عالامدىق پوەزياداعى ادامزات ساناسىنا ورتاق ۇلاسپالى ۇستانىمداردان بايقالادى.

اتاپ تا انىقشا ايتقاندا، ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن، سالاۋاتتى ساب (تۇتاس) پايىمداماسىن تەرەڭ بەينەلەۋ، فيلوسوفيالىق كۇردەلى تولعانىس ارقىلى دارا بولماق. ومارعازى ايتان ۇلى ۇلى جاڭاشىل اقىن. ول ءداستۇرلى ولەڭ قۇرىلىمىن جۇيەلى تۇردە ءساتتى جاڭارتۋ، سيمۆول مەن استارلى ماعىنانى كەڭ قولدانۋ سياقتى ەرەكشەلىكتەرى، كەيبىر كۇڭگىرت ويلارىنا ارالاسقان ءتاسىلدى ماشىقتارى ارقىلى ەۋرازياداعى جاڭاشىل پوەزيانىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىمەن سايكەس كەلەدى.

سونىمەن بىرگە ومارعازى بۇل ىزدەنىستەردى قازاقتىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمى مەن تىلدىك تانىم كوگنيتيۆتىك لينگۆيستيكالىق ۇتىمدى داستۇرىنە سۇيەنە وتىرىپ ءوزىنىڭ تاڭعايىپ ءۇنىن دامىتتى. سوندىقتان ونىڭ شىعارماشىلىعى قىتاي قازاق ادەبيەتىندەگى مودەرنيستىك جاڭاشىلدىققا عانا ءتان ەمەس، عالامدىق مەتامودەرنيستىك پوەزيانىڭ وتە توتەكورنەكتى ۇلگىسى بولىپ سانالادى. اسىرەسە «تابيعات فيلوسوفياسى»، «مەنىڭ شىعىسىم»، «نايزاعاي» داستاندارىندا اقىننىڭ كوركەمدىك ىزدەنىسى ايقىن كورىنەدى. بۇل شىعارمالار قازاق پوەزياسىنا تىڭ فورما مەن جاڭا ويلاۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن تۋىندىلار رەتىندە باعالانۋى كەرەك ءالى دە...

اۆتور

سۇراعان راحىمەت ۇلى 

«جاس الاش» 2026، 14-قاراشا