سارىبايەۆتار ديناستياسى جايلى نە بىلەمىز؟
استانا. KAZINFORM - سارىبايەۆ دەگەن كىم؟ ءدال وسىنداي سۇراقتى Google، الەۋمەتتىك جەلىگە جازىپ كورىڭىزشى. ءتۇرلى جاۋاپ الاسىز.
تاريحشىلار الاش قايراتكەرلەرىنىڭ مۇددەلەسى دەيدى. مۋزىكا ماماندارى جەتىگەن مەن سازسىرنايدى قازاققا قايتا ورالتقان زەرتتەۋشى دەپ بىلەدى. ءتىل ماماندارى ۇلتتىق ديالەكتيكا مەكتەبىن قالىپتاستىرۋشى فيلولوگ دەپ جاۋاپ بەرەدى. ساياساتقا جاقىن جۇرگەندەردىڭ جاۋابى - ديپلومات. 2000 -جىلدارداعى ەسترادالىق مۋزىكانى جاقسى بىلەتىندەر كومپوزيتور دەپ بىلەر... بارلىق جاۋاپ دۇرىس. تەك ءبىر عانا كىلتيپان بار. جاۋاپتاعى ءبىر ادام ەمەس. قانى ءبىر، تەگى ءبىر بەس ءتۇرلى ادام. ديناستيا. وتباسىلىق ديناستيا. سارىبايەۆتار ديناستياسى.
سارىبايەۆتاردىڭ اتا قونىسى بوكەي ورداسى بولسا كەرەك. كىشى جۇزدەگى ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ بايباقتى رۋىنان تارايدى. «وردا جۇلدىزى» گازەتىندە گ. قۋانىش قىزى جاريالاعان مالىمەتكە سايكەس، سارىباي ⅩⅨ عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا مولدالىق قىزمەتتە جانە ءدىني ساۋات اشۋ ۇستازى بولعان ەكەن. سارىبايدان حارەس پەن حايروللا تاراسا، ولاردان شامعالي، ءمۇفتىعالي مەن عابيت دۇنيەگە كەلىپتى.
شامعالي حارەس ۇلى سارىبايەۆ (1893-1958) - پەداگوگ، ادەبي سىنشى، اۋدارماشى، جۋرناليست. «ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ مەتوديكاسى» تاقىبىندا ديسسەرتاتسيا جازعان تۇڭعىش عالىم. الاش زيالىلارىمەن، اسىرەسە ءىلياس جانسۇگىروۆ، قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ، ءبىلال سۇلەيەۆ سىندى ءبىرقاتار قايراتكەرلەرمەن تىعىز بايلانىستا بولعان.
1918 -جىلى جاڭادان قۇرىلعان تۇركىستان اۆتونومياسىندا، تاشكەنت قالاسىنا ءبىلىم مەن مادەنيەتتى كوتەرۋ ماقساتىندا سول زاماننىڭ بىلىمدىلەرىن شاقىرا باستايدى. ولاردىڭ قاتارىندا ءوز ۋاقىتىنداعى بەدەلدى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى ورىنبورداعى «حۇسەيىن» مەدرەسەسىنىڭ تۇلەگى شامعالي سارىبايەۆ تا بار. تاشكەنتتە قازاقتىڭ العاشقى پەداگوگيكالىق جوعارعى وقۋ ورنىندا (بۇل كەيىن الماتىعا كوشىرىلىپ، بۇگىنگى كۇنى اباي اتىنداعى قازۇپۋ اتانىپ ءجۇر)، تۇركىستان شىعىس ينستيتۋتىندا، ورتا ازيا جوعارعى كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پەداگوگ، ۇيىمداستىرۋشى، عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەيدى.
قازاق ءتىلى مەن وقىتۋ ادىستەمەسى جايلى 100 گە جۋىق عىلىمي ماقالا جازعان. 1932 -جىلى الماتىعا كوشىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءتىلتانۋ عىلىمىنا قىزمەت ەتكەن. فيلولوگيا سالاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، شامعالي حارەس ۇلى قازاق ءتىلىن ءوز زامانىنا ساي وزىق وقىتۋ جۇيەسىن ويلاپ تاپقان. كەيىن بۇل «كۇندەلىك كەرەكتەر» دەگەن اتاۋمەن بىرنەشە مارتە باسپادان شىققان وقۋ قۇرالىنا اينالادى.
شورا سارىبايەۆ (1925-2018) - قازاق ءتىل ءبىلىمى عالىمى، پروفەسسور، عىلىم دوكتورى، كوللەكسيونەر. فيلولوگ عالىمداردىڭ جازۋىنشا، شورا شامعالي ۇلىنىڭ قالام تارتپاعان تاقىرىبى قالماعان ەكەن. ءتىل ءبىلىمىن زەرتتەۋ سالاسىندا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. دەسە دە ءۇش سالا عالىمنىڭ نەگىزگى باعىتى بولعان دەسەدى. ول - قازاق ديالەكتولوگياسى، ەكىنشىسى - التايستيكا (تۇركولوگيا باعىتى)، ءۇشىنشىسى - عىلىمي بيبليوگرافيا سالاسى.
سوڭعى باعىت بويىنشا عالىمنىڭ ءوزى بىلاي جازادى: «مەن 1960 -جىلى «قازاق ءتىل ءبىلىمى ادەبيەتىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» اتتى ەڭبەگىمنىڭ 1-تومىن جاريالادىم. بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشتە ا. بايتۇرسىن ۇلى، ج. ايماۋىتوۆ، م. جۇمابايەۆ، ح. دوسمۇحامەد ۇلى، ت. شونانوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ (140 ەڭبەك) ءتىزىمى بەرىلگەندىكتەن، ول كىتاپ كوزى قىراعى تسەنزۋرانىڭ قاھارىنا ۇشىراپ، تۋرالىپ كەتتى. ءوزىم قىزمەتتەن بوساتىلىپ، سوگىس الدىم. سوڭىمنان «ساياسي ساۋاتسىز» دەگەن ات ەردى.
قازاق ءتىل ءبىلىمى سول بۋىننىڭ ونەگەسىنسىز بۇگىنگى شىققان بيىگىنە جەتە الماعان بولار ەدى. بۇل كۇندەرى مەن كەڭەستىك توتاليتارلىق ءداۋىر اتىنا ءمىنىپ تۇرعان الپىسىنشى جىلدارى «ساياسي ساۋاتسىز» اتانسام دا، رۋحاني ۇستازدارىمنىڭ الدىنداعى شاكىرتتىك بورىشىمدى ادال اتقارعانىم ءۇشىن قۋانامىن» (سارىبايەۆ ش. قازاق ءتىل ءبىلىمى ماسەلەلەرى. - الماتى: «ارىس» باسپاسى، 2000)
وسى جولداردىڭ اۆتورى شورا سارىبايەۆپەن 2016 -جىلى جولىعىپ، ون كۇنگە جۋىق سارىبايەۆتار اۋلەتىنىڭ جەكە ارحيۆىمەن جۇمىس اتقاردىق. سول كەزدە بايقاعانىمىز - عالىمنىڭ ۇقىپتىلىعى ەدى. قانداي ءىستى باستاسا دا، سوڭىنا دەيىن جەتكىزىپ، قايتا تەكسەرىپ وتىراتىنى.
«كۇلكى - دەنساۋلىقتىڭ مۇلكى» دەگەندى كوپ قايتالايتىن. سول كەزدە ءومىر بويى جيناعان كوللەكتسياسىن كورسەتكەن. مىسالعا، «قايرات» فۋتبول كلۋبىنا قاتىستى ماتەريالدارىمەن ەرەكشە ماقتاناتىن. بۇنىڭ ىشىندە ءتۇرلى جىلدا كلۋب جايلى جازىلعان مىڭداعان گازەت قيىندىسى، جۋرنالدار، بۋكلەتتەر، كلۋب بەلگىلەرى بولاتىن. (كەيىن وقىعانىمىزداي، بۇنىڭ بارلىعىن كوزى ءتىرى كەزىندە «قايرات» فۋتبول كلۋبىنىڭ مۇراجايىنا تابىستاعان ەكەن).
سونىمەن قاتار حالىق ەمشىلىگىنە قاتىستى دەرەكتەر قاپتالعان بۋما-بۋما پاپكالاردى، 3000 عا جۋىق ماقال- ماتەلدەر جيناعىن جانە ەكى مىڭعا جەتەرلىك انەكدوتتار كوللەكتسياسى بولعان. نۋميزمات، ياعني ەسكى تيىنداردى جينايتىنى تاعى بار.
جۇمىس اياقتالىپ، سوڭعى كۇنى «ساۋ بولىڭىز» دەپ ايتۋعا بارعانداعى ءبىر اڭگىمەسى ەستە قالىپتى. «اكەم وجەت ەدى. ايتاتىن كەزدە تايسالمايتىن. كەيدە سول ايتىلعان ءسوز وزىنە قارسى كەلەتىن. بىردە قوناقتا وتىرعاندا، «احمەت بايتۇرسىنوۆتان وزگەسى ساياسي اڭگىمە ايتۋدان قالدى» دەگەن ەكەن. رەپرەسسيا كەزى عوي، وتىز جەتىنشى جىلدار. لەزدە دونوس ءتۇسىپ، اكەمدى تەرگەدى. تۇرىپ جاتقان ۇيىمىزدەن قۋىپ شىقتى. ءبىراق بەرىلمەدى. قايتا اياققا تۇرۋعا تالپىندى. مەنىڭ دە، بولاتتىڭ دا ەش كەدەرگىلەرگە قاراماي، دونوستارعا ءمان بەرمەي، ءوز جۇمىسىمىزدى اياعىنا دەيىن جەتكىزگەنىمىز، اكەمىزدىڭ قانى بولسا كەرەك. ايتپەسە اكەم دە، مەن دە، بولات تا ءتۇرلى جالادان وتتىك قوي.
قاشان دا ءبىزدىڭ تاربيەمىزگە ءمان بەرەتىن. اسىرەسە قازاقشا سويلەۋىمىزگە كوپ كوڭىل بولەتىن. مەكتەپتى ورىسشا وقىساق تا، ۇيگە كەلگەندە تەك قازاقشا سويلەيتىنبىز. ورىسشا ءسوز ايتىپ قالساق، تىلىمىزدەن شەرتىپ جىبەرەتىن. ال مەكتەپ اياقتالىپ، جازعى دەمالىس باستالعاندا، ورالداعى اۋىلعا اپارىپ تاستايتىن. اۋىل بالالارىمەن ءجۇرىپ، قازاقشامىز ۇمىتىلمادى»، - دەپ شورا اقساقال ءسوزىن اياقتاپ ەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 50-60 -جىلدارىنا دەيىن قازاقتىڭ نەگىزگى ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپابى رەتىندە دومبىرا عانا تانىستىرىلىپ ءجۇردى. ەل اراسىندا قوبىزشىلار بەن سىبىزعىشىلار جۇرسە دە كوپ نازار اۋدارىلمادى. (تەك كەيىنگى ۋاقىتتا كونسەرۆاتوريا رەكتورلارىنىڭ تاباندىلىعىمەن اتالعان اسپاپتار وقۋ باعدارمالاسىنا ەنگىزىلىپ، كەڭ تارالا باستادى. ) وسى ۋاقىتتا جاس زەرتتەۋشى بولات شامعالي ۇلى مۋزىكالىق اسپاپتاردى جيناۋمەن، زەرتتەۋمەن اينالىسا باستاعان ەكەن.
بولات سارىبايەۆ (1927-1984) - قازاقتىڭ ەتنوورگانولوگيا (اسپاپتانۋ) عىلىمىنىڭ اتاسى. الدىمەن مۋزىكالىق اسپاپتاردى جيناۋمەن اينالىسىپ، كەيىن ولاردى تاجىريبەگە ەنگىزۋگە تىرىستى. 200 گە جۋىق داناسى بار مۋزىكالىق اسپاپتار كوللەكتسياسىن جينايدى. بۇل كوللەكتسيانىڭ نەگىزگى دەنى - استاناداعى ۇلتتىق مۋزەيدە ساقتاۋلى. كوللەكتسيانىڭ العاشقى ەكسپوناتى رەتىندە دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ دومبىراسى بولعان ەكەن.
«دينا اپانىڭ ۇيىندە رەمونت بولعان. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۇيدە جارتى جىلداي جاتتى. بالامىز عوي، انا- مىنانى كورسەتىپ، اڭگىمەمىزدى ايتاتىنبىز. سول كەزدە دينا اپا بولاتقا ءوز دومبىراسىن سىيلاپ كەتتى. كوللەكتسيا جيناۋدى ءىنىم وسىلاي باستاعان ەدى»، - دەپ شورا سارىبايەۆ ەسكە العان.
«عىلىم بەدەلگە قارامايدى، دالەلگە قارايدى» دەگەن ءسوز بار. وسى ءسوزدى نەگىزگە العان بولات شامعالي ۇلى قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىن عىلىمي تۇردە زەرتتەۋگە بەت الادى. عىلىمي ديسسەرتاتسيا جازىپ قورعايدى.
عالىمنىڭ باستى جاڭالىعى - قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ كلاسسيفيكاتسياسىن (جىكتەۋ) جاساۋى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ، ۇلتتىق تاريحتىڭ تەرەڭدىگى مەن الۋاندىعىن كورسەتە ءبىلدى. سونىمەن قاتار تەك تەوريا عانا ەمەس، پراكتيكاعا دا نەگىزدەلىپ سازسىرناي، سىبىزعى، جەتىگەن، شەرتەر سىندى اسپاپتاردى قايتا جاڭعىرتىپ، حالىق الدىندا كورسەتتى. شاكىرتتەرىمەن بىرگە فولكلورلى اسپاپتار ءانسامبلىن قۇرعان. بۇل انسامبل بۇگىنگى كۇندە اتاعى الەمگە تانىمال «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ باستاۋى بولعانىن ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك.
شامعالي حارەس ۇلى سارىبايەۆ باستاعان ديناستيانىڭ ءۇشىنشى بۋىنى دا - ەلگە بەلگىلى ازاماتتار. تالعات بولات ۇلى سارىبايەۆ (1953-2012) اكەسىمەن بىرگە قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتارىن جاڭعىرتۋعا ۇلەس قوسىپ، العاشقى ورىنداۋشىسى رەتىندە تاريحتا قالدى. اتاقتى «گۇلدەر»، «اراي» انسامبلدەرىنىڭ جەتەكشىسى بولعان.
ءان شىعارعان كومپوزيتور ءارى وڭدەۋشى. ەلىمىزدە العاشقىلاردى ءبىرى بولىپ سينتەزاتوردى قولدانىسقا ەنگىزگەن. ەل اراسىندا كەڭ تارالعان «ناۋرىز ايى تۋعاندا، توي بولۋشى ەدى بۇل ماڭدا. ساقتالۋشى ەدى سىباعا، ساپارعا كەتكەن ۇلدارعا، ناۋرىز ايى تۋعاندا» دەپ ايتىلاتىن «ناۋرىز- دۋمان» ءانىنىڭ كومپوزيتورى. مايرا شورا قىزى سارىبايەۆا (1957 ج. ت. ) اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ، ءتىل مامانى اتاندى. اعىلشىن ءتىلى فاكۋلتەتىن ءتامامداعان.
بىلتىر، 2023 -جىلى اتاسى شامعالي سارىبايەۆتىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى، عىلىمي جانە عىلىمي- تانىمدىق، پۋبليتسيستيكالىق ماقالالاردىڭ اۆتورى. سالتانات شورا قىزى سارىبايەۆا (1960) - رەجيسسۋرا سالاسىنىڭ مامانى. تەلەۆيدەنيە سالاسىندا قىزمەت ەكەن. كابىسي جانە اۋەسقوي ارحەولوگتارمەن بىرلەسىپ، ۆولونتەرلىق نەگىزدە ەكسپەديتسياعا شىعىپ، پەتروگليفتەردى زەرتتەۋمەن جانە ساقتاۋمەن اينالىسىپ ءجۇر. قايرات شورا ۇلى سارىباي (1966) - ديپلومات. گەرمانيا، اۆستريا، تۇركيا مەملەكەتتەرىندە ەلشى، ق ر پرەزيدەنتى كومەكشىسى، ق ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان. بۇگىنگى تاڭدا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى.
سارىبايەۆتار اۋلەتىنىڭ ءتورتىنشى بۋىنى دا - ءتۇرلى سالادا جەتىستىككە جەتىپ جۇرگەن ازاماتتار. ۇلكەن اتاسى شامعالي حارەس ۇلى سارىبايەۆتىڭ جولىن جالعاستىرىپ، تۋعان ەلىنە قىزمەت ەتىپ ءجۇر.
اۆتور رۇستەم نۇركەنوۆ
aikyn.kz
