سالەم دەپ، قولىمىزدى جۇرەك تۇسىنا قويساق: نۇرتورە ءجۇسىپ بارلىق وڭىردە بىردەي امانداسۋدى ۇسىندى

پۋبليتسيست بۇل تاقىرىپتى باسپا ءسوز بەتىندە دە كوتەرگەنىن ايتا كەلىپ، ءبىزدىڭ ۇلكەنگە قۇرمەت جاساپ، كىشىگە ىزەتپەن قارايتىن ۇلتتىڭ وكىلى ەكەنىمىزدى، امانداسۋ ادەبى مەن مادەنيەتى دەگەن ماسەلە اسىرەسە دەنساۋلىققا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان كەزەڭدەردە قاتتى بايقالعانىن جانە بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ارنايى ماقالا دا جازعانىن اڭگىمەلەدى.

«ءبىز - ۇلكەنگە قۇرمەت جاساپ، كىشىگە ىزەتپەن قارايتىن ۇلتتىڭ وكىلىمىز. امانداسۋ ادەبى، امانداسۋ مادەنيەتى دەگەن ماسەلە، اسىرەسە دەنساۋلىققا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان كەزەڭدەردە قاتتى بايقالدى. مەن بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ارنايى ماقالا دا جازدىم. جيىرما ميلليون قازاقستان حالقىنىڭ امانداسۋ رەتى قانداي بولۋى كەرەك؟ اسىرەسە، ادام مەن ادام كونتاكتىگە بارىپ، الاقانعا الاقان تيگىزبەيتىن، جۇدىرىق ءتۇيىستىرىپ امانداسىپ جۇرگەن ۋاقىتتا قانداي ۇلگى ۇستانامىز؟ ودان كەيىن قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى ەل ەكەنى بەلگىلى. قازاق حالقىنىڭ سالتىنا، مادەنيەتىنە وزگەلەردى دە كىرىكتىرۋ ماقساتىندا، ءبىر جاعىنان، ورتاق امانداسۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرساق دەگەن نۇسقا ۇسىندىم. مىسالى، ۇلكەندەرگە ءبىز «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ سالەم بەرەمىز، قاريالارعا سولاي قۇرمەت كورسەتەمىز. ول داعدىنى ەشكىم جويىپ تاستامايدى. ءبىراق جالپى قوعام - ءوزىڭىز ايتقانداي اشىق قوعام. بۇل قوعامدا ءبارى امانداسۋدان باستاپ، ورتاق قۇندىلىقتارعا باس بىرىكتىرەتىن كەزەڭ قازىر تۋىپ تۇر»، - دەدى پۋبليتسيست.

بۇدان بولەك، اۆتور كۇندەلىكتى قولدانىستاعى سالەمدەسۋ سوزدەرىنىڭ لينگۆيستيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە تالداۋ جاساپ، ۇلكەن جيىندار مەن كوپشىلىك ورىنداردا ۋاقىت پەن تازالىقتى ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى رەتىندە ىقشام ۇلگىنى ۇسىنادى. ول جۇرەك تۇسىنا قول قويىپ امانداسۋدىڭ قازىردىڭ وزىندە قوعامدا قولداۋ تاۋىپ جاتقانىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ، «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەگەن ءسوزدىڭ تۇبىرىندە دە «سالەم» دەگەن ءسوز جاتقانىن، ورتاق ءبىر ناقتىلىق بولۋ ءۇشىن «سالەم» ءسوزىن نەگىزگە الۋدى ۇسىنعانىن، ۇلكەن جيىنداردا جاعالاي قول الىسۋ مۇمكىن ەمەس ۋاقىتتا قولىن جۇرەك تۇسىنا قويىپ سالەمدەسۋدىڭ ەڭ ىڭعايلى ءارى بارلىق ۇلت وكىلىنە تۇسىنىكتى نۇسقا ەكەنىن ءتۇسىندىردى.

«سول سالەمنىڭ ءساتى - «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەگەن ءسوزدىڭ تۇبىرىندە دە «سالەم» دەگەن ءسوز جاتىر. بىزدە قازىر بىرەۋلەر «سالاماتسىز با؟»، ەكىنشىلەرى «سالەمەتسىز بە؟» دەيدى. ەگەر «سالەمەتسىز بە؟» دەسە، ءسىز دە «سالەمەتسىز بە؟» دەيسىز، ارى قاراي ەشكىم «سالەمەتپىن» دەپ جاۋاپ بەرمەيدى. وسىنىڭ ءبىر ورنىقتى جولى بولسىن دەپ، «سالەم» دەگەن ءسوزدى نەگىزگە الساق دەپ جازعان ەدىم. ۇلكەن ورتاعا، ۇلكەن ءبىر جيىندارعا كەلگەندە جاعالاي بارلىق اداممەن قول الىسۋ مۇمكىن ەمەس. كوشەدە كەتىپ بارا جاتقاندا تانىسىڭدى كورگەن كەزدە جۇگىرىپ بارىپ قول الىپ، بەتتەن ءسۇيىسىپ جاتاتىن كەزەڭدەر دە بولعان. ال ەندى مىناۋ قىسقا نۇسقا - بارلىق ۇلتتىڭ وكىلىنە دە انىق: «سالەم!» - «سالەم!». قولىڭىزدى جۇرەك تۇسىنا، كەۋدەڭىزگە قويىپ، وسىلاي سالەمدەسىپ وتسە، وسى ۇلگىنى الساق قايتەدى دەگەن ۇسىنىس تاستادىم. قازىر مەنىڭ ءوزىمدى كورگەن ادامدار «سالەم، سالەم!» دەپ وسى قالىپپەن امانداسىپ جاتاتىن جاعدايلار بار»، - دەدى نۇرتورە ءجۇسىپ.

جازۋشى ەلىمىزدەگى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى مەن قالا حالقىنىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. ول وڭىرلەردەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە قازاقشا امانداسۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جۇرگەنىن ايتىپ، بۇل ءۇردىستى مەملەكەتتىك ءتىلدى تورگە شىعارۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ كەرەكتىگىن، ەگەر وسى سالەمدەسۋ مادەنيەتىن جاستاردىڭ ورتاسىندا باستاپ، ءبىر جولعا ءتۇسىرىپ الساق، امانداسۋدىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ادەمى نۇسقاسىن قايتا قالىپقا كەلتىرە الاتىنىمىزدى شەگەلەپ ايتتى.

«بۇل ەندى سالەمدەسۋ جۇيەسىن ءبىر ورنىقتىرىپ الۋ ماقساتىندا ايتىلعان ۇسىنىس بولاتىن. وسى تۇرعىدان العاندا، ءالى كۇنگە دەيىن كەيدە جيىندارعا بارامىز، داستارقاندا بولامىز. سونداي جاعدايدا، مىسالى، 10-15 ادام داستارقان ۇستىندە وتىرسا، سىرتتان كەلگەن ءبىر- ەكى ادام جاعالاي قول الىپ شىعادى. ول ءدام ۇستىندە وتىر عوي. سوعان ەندى جالپى «سالەم» نەمەسە «سالەم بەردىك» دەپ امانداسىپ قانا قويا سالسا، ورتاق ءبىر مادەنيەت قالىپتاسار ما ەدى دەگەن ويلار كەلەدى. ويتكەنى امانداسۋ، حال-جاعداي سۇراۋ - بۇرىن قازاق «مال-جان امان با؟» دەپ باستايتىن. سەبەبى، مال بولعان كەزدە جان سول مالعا تىرەلىپ تۇرعان كوشپەلى ءومىردىڭ سالتى ەدى. قازىر ەندى قالاعا ۋربانيزاتسيا زامانى ءجۇرىپ جاتىر، قالاعا قازاقتار كوپ قونىستاندى.

مىنە، ەلوردانىڭ ءوزى - استانانىڭ ءوزى قازاقتىڭ ءوز قولىمەن تۇرعىزىلعان، قازاقتىڭ ۇلەس سالماعى مول قالا. سولتۇستىك وڭىردەگى جالپى مەگاپوليستەردىڭ ىشىندەگى الماتى مەن شىمكەنتكە سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى باسىم ءتۇسىپ كەلە جاتىر.

جىلىنا قازىرگى سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا 300 مىڭنان استام ادام كەلىپ ورنالاسىپ، قونىستانىپ، جۇمىسقا تۇرىپ، ءۇمىتىن، ارمانىن وسى قالامەن جالعاستىرىپ وتىر. ەندى وسىنداي قالالار، بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا دا قازىر قازاقتاردىڭ قاراسى كوبەيدى. وسكەمەن، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستانداعى پەتروپاۆل - بۇل وڭىرلەردىڭ وزىندە دە قالاعا قونىستانۋشى قازاقتىڭ قاتارى كوبەيدى. وسى تۇرعىدان العان كەزدە دە، جالپى ارى قاراي مىنا اسىرەسە مەنىڭ تانىستارىم، كورشىلەرىم، ارىپتەستەرىم بار - وزگە ۇلتتىڭ ادامدارى. سولار سالەمدەسۋدىڭ ءجونىن قالاي جاساۋ كەرەكتىگىن سۇرايدى. مىسالى، «ارمىسىز» دەيمىز بە، «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەيمىز بە، «سالاماتسىز با؟» نەمەسە «سالەمەتسىز بە؟» دەيمىز بە دەپ ءارقايسىسى سۇراق قويادى. سولارعا مەن ءوزىمنىڭ وسى ۇسىنىسىمدى ايتقاندا، بارلىعى دا قۇپتاپ، جاقسى قابىلدادى. قازىر وسىلاي قابىلداپ وتىر. سونى ەندى جاستاردىڭ ورتاسىندا باستاپ، ءىلىپ الىپ كەتىپ، ءبىر جولعا ءتۇسىرىپ الساق، ءبىز امانداسۋدىڭ ءوزىن، ياعني مەملەكەتتىك تىلدەگى ءبىر ادەمى نۇسقاسىن قايتا قالىپقا كەلتىرىپ العان بولار ەدىك»، - دەدى نۇرتورە ءجۇسىپ.